पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
कच आणि देवयानी
मेलेले पुन्हा उठले
फार वर्षांपूर्वी देव आणि दैत्य यांच्यात लढायांमागून लढाया होत होत्या. तिन्ही लोकांवर आपलेच राज्य असावे, असे दोन्ही बाजूंना वाटत होते. वाट दाखवायला दोन्ही बाजूंकडे एकेक ज्ञानी पुरोहित आणि गुरू होते. देवांकडे बृहस्पती होते. दैत्यांकडे शुक्राचार्य होते. शुक्राचार्यांना एक गुप्त विद्या येत होती. तिच्या बळावर ते मेलेल्यांना पुन्हा जिवंत करू शकत. लढाईत देवांनी दैत्यांना मारले, की शुक्राचार्य त्या सगळ्यांना जिवंत करत. मग ते उठून पुन्हा लढू लागत. दैत्यांनीही पुष्कळ देवांना मारले. पण बृहस्पतींना ती विद्या येत नव्हती, म्हणून त्यांना देवांना जिवंत करता येईना. त्यामुळे देव फार दुःखी झाले, आणि त्यांना शुक्राचार्यांची भीती वाटू लागली.
कच आणि देवयानी
देवांनी कचाला पाठवले
देवांचे गुरू बृहस्पती यांना कच नावाचा मुलगा होता. तो अजून तरुण होता. देव त्याच्याकडे गेले. ते म्हणाले, “आमचे एक मोठे काम कर. शुक्राचार्यांकडे जा, आणि जितक्या लवकर जमेल तितक्या लवकर त्यांची विद्या आपलीशी कर. ते तुला दैत्यांच्या राजाच्या दरबारात भेटतील. तू तरुण आहेस. शिष्य गुरूची सेवा करतो तशी तू त्यांची सेवा करू शकशील. “शुक्राचार्यांना देवयानी नावाची मुलगी आहे. ती त्यांची फार लाडकी आहे. तिचीही सेवा कर. त्या दोघांची मने तुझ्याशिवाय दुसरा कोणी जिंकू शकणार नाही. आपल्या चांगुलपणाने आणि गोड वागण्याने देवयानीला खूश कर, म्हणजे ती विद्या तुला नक्की मिळेल.” “तसेच होवो,” कच म्हणाला, आणि तो दैत्यांच्या नगरीकडे निघाला.
कच आणि देवयानी
गुरूंची मुलगी
कच शुक्राचार्यांसमोर गेला. तो म्हणाला, “मी बृहस्पतींचा मुलगा कच. आपण मला शिष्य करून घ्या. शिष्याचे व्रत घेऊन मी हजार वर्षे आपल्याजवळ राहीन.” असे व्रत घेतलेला शिष्य गुरूची सेवा करतो आणि लग्न करत नाही. “ये कचा, तुझे स्वागत आहे,” शुक्राचार्य म्हणाले. “मी तुला ठेवून घेतो आणि तुला नीट सांभाळीन. तुझा मान राखला, की तुझ्या वडिलांचाच मान राखल्यासारखे होईल.” अशा रीतीने कचाने व्रत घेतले. मग देवांनी सांगितले होते त्याप्रमाणे तो गुरूंना आणि गुरूंच्या मुलीला खूश ठेवू लागला. तो तरुण होता, आणि देवयानीही तरुण होती. तो तिच्यासाठी गायचा, नाचायचा, वाद्ये वाजवायचा. तिला फुले आणि फळे आणून द्यायचा. तिला जे हवे असेल ते करायला तो लगेच तयार असायचा. आणि दोघेच असले की देवयानी त्याच्यासाठी गायची, प्रेमाने त्याची काळजी घ्यायची.
कच आणि देवयानी
गुरे राखताना मारले
अशा रीतीने व्रताची पाचशे वर्षे गेली. मग कचाच्या मनात काय आहे ते दैत्यांना कळले. ते भयंकर संतापले. त्याच्या वडिलांचा ते द्वेष करत होते. आणि ती गुप्त विद्या कोणालाही घेऊन जाऊ द्यायची नाही, असे त्यांनी ठरवले होते. कच ब्राह्मण होता, आणि ब्राह्मणाला मारणे हे भयंकर पाप आहे. दैत्यांना त्याची पर्वा नव्हती. एके दिवशी तो रानात एकटाच गुरूंची गुरे राखत होता. तिथे दैत्यांनी त्याला गाठले आणि मारून टाकले. त्याच्या शरीराचे तुकडे केले आणि ते लांडग्यांपुढे फेकले. संध्याकाळी गुरे आपली आपणच घरी आली. देवयानी वडिलांकडे गेली. “बाबा, सूर्य मावळला. गुरे परत आली, पण त्यांना हाकणारा कोणी नाही. कच हरवला आहे किंवा मेला आहे. मी तुम्हांला खरे सांगते, त्याच्याशिवाय मी जगणार नाही.”
कच आणि देवयानी
दोनदा परत बोलावले
“मी त्याला परत आणतो,” शुक्राचार्य म्हणाले. “‘तो येवो,’ एवढेच मला म्हणायचे आहे.” आणि त्यांनी आपल्या गुप्त विद्येने कचाला हाक मारली. ज्या लांडग्यांनी कचाला खाल्ले होते, त्यांची शरीरे फाडून तो गुरूंची हाक ऐकताच बाहेर आला. जिवंत आणि आनंदी असा तो त्या दोघांसमोर उभा राहिला. त्याने देवयानीला सांगितले, “दैत्यांनी मला विचारले, तू कोण? मी म्हणालो, मी बृहस्पतींचा मुलगा. मग त्यांनी मला मारले.” पुन्हा एके दिवशी देवयानीने कचाकडे फुले मागितली. ती आणायला तो रानात गेला. दैत्यांनी त्याला पाहिले आणि दुसऱ्यांदा मारले. त्याचे शरीर वाटून त्याचा लगदा केला आणि तो समुद्राच्या पाण्यात मिसळून टाकला. त्याला यायला फार उशीर झाला, तेव्हा देवयानीने वडिलांना सांगितले. शुक्राचार्यांनी आपल्या विद्येने कचाला पुन्हा एकदा परत बोलावले.
कच आणि देवयानी
मद्यात राख
दैत्यांनी त्याला तिसऱ्यांदा मारले. या वेळी त्यांनी त्याचे शरीर जाळून राख केली. ती राख मद्यात कालवली, आणि ते मद्य खुद्द शुक्राचार्यांनाच प्यायला दिले. देवयानी पुन्हा वडिलांकडे आली. “कच परत आला नाही. त्याच्याशिवाय मी जगणार नाही.” शुक्राचार्य म्हणाले, “मुली, तो मेलेल्यांच्या लोकात गेला आहे. मी त्याला परत आणतो, आणि ते त्याला पुन्हा मारतात. मी तरी काय करू? रडू नकोस. त्याला जिवंत ठेवता येत नाही.” “मी कशी रडू नको, बाबा? कच मला प्रिय आहे. मी अन्न सोडीन, आणि तो जिथे गेला आहे तिथे जाईन.” तिच्या शब्दांनी शुक्राचार्यांचे मन दुखावले, आणि त्यांना दैत्यांचा राग आला. “माझ्याच घरात राहणाऱ्या शिष्याला हे मारतात,” ते म्हणाले. आणि ते कचाला मरणातून पुन्हा एकदा बोलावू लागले.
कच आणि देवयानी
पोटातून आवाज
त्यांच्या हाकेला एका क्षीण आवाजाने उत्तर दिले. तो त्यांच्या स्वतःच्याच पोटातून येत होता. “गुरुदेव, माझ्यावर दया करा. मी कच आहे.” तो हलक्या आवाजात बोलत होता, कारण गुरूंचे काय होईल याची त्याला भीती वाटत होती. “तू माझ्या पोटात कसा आलास?” शुक्राचार्य ओरडले. कच म्हणाला, “जे घडले ते सगळे मला आठवते. दैत्यांनी मला मारले आणि जाळले. माझी पूड केली आणि आपल्या मद्यातून मला आपल्यालाच पाजले.” शुक्राचार्य मुलीकडे वळले. “आता मी तुझ्यासाठी काय करू? कच माझ्या पोटात आहे. माझे पोट फाडल्याशिवाय त्याला बाहेर येता येणार नाही. मी मेलो तरच त्याला त्याचा जीव परत मिळेल.” देवयानी म्हणाली, “काहीही झाले तरी मी दुःखाने जळणारच. कच मेला, तर मी त्याच्याबरोबर मरेन. आणि तुम्ही मेलात, तर मला जगणे सोसणार नाही.”
कच आणि देवयानी
विद्या शिकवली
मग शुक्राचार्य आपल्या पोटातल्या त्या तरुणाला म्हणाले, “बृहस्पतींच्या मुला, ज्यासाठी तू आलास ते तू मिळवलेस, कारण देवयानीला तू इतका प्रिय आहेस. ब्राह्मणाला मारता कामा नये. म्हणून आता माझी विद्या माझ्याकडून घे. माझा पुत्र होऊन जिवंत हो. आणि माझ्या शरीरातून बाहेर पडलास, की जे योग्य आहे तेच कर.” अशा रीतीने कच आपल्या गुरूंकडून ती गुप्त विद्या शिकला. मग शुक्राचार्यांचे पोट फाडून तो बाहेर आला. उगवत्या पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा तो सुंदर दिसत होता. त्याच्या गुरूंचे शरीर त्याच्यासमोर मरून पडले होते. कचाने लगेच नुकतीच शिकलेली विद्या वापरली, आणि शुक्राचार्यांना पुन्हा जिवंत केले. त्याने त्यांना वाकून नमस्कार केला. तो म्हणाला, “हे ज्ञान आपण मला दिले. माझ्यासाठी आपणच वडील आणि आपणच आई. आपले वाईट करण्याइतका कृतघ्न कोण असेल?”
कच आणि देवयानी
व्रत संपले
शुक्राचार्यांनी दैत्यांना एकत्र बोलावले. ते म्हणाले, “मूर्खांनो, कचाला जे हवे होते ते त्याने मिळवले आहे. मेलेल्यांना जिवंत करण्याची विद्या आता त्याच्याकडे आहे. आणि इथून पुढे तो माझ्याजवळ राहील.” दैत्य थक्क होऊन घरी गेले. हजार वर्षे पूर्ण होईपर्यंत कच तिथे राहिला. मग गुरूंनी त्याला जाण्याची परवानगी दिली, आणि तो देवांकडे आपल्या घरी जायची तयारी करू लागला. तो निघण्याआधी देवयानी त्याच्याशी बोलली. “कचा, तुझे व्रत आता संपले आहे. इतकी वर्षे मी तुझी कशी काळजी घेतली ते आठव. दैत्यांनी तुला मारले त्या प्रत्येक वेळी मी तुझ्यावर किती प्रेम दाखवले तेही आठव. मी माझे मन तुला दिले आहे. मी तुझे काही वाईट केलेले नाही. मला सोडून जाऊ नकोस. विधिपूर्वक माझ्याशी लग्न कर.”
कच आणि देवयानी
नकार
कच म्हणाला, “जे चुकीचे आहे ते करायला मला सांगू नकोस. तू माझ्या गुरूंची मुलगी आहेस. मी त्यांना जसा मान देतो, तसाच तुलाही दिला पाहिजे. शिवाय तुझ्या वडिलांच्या ज्या शरीरात तू एकदा राहिली होतीस, तेच माझेही घर झाले होते. म्हणून तू खरोखर माझी बहीण आहेस. “आपले दिवस एकत्र आनंदात गेले. आता मला घरी जाऊ दे, आणि माझ्या प्रवासाला आशीर्वाद दे. माझ्या गुरूंची नेहमी काळजी घे.” तेव्हा देवयानीने त्याला शाप दिला. “मी स्वतः तुला मागणी घातली आहे. मला पत्नी करून घ्यायला तू खरेच नकार देत असशील, कचा, तर तुझी विद्या फळाला न येवो.”
कच आणि देवयानी
दोन शाप
कच म्हणाला, “तू माझ्या गुरूंची मुलगी आहेस, फक्त म्हणूनच मी तुला नकार दिला. तुझ्यात काही दोष नाही. तुझा शाप मिळावा असे मी काही केलेले नाही, आणि तरी तू मला शाप दिलास. तू धर्माला धरून बोलली नाहीस, कामनेच्या भरात बोललीस. म्हणून तुझी इच्छा पूर्ण होणार नाही. कोणताही ऋषिपुत्र कधीही तुझ्याशी लग्न करणार नाही. “माझी विद्या फळाला येणार नाही, असे तू म्हणतेस. तसेच होवो. पण मी ती ज्या कोणाला शिकवीन, त्याच्यासाठी ती फळाला येईल.” एवढे बोलून कच झपाट्याने देवांच्या घरी गेला. देवांचा राजा इंद्र याने आणि बाकी सगळ्या देवांनी त्याचा सन्मान केला. ते म्हणाले, “तू आमच्यासाठी फार मोठे काम केलेस. तुझे हे काम म्हणजे एक नवलच आहे. तुझी कीर्ती कधीच नाहीशी होणार नाही.” त्याचे स्वागत करताना देवांना फार आनंद झाला. आणि ते कचाकडून ती विद्या शिकले. महाभारत, आदिपर्व, विभाग ७६ आणि ७७ आणि विभाग ७८ चा सुरुवातीचा भाग यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. आपली कशी फसवणूक झाली हे कळल्यावर शुक्राचार्य मद्य पिण्याला शाप देतात; तो शाप इथे गाळला आहे.