पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
इंद्र आणि मुंग्यांची रांग
कधीच पुरी न होणारी नगरी
देवांचा राजा इंद्र बराच काळ स्वर्गापासून दूर होता. तो घरी परत आला, तेव्हा त्याची अमरावती नगरी शत्रूंनी तोडूनफोडून टाकलेली त्याला दिसली. तेव्हा इंद्राने देवांचा शिल्पकार विश्वकर्मा याला मोठ्या सन्मानाने ती नगरी पुन्हा बांधायला सांगितले. विश्वकर्मा पुरी शंभर वर्षे बांधकाम करत राहिला. त्याने रत्नांची आणि मौल्यवान खड्यांची अशी नगरी उभी केली, की तिच्या सौंदर्याला कशाचीच उपमा देता येईना. तरीही इंद्राचे समाधान होईना. काम चालूच राहिले. विश्वकर्म्याला घरी जाता येईना, कारण इंद्राच्या परवानगीशिवाय तो निघू शकत नव्हता.
इंद्र आणि मुंग्यांची रांग
विश्वकर्म्याने मदत मागितली
घरी जाता येत नाही म्हणून विश्वकर्मा फार कष्टी झाला. शेवटी तो मदतीसाठी ब्रह्मदेवाकडे गेला. ब्रह्मदेव म्हणजे सृष्टी निर्माण करणारा देव. विश्वकर्म्याला काय हवे ते त्याने ओळखले. “उद्या तुझे कष्ट संपतील,” तो म्हणाला. विश्वकर्मा घाईघाईने नगरीत परतला. ब्रह्मदेव स्वतः विष्णूकडे गेला. विष्णू म्हणजे सगळ्यांचा प्रभू. ब्रह्मदेवाने त्याला नमस्कार केला आणि सगळा प्रकार सांगितला. विष्णूने त्याला धीर दिला आणि घरी पाठवले. मग विष्णूने एका लहान ब्राह्मण मुलाचे रूप घेतले. त्याच्या हातात दंड आणि छत्री होती. त्याने पांढरी वस्त्रे घातली होती, आणि कपाळावर तेजस्वी टिळा होता. तो अगदी लहानसा होता, हसतमुख आणि दिसायला देखणा. वयाने तो लहान मूल होता. पण त्याची समज वृद्ध, ज्ञानी माणसाची होती. असा तो अमरावतीत आला.
इंद्र आणि मुंग्यांची रांग
दाराशी एक मुलगा
तो मुलगा इंद्राच्या दाराशी थांबला. “लवकर जा,” तो द्वारपालाला म्हणाला. “तुझ्या राजाला सांग, दाराशी एक ब्राह्मण आला आहे आणि त्याला राजाची भेट घ्यायची आहे.” इंद्र लगेच बाहेर आला. पाहतो तर एक छोटासा मुलगा, हसतमुख आणि तेजाने भरलेला. तो कोण आहे हे इंद्राला कळले नाही. तरी त्याने त्याला नमस्कार केला, मधाचे पेय देऊन त्याचे स्वागत केले, आणि पाहुणा म्हणून त्याचा मान केला. “सांगा,” तो म्हणाला, “आपण कशासाठी आला आहात?” मुलगा ढगांच्या गडगडाटासारख्या गंभीर आवाजात बोलला. “तू एक अद्भुत नगरी बांधतो आहेस, असे मी ऐकले. तिच्यावर तू किती वर्षे घालवणार आहेस? विश्वकर्मा आणखी किती काळ बांधत राहणार? तुझ्या आधीच्या कोणत्याही इंद्राने असे काम केलेले नाही.”
इंद्र आणि मुंग्यांची रांग
किती इंद्र?
इंद्राला आपल्या वैभवाचा गर्व चढला होता. तो हसला. “मग आपण किती इंद्र पाहिले आहेत, किंवा किती इंद्रांविषयी ऐकले आहे? ते सांगा बरे, ब्राह्मणकुमार.” मुलगाही हसला. “मी सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाला ओळखतो,” तो म्हणाला. “जगाचा अंत होतो ती भयंकर वेळ मला माहीत आहे. तेव्हा सगळीकडे एकच महासागर असतो, आणि काहीही जिवंत नसते. जग किती वेळा घडले आणि किती वेळा मोडले, हे कोण मोजू शकेल? “आणि ब्रह्मांडे तरी कोण मोजू शकेल? स्वच्छ पाण्यावर होड्या तरंगाव्यात तशी ती तरंगतात, आणि प्रत्येक ब्रह्मांडाला स्वतःचा एक इंद्र आहे. देवराजा, पृथ्वीवरचे धुळीचे कण मोजलेस, तरी इंद्रांची मोजणी पुरी होणार नाही. ब्रह्मदेवाच्या एका दिवस-रात्रीत अठ्ठावीस इंद्र येतात आणि जातात. आणि ब्रह्मदेवसुद्धा मोजता येत नाहीत.”
इंद्र आणि मुंग्यांची रांग
मुंग्यांची रांग
बोलता बोलता मुलाची नजर मुंग्यांच्या एका रांगेवर पडली. ती शंभर धनुष्ये लांब होती. त्याने एकेका मुंगीकडे पाहिले, आणि तो मोठ्याने हसला. मग तो गप्प आणि गंभीर झाला, आणि पुढे काहीच बोलला नाही. इंद्र मुलाचे बोलणे आश्चर्याने ऐकत होता. आता हे हसणे पाहून त्याचा घसा आणि ओठ कोरडे पडले. “आपण का हसलात?” त्याने विचारले. “कारण लवकर सांगा. आणि लहान मुलाच्या रूपात लपलेले आपण कोण आहात?” “मी मुंग्या पाहिल्या,” मुलगा म्हणाला. “पण कारण गुपित आहे. मला विचारू नकोस. ते शहाण्यांनाही सहज सापडत नाही, आणि मूर्खांचा गर्व ते मोडून टाकते.” आणि तो हसत उभा राहिला.
इंद्र आणि मुंग्यांची रांग
प्रत्येक मुंगी एकेकाळी इंद्र होती
इंद्राचे तोंड अजून कोरडेच होते. त्याने पुन्हा विचारले. “लवकर सांगा, ब्राह्मणकुमार. आपण कोण आहात ते मला माहीत नाही. आपण साक्षात ज्ञानच वाटता.” तेव्हा मुलाने सांगितले. “मी त्या मुंग्या एकेक करून पाहिल्या. त्यांतली प्रत्येक मुंगी एकेकाळी इंद्र होती. प्रत्येक जण आपल्या कर्मांनी वर चढून स्वर्गात देवांचा राजा झाला होता. “आणि मग आपल्याच कर्मांनी, जन्मामागून जन्म घेत, काळ लोटत गेला तसे ते खाली आले. आता त्यांतला प्रत्येक जण मुंगी आहे. “कर्मांमुळेच जीव वर चढतात आणि खाली पडतात. कर्मांनीच कोणी स्वर्गात जातो. कर्मांनीच कोणी नरकात पडतो, किंवा पशू, पक्षी, किडा किंवा झाड होऊन जन्मतो.”
इंद्र आणि मुंग्यांची रांग
स्वप्नासारखे
“देवराजा, हे सारे जग स्वप्नासारखे आहे,” मुलगा म्हणाला. “प्रत्येक जिवाच्या डोक्यावर मृत्यू उभा आहे. आपल्या वाट्याला येणारे बरे-वाईट पाण्यावरच्या बुडबुड्यांसारखे असते. हे सारे कायम गोल गोल फिरत राहते, आणि शहाणे त्यात गुंतून पडत नाहीत.” तो आणखी काही बोलला नाही, आणि हसत उभा राहिला. इंद्र आश्चर्याने थक्क झाला. आता त्याला स्वतःचे तेवढे मोठेपण वाटेनासे झाले. तेवढ्यात एक वृद्ध झपाझप चालत त्यांच्याजवळ आले. ते ऋषी होते, वयाने आणि ज्ञानाने थोर. त्यांच्या डोक्यावर जटा होत्या, आणि त्यांनी काळविटाचे कातडे पांघरले होते. डोक्यावर त्यांनी गवताची एक चटई घेतली होती.
इंद्र आणि मुंग्यांची रांग
चटई घेतलेले वृद्ध
त्या वृद्धांच्या छातीवर केसांचे एक चक्र होते. पण मधोमध जागा उघडी होती, कारण तिथले काही केस गळून पडले होते. ते त्या दोघांच्या मध्ये खांबासारखे स्तब्ध उभे राहिले. इंद्राने त्यांना नमस्कार केला आणि आनंदाने त्यांचे स्वागत केले. मग मुलगा त्यांच्याशी नम्रपणे बोलला. “मुनिवर, आपले नाव काय, आणि आपण कुठे राहता? आपल्या डोक्यावर चटई का आहे? आणि छातीवरचे ते केसांचे चक्र मधोमध उघडे का? मोठे नवल आहे हे. ते ऐकायची मला फार उत्सुकता आहे.”
इंद्र आणि मुंग्यांची रांग
प्रत्येक इंद्रामागे एक केस
ऋषींनी इंद्राच्या देखतच आनंदाने उत्तर दिले. “माझे नाव लोमश. लोक जे देतील त्यावर मी जगतो. ही चटई पावसापासून आणि उन्हापासून माझे डोके वाचवते. “माझ्या छातीवरचे केसांचे चक्र हे माझ्या आयुष्याचे माप आहे. एक इंद्र पडला की एक केस गळतो. म्हणून मधला भाग उघडा आहे. या ब्रह्मदेवाचे आयुष्य संपले की मीही मरेन. “आजवर असंख्य ब्रह्मदेव मरून गेले, आणि आणखीही मरतील. एका ब्रह्मदेवाचे पतन म्हणजे प्रभूच्या डोळ्याची एक उघडझाप. म्हणजे माझे आयुष्य थोडेच आहे. म्हणूनच मी घर बांधले नाही आणि लग्न केले नाही. बायको, मुलगा, घर यांचे मी काय करू?”
इंद्र आणि मुंग्यांची रांग
शिल्पकार घरी गेला
“मी नेहमी फक्त प्रभूचाच विचार करतो,” ऋषी म्हणाले. “सगळी सत्ता आणि संपत्ती स्वप्नासारखी आहे, आणि ती प्रभूवरच्या प्रेमाच्या आड येते. माझे गुरू महादेव शिव यांनी मला हे शिकवले.” एवढे बोलून ऋषी आपल्या गुरूंकडे निघून गेले. तो मुलगा, म्हणजे विष्णू, तिथल्या तिथे दिसेनासा झाला. इंद्र थक्क होऊन उभा राहिला, जणू हे सारे त्याने स्वप्नात पाहिले होते. संपत्तीची त्याची हाव आता कणभरही उरली नव्हती. त्याने विश्वकर्म्याला बोलावून घेतले आणि तो त्याच्याशी प्रेमाने बोलला. रत्नांच्या भेटी देऊन त्याने त्याचा मान केला आणि त्याला घरी जाऊ दिले. अशा रीतीने, ब्रह्मदेवाने सांगितल्याप्रमाणे, शिल्पकाराचे लांबलेले कष्ट संपले.
इंद्र आणि मुंग्यांची रांग
इंद्र पुन्हा राज्य करू लागला
पण आता इंद्राला सगळेच सोडून द्यावेसे वाटू लागले. आपले राज्य मुलाच्या हाती सोपवायची त्याने तयारी केली. आपली राणी शची आणि सारे राजवैभव सोडून तो निघून जाणार होता, या संसारातून मुक्ती शोधायला. आपल्या पतीच्या मनात काय आहे ते शचीने ओळखले. दुःखाने आणि भीतीने तिचे मन जळू लागले. ती देवांचे गुरू बृहस्पती यांच्याकडे गेली. तिने त्यांना सगळे सांगितले, आणि ती त्यांना इंद्राकडे घेऊन आली. बृहस्पतींनी इंद्राला योग्य आचरणाचे ज्ञान दिले. पती-पत्नींच्या सहजीवनावर त्यांनी त्याच्यासाठी एक शास्त्र रचले, आणि ते त्याला प्रेमाने शिकवले. म्हणून इंद्र निघून गेला नाही. तो पुन्हा आपले राज्य करू लागला, आणि आता त्याचा गर्व नाहीसा झाला होता. ब्रह्मवैवर्त पुराण, श्रीकृष्णजन्मखंड, अध्याय ४७ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. लोकांत प्रचलित असलेल्या कथांमध्ये ते वृद्ध ऋषी म्हणजे स्वतः शिवच, असे पुष्कळदा सांगितले जाते; पुराणात मात्र ते लोमश ऋषी आहेत, आणि शिव आपले गुरू असल्याचे ते सांगतात.