पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
राजा नसलेले जग
देवांचा राजा इंद्र याने एकदा एका ब्राह्मणाला मारले. ब्राह्मणाला मारणे हे फार मोठे पाप. त्या ब्राह्मणाच्या वडिलांनी इंद्राचा नाश करण्यासाठी वृत्रासुर नावाचा एक भयंकर दैत्य निर्माण केला. इंद्राने वृत्रासुराशी तह केला, आणि तरीही त्याला मारून टाकले. पण मोडलेला तह आणि ब्राह्मणाची हत्या यांचे ओझे इंद्राच्या मनावर बसले. शेवटी तो भानावरच राहिला नाही. तो तिन्ही लोकांच्या टोकाला पळून गेला आणि तिथल्या पाण्यात लपून राहिला. इंद्र नव्हता, म्हणून पाऊस पडेना. नद्या वाहायच्या थांबल्या, तळी आटली, आणि सगळ्या जिवांचे हाल होऊ लागले. स्वर्गात देव आणि ऋषी घाबरले. “आता आपल्यावर राज्य कोण करणार?” ते एकमेकांना विचारू लागले. पण राजा व्हायला एकही देव तयार नव्हता.
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
नहुषाचा राज्याभिषेक
मग देवांना आणि ऋषींना नहुषाची आठवण झाली. तो पृथ्वीवरचा माणसांचा राजा होता, आणि आपल्या चांगुलपणासाठी प्रसिद्ध होता. सगळे मिळून त्याच्याकडे गेले. “पृथ्वीपते, आपण आमचे राजा व्हा,” ते म्हणाले. “मी दुबळा आहे,” नहुष म्हणाला. “मला तुमचे रक्षण करता येणार नाही.” “आपण दुबळे राहणार नाही,” ते म्हणाले. “आम्ही आपल्याला एक वर देतो, शक्तीची देणगी देतो. देव असो, दैत्य असो की ऋषी असो, जो कोणी आपल्या नजरेसमोर उभा राहील त्याचे बळ आपण स्वतःत ओढून घ्याल. त्याने आपण बलवान व्हाल. फक्त न्यायाने राज्य करा, आणि देवांचे व ऋषींचे रक्षण करा.” अशा रीतीने स्वर्गात नहुषाचा राज्याभिषेक झाला. आणि त्याने तिन्ही लोकांवर चांगले राज्य केले.
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
राजाला गर्व चढला
नहुष मुळात मनाने चांगलाच होता. पण आता त्याच्या हाती स्वर्गाचे राज्य होते, आणि सगळ्यांहून बलवान करणारा वरही होता. त्याचे मन चैनीकडे वळले. तो देवांच्या बागांमध्ये आराम करू लागला. स्वर्गातल्या नर्तकी आणि गायक त्याच्याभोवती असत. एके दिवशी शची त्याच्या नजरेस पडली. ती देवी होती, इंद्राची राणी आणि त्याची लाडकी पत्नी. नहुष आपल्या दरबाऱ्यांकडे वळला. “ही देवी माझ्या सेवेला का येत नाही?” तो म्हणाला. “मी देवांचा राजा आहे, तिन्ही लोकांचा स्वामी आहे. शचीने लवकर माझ्या घरी यावे.”
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
शची आश्रयाला गेली
हे शचीच्या कानावर आले, आणि तिला फार दुःख झाले. ती देवांचे गुरू बृहस्पती यांच्याकडे गेली. “नहुषापासून माझे रक्षण करा,” ती म्हणाली. “त्याच्यापासून तुला काहीही भीती नाही,” बृहस्पती म्हणाले. “इंद्र परत येईल, आणि लवकरच येईल.” ती कुठे गेली आहे हे नहुषाला कळले, आणि तो रागाने पेटून उठला. दुसऱ्याच्या बायकोवरून मन काढून घ्या, अशी देवांनी त्याला खूप विनवणी केली, पण त्याने ऐकले नाही. तेव्हा घाबरलेले देव बृहस्पतींकडे गेले. “तिला नहुषाच्या हवाली करा,” ते म्हणाले. “आता तोच देवांचा राजा आहे.” शची मोठ्याने रडू लागली. “माझ्या आश्रयाला आलेल्याला मी कधीच दुसऱ्याच्या हवाली करणार नाही,” बृहस्पती म्हणाले. “पण एक शहाणपणाचा मार्ग आहे. तिने नहुषाकडे मुदत मागावी. काळ गेला की अनेक अडथळे येतात, आणि नहुष गर्विष्ठ आहे.”
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
शचीने मुदत मागितली
मग शची नहुषासमोर गेली. तिचे तारुण्य आणि तिचे रूप पाहून तो खूश झाला. “मी तिन्ही लोकांचा स्वामी आहे,” तो म्हणाला. “माझा पती म्हणून स्वीकार कर.” शची वाऱ्यातल्या पानासारखी थरथर कापू लागली. तिने हात जोडले. “देवराज, मी आपल्याकडे मुदत मागते,” ती म्हणाली. “इंद्रांचे काय झाले ते कोणालाच ठाऊक नाही. खरे काय ते मला शोधू द्या. त्यांची काहीच बातमी मिळाली नाही, तर मी आपल्याकडे येईन.” “ठीक आहे, तसेच होऊ दे,” नहुष म्हणाला. “पण दिलेला शब्द लक्षात ठेव.” आणि शची बृहस्पतींच्या घरी परत गेली.
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
इंद्र पुन्हा लपला
इकडे देव विष्णूकडे गेले. विष्णू म्हणजे तिन्ही लोकांचे रक्षण करणारा प्रभू. इंद्र पापातून कसा सुटेल, असे त्यांनी विचारले. विष्णू म्हणाला, “त्याने माझ्यासाठी यज्ञ करावा, म्हणजे मी त्याला शुद्ध करीन. नहुषाचे म्हणाल, तर त्याची स्वतःची कर्मेच त्याचा नाश करतील.” मग देव आणि ऋषी इंद्र जिथे लपला होता त्या पाण्यापाशी गेले. तिथे त्यांनी त्याच्यासाठी एक मोठा पवित्र विधी केला. इंद्राचे पाप निघून गेले, आणि तो पुन्हा भानावर आला. पण नहुष अजून सिंहासनावर बसला होता. वरामुळे तो इतका बलवान झाला होता की त्याच्यापुढे कोणीच टिकू शकत नव्हते. ते पाहून इंद्राचा थरकाप उडाला. तो हळूच निसटला आणि आपली वेळ येण्याची वाट पाहत पुन्हा लपून बसला. आता तो कुठे आहे हे कोणालाच माहीत नव्हते. शची दुःखात बुडून गेली. तिने उपश्रुती देवीची प्रार्थना केली. उपश्रुती म्हणजे लपलेल्या गोष्टी उघड करणारी देवी.
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
कमळाच्या देठात
“मी नेहमी खरेपणाने वागले आहे, आणि पतीशी एकनिष्ठ राहिले आहे,” शचीने प्रार्थना केली. “माझ्या त्या खरेपणाच्या बळावर मला दाखवा, देवांचे राजे कुठे आहेत.” देवी तिच्यासमोर उभी राहिली. “तू खरी आणि एकनिष्ठ राहिलीस, म्हणून मी तुला इंद्र दाखवते,” ती म्हणाली. “चल, पटकन माझ्या मागे ये.” देवी पुढे निघाली आणि शची तिच्या मागे. त्यांनी हिमालय पर्वत ओलांडला आणि त्या एका समुद्रापाशी आल्या. समुद्रात एक बेट होते, आणि बेटावर एक मोठे सरोवर. त्या सरोवरात पाच रंगांची कमळे फुलली होती. मधोमध एक मोठे पांढरे कमळ उंच देठावर उभे होते. देवी त्या देठात शिरली आणि तिने शचीलाही आत नेले. तिथे इंद्र होता. त्याने अगदी लहान रूप घेतले होते आणि तो देठातल्या तंतूंमध्ये लपला होता. शचीनेही लहान रूप घेतले.
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
इंद्राची युक्ती
“तू का आलीस?” इंद्राने विचारले. “आणि मला कसे शोधून काढलेस?” शचीने त्याला सगळे सांगितले. “स्वामी, प्रकट व्हा,” ती म्हणाली. “नहुषाला मारा, आणि पुन्हा स्वर्गाचे राज्य करा.” “ही लढायची वेळ नाही,” इंद्र म्हणाला. “नहुष माझ्यापेक्षा बलवान आहे. ऋषींनीच त्याला तसे केले आहे. मला युक्तीनेच जिंकले पाहिजे. ती युक्ती तूच पार पाडायची, आणि कोणालाही सांगायचे नाही. तू एकटीच त्याच्याकडे जा आणि म्हण, ‘तिन्ही लोकांच्या स्वामी, ऋषी वाहून नेतील अशा सुंदर वाहनात बसून माझ्याकडे या. मग मी प्रसन्न होईन, आणि आपली होईन.’” शचीने ते मान्य केले. इंद्राला कमळाच्या देठात लपलेलाच सोडून ती नहुषाकडे गेली.
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
ऋषींनी वाहिलेली पालखी
तिला पाहून नहुष हसला. “ये, तुझे स्वागत आहे,” तो म्हणाला. “मी शपथ घेऊन सांगतो, तू जे मागशील ते मी करीन.” “माझी मुदत संपली की आपणच माझे पती व्हाल,” शची म्हणाली. “पण माझी एक इच्छा आहे. इंद्रांच्या स्वारीसाठी घोडे, हत्ती आणि रथ होते. आपल्याकडे असे काही असावे जे आजवर कोणत्याही देवाकडे किंवा दैत्याकडे नव्हते. थोर ऋषींनी मिळून आपल्याला पालखीत बसवून वाहून न्यावे.” नहुष फार खूश झाला. “असे कधी कोणी ऐकलेसुद्धा नाही!” तो म्हणाला. “ऋषींकडून स्वतःला वाहून घेणे फक्त महाबलवानालाच जमेल. ऋषीच मला वाहून नेतील. बघ, मी किती मोठा आहे!” ते ऋषी पवित्र पुरुष होते, सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाइतके थोर. पण गर्वाने धुंद झालेल्या नहुषाने त्यांना जनावरांसारखे आपल्या पालखीला जुंपले. आणि ते त्याला एका लोकातून दुसऱ्या लोकात वाहून नेऊ लागले.
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
इंद्र उठला
इंद्राशी काय बोलणे झाले ते शचीने कोणालाच सांगितले नाही. ती बृहस्पतींकडे गेली आणि एवढेच म्हणाली, “नहुषाने दिलेली मुदत आता थोडीच उरली आहे. इंद्रांना लवकर शोधा.” “भिऊ नकोस,” बृहस्पती म्हणाले. “काय योग्य, काय अयोग्य याची नहुषाला आता काहीच पर्वा उरलेली नाही. तो थोर ऋषींना स्वतःची पालखी वाहायला लावतो. तो पडल्यातच जमा आहे. आणि इंद्राला मी शोधून काढीन.” त्यांनी पवित्र अग्नी पेटवला आणि अग्निदेवाला शोध घ्यायला पाठवले. अग्नीने पाण्यात सगळीकडे शोध घेतला, आणि त्याला कमळाच्या देठात इंद्र दिसला. मग बृहस्पती देवांना आणि ऋषींना घेऊन तिथे गेले. “ऊठ, इंद्रा!” ते म्हणाले. “आपले बळ जागे कर आणि तिन्ही लोकांना वाचव.” सगळे त्याच्या पूर्वीच्या मोठमोठ्या पराक्रमांची स्तुती करू लागले, तसा इंद्र हळूहळू वाढू लागला. शेवटी तो आपल्या मूळ रूपात आणि पूर्ण बळानिशी उभा राहिला.
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
नहुष स्वर्गातून पडला
इकडे नहुष पालखीत बसून फिरत होता. त्याला वाहणारे ऋषी दमले. त्यांनी त्याला विचारले, वेदांतली अमुक स्तोत्रे खरी आहेत का? वेद म्हणजे पवित्र ग्रंथ. गर्वाने नहुषाची बुद्धी झाकोळली होती. “नाहीत,” तो म्हणाला. “तू चुकीच्या वाटेला लागला आहेस,” ऋषी म्हणाले. मग नहुषाने थोर ऋषी अगस्त्य यांच्या डोक्याला पाय लावला. त्याच क्षणी त्याची शक्ती आणि त्याचे रूप निघून गेले. तो भीतीने थरथर कापत उभा राहिला, आणि अगस्त्यांनी त्याला शाप दिला. “तू पवित्र स्तोत्रांना खोटे म्हटलेस. माझ्या डोक्याला पाय लावलास. ऋषींना आपले ओझे वाहणारी जनावरे केलेस. तुझे पुण्य आता पुरते संपले आहे. पड स्वर्गातून खाली! दहा हजार वर्षे तू एका प्रचंड सापाच्या रूपात पृथ्वीवर भटकशील. त्यानंतर तू परत येऊ शकशील.” आणि नहुष खाली डोके, वर पाय असा स्वर्गातून कोसळला.
इंद्रपदावर बसलेला नहुष
इंद्र परतला
नहुषाला कसे मारता येईल, याची इंद्र देवांशी मसलत करत होता. तेवढ्यात स्वतः अगस्त्यच तिथे आले. “काय भाग्य!” ते म्हणाले. “नहुष स्वर्गाच्या सिंहासनावरून खाली फेकला गेला आहे.” जे घडले ते सगळे त्यांनी सांगितले. “आता स्वर्गात आपल्या घरी जा,” ते म्हणाले, “आणि तिन्ही लोकांचे रक्षण करा.” देवांना आणि ऋषींना आनंद झाला. नद्या, पर्वत आणि समुद्रही आनंदले. इंद्र आपल्या ऐरावत नावाच्या मोठ्या हत्तीवर चढला. अग्नी, बृहस्पती आणि सगळे देव त्याच्याभोवती होते. असा तो घरी निघाला. तिथे त्याची आणि त्याची राणी शची हिची पुन्हा भेट झाली. देवांच्या राजाने आनंदी मनाने तिन्ही लोकांचा सांभाळ पुन्हा हाती घेतला, आणि चांगले राज्य केले. महाभारत, उद्योगपर्व, विभाग ९ ते १८ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. वृत्रासुराच्या वधाची हकिगत इथे भागवत पुराणापेक्षा वेगळी आहे; या पुस्तकातली इंद्र आणि वृत्रासुर यांची गोष्ट भागवत पुराणाप्रमाणे सांगितली आहे. मूळ ग्रंथात नहुषाच्या पतनाची हकिगत अगस्त्य इंद्राला सांगतात; स्तुतीची स्तोत्रे आणि अग्नीचा लांबलचक शोध इथे थोडक्यात दिला आहे.