पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
समुद्रमंथन
देवांचे भाग्य गेले
फार फार वर्षांपूर्वीची गोष्ट. देवांचा राजा इंद्र आपल्या हत्तीवर बसून चालला होता. वाटेत त्याला दुर्वास ऋषी भेटले. त्यांनी स्वर्गातल्या फुलांची एक माळ इंद्राकडे टाकली. इंद्राने ती स्वतःच्या डोक्यावर घातली नाही. त्याने ती हत्तीवर ठेवली, आणि हत्तीने ती जमिनीवर भिरकावून दिली. ऋषी भयंकर संतापले. इंद्राच्या या गर्वाबद्दल त्यांनी त्याला शाप दिला. त्या शापामुळे इंद्र आणि तिन्ही लोक लक्ष्मीला मुकले. लक्ष्मी म्हणजे भाग्याची देवी. मग वाईट दिवस आले. एकामागून एक लढायांत दैत्यांनी देवांना हरवले. कितीतरी देव मारले गेले. जे पडले ते पुन्हा उठले नाहीत. देवांनी एकत्र बसून खूप विचार केला, पण त्यांना काही मार्ग सापडेना. शेवटी ते ब्रह्मदेवाकडे गेले. सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव मेरू पर्वताच्या शिखरावर आपल्या दरबारात होता. देवांनी त्याला वाकून नमस्कार केला आणि सगळी हकिगत सांगितली.
समुद्रमंथन
विष्णू प्रकट झाला
ब्रह्मदेवाने पाहिले, देवांची ताकद संपली होती आणि त्यांचे तेज फिके पडले होते. मग त्याने विष्णूचे स्मरण केले. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. त्याची आठवण होताच ब्रह्मदेवाचा चेहरा उजळला. तो म्हणाला, “चला, आपण त्यालाच शरण जाऊ. देवांवर त्याचे प्रेम आहे.” मग ब्रह्मदेव सगळ्यांना घेऊन विष्णूच्या धामाकडे निघाला. ते धाम सगळ्या अंधाराच्या पलीकडे आहे. तिथे ब्रह्मदेवाने विष्णूची स्तुती गायली. “आम्हांला दर्शन द्या,” अशी त्याने प्रार्थना केली. तेव्हा विष्णू प्रकट झाला. एकाच वेळी हजार सूर्य उगवावेत, असे त्याचे तेज होते. देवांचे डोळे दिपले. त्यांना आकाश दिसेना, धरती दिसेना, स्वतःचे शरीरसुद्धा दिसेना. ब्रह्मदेवाला मात्र त्याचे दर्शन झाले. विष्णू सावळा आणि तेजस्वी होता. त्याने सोनेरी रेशमी वस्त्र नेसले होते. सगळ्यांनी त्याच्यापुढे जमिनीवर लोटांगण घातले.
समुद्रमंथन
विष्णूची युक्ती
देवांच्या मनात काय आहे ते विष्णूला ठाऊक होते. ढगांच्या गडगडाटासारख्या गंभीर आवाजात तो बोलू लागला. “जा, दैत्यांशी तह करा. सध्या काळ त्यांच्या बाजूने आहे. तुमचे दिवस येईपर्यंत तो तह पाळा. “मग अमृत तयार करा. अमृत म्हणजे अमर करणारे पेय. ते जो पिईल त्याला मरण नाही, मृत्यूने त्याला आधीच गाठले असले तरीही नाही. सगळ्या औषधी वनस्पती आणि झाडेझुडपे क्षीरसागरात टाका. मंदार पर्वताची रवी करा आणि वासुकी नागाची दोरी करा. मग न थकता मंथन करा. मी तुम्हांला मदत करीन. कष्ट दैत्यांचे होतील, फळ तुम्हांला मिळेल. “दैत्य जे मागतील ते कबूल करा. समुद्रातून विष वर येईल. त्याला घाबरू नका. रत्नेही वर येतील. त्यांचा लोभ धरू नका.” एवढे सांगून तो दिसेनासा झाला.
समुद्रमंथन
पर्वत पडला
देव हातात शस्त्र न घेता दैत्यांचा राजा बळी याच्याकडे गेले. शत्रू येताना पाहून बळीचे सेनापती रागाने उठले. पण लढाई केव्हा करावी आणि तह केव्हा करावा, हे बळीला चांगले कळत होते. त्याने त्यांना आवरले. इंद्र नरमाईने बोलला. अमृत कसे मिळवता येईल ते त्याने बळीला सांगितले. बळीला आणि इतर दैत्य सरदारांना ती योजना आवडली. देवांनी आणि दैत्यांनी मैत्रीची शपथ घेतली, आणि सगळे मिळून कामाला लागले. आधी त्यांनी नुसत्या ताकदीच्या जोरावर मंदार पर्वत जमिनीतून उपटला. तो उचलून ते समुद्राकडे निघाले. पण वाट लांब होती, आणि तो सोन्याचा पर्वत पेलवेना इतका जड होता. ते थकले आणि त्यांनी तो खाली टाकला. त्याच्याखाली कितीतरी देव आणि दैत्य चिरडले गेले. उरलेले तिथेच उभे राहिले. त्यांचे अंगही मोडले होते आणि मनही खचले होते.
समुद्रमंथन
नागाची दोरी
तेवढ्यात विष्णू प्रकट झाला. चिरडलेल्यांना त्याने नुसत्या एका नजरेने पुन्हा जिवंत केले. एका हाताने पर्वत उचलून त्याने तो गरुडाच्या पाठीवर ठेवला. गरुड म्हणजे पक्ष्यांचा राजा. मग विष्णू गरुडावर बसला आणि उडत समुद्रापाशी गेला. तिथे त्यांनी नागांचा राजा वासुकी याला बोलावले. जे मिळेल त्यातला वाटा त्यालाही देण्याचे वचन दिले. मग त्याला दोरीसारखे पर्वताभोवती गुंडाळले. विष्णूने नागाचे डोके धरले, आणि देव त्याच्या मागे रांगेत उभे राहिले. दैत्यांना ते मुळीच पटले नाही. ते म्हणाले, “आम्ही शेपूट धरणार नाही. शेपूट म्हणजे सापाचा अशुभ भाग. आमच्यासारख्या थोरांना ते शोभत नाही.” विष्णू गालातल्या गालात हसला. त्याने डोके सोडले आणि शेपूट धरले. देवही त्याच्याबरोबर शेपटाकडे गेले. अशा रीतीने दैत्यांना हवे होते तसे डोके त्यांच्या वाट्याला आले.
समुद्रमंथन
मोठे कासव
मंथन सुरू झाले. पण पर्वताला खाली टेकायला आधारच नव्हता. स्वतःच्याच वजनाने तो पाण्यात खाली गेला. विष्णूने ही अडचण पाहिली. तो एकाच वेळी अनेक रूपांत असू शकतो. देवांमध्ये तो उभा होताच, आणि त्याच वेळी तो एक प्रचंड कासवही झाला. कासव पाण्यात शिरले आणि त्याने पर्वत पाठीवर उचलून धरला. पर्वत त्याच्या पाठीवर गरगर फिरू लागला. कासवाला मात्र कोणी पाठ खाजवत असल्यासारखे बरे वाटले. मंथन पुढे चालू राहिले. आता नाग आपल्या हजार तोंडांतून आग आणि धूर ओकू लागला. दैत्यांनी शेपूट नाकारले होते. म्हणून होरपळले ते दैत्यच, वणव्यात सापडलेल्या देवदाराच्या झाडांसारखे. धूर शेपटाकडच्या देवांपर्यंतही पोहोचला. पण विष्णूच्या इच्छेने ढगांनी त्यांच्यावर पाऊस पाडला, आणि लाटांवरून गार वारे त्यांच्या अंगावर आले.
समुद्रमंथन
विष वर आले
तरीही अमृत येईना. मग विष्णू आपल्या स्वतःच्या रूपात पुढे झाला आणि स्वतःच मंथन करू लागला. पावसाच्या ढगासारखा सावळा, सोनेरी वस्त्र नेसलेला विष्णू! त्याने नागाला आपल्या हातांनी घट्ट धरले. पहिल्या पर्वताशेजारी तो दुसऱ्या पर्वतासारखा दिसत होता. समुद्र ढवळून निघाला, त्यातल्या सगळ्या माशांसकट आणि मगरींसकट. मग शेवटी त्यातून काहीतरी वर आले. पण ते अमृत नव्हते. ते होते हालाहल नावाचे भयंकर विष. विष सगळ्या दिशांना पसरले, वर आणि खालीही. ते वेगाने पसरत होते आणि फार जहाल होते. त्याला कोणीही अडवू शकत नव्हते. सगळे जीव घाबरून पळू लागले, कारण त्यांना वाचवणारे कोणीच नव्हते. ते धावत शिवाकडे, म्हणजे महादेवाकडे, गेले. तो आपल्या पत्नीसह आपल्या पर्वतावर बसला होता. “महादेवा, आम्हांला वाचवा!” ते ओरडले. “हे विष तिन्ही लोक जाळून टाकत आहे.”
समुद्रमंथन
निळा गळा
त्यांचे हाल पाहून शिवाला फार दया आली. तो पत्नीकडे वळला. तो म्हणाला, “बघ, या जिवांवर केवढे संकट आले आहे. जीव वाचवायला ते धडपडत आहेत. दुबळ्यांचे रक्षण करायलाच बलवान असतात. म्हणून हे विष मी पिऊन टाकतो. सगळ्या जिवांचे भले होवो.” त्याचे सामर्थ्य तिला ठाऊक होते. तिने संमती दिली. मग सगळीकडे पसरलेले ते विष शिवाने आपल्या तळहाताच्या खळग्यात गोळा केले. करुणेपोटी त्याने ते गिळून टाकले. त्याच्यावरसुद्धा विषाने खूण सोडलीच. त्याचा गळा गडद निळा झाला. तीच खूण त्याचा दागिना झाली. तेव्हापासून त्याला नीलकंठ, म्हणजे निळ्या गळ्याचा, म्हणतात. पिताना काही थेंब त्याच्या हातातून सांडले. ते थेंब विंचवांनी, सापांनी आणि विषारी वनस्पतींनी उचलले.
समुद्रमंथन
समुद्रातून रत्ने
विष गेले म्हणून देव आणि दैत्य आनंदले. नव्या जोमाने ते मंथन करू लागले. आता समुद्रातून एकेक अद्भुत गोष्ट वर येऊ लागली. पहिल्यांदा आली मागेल ते देणारी गाय. ती ऋषींनी घेतली, कारण तिच्या तुपावर त्यांचे यज्ञाचे अग्नी तेवणार होते. मग चंद्रासारखा पांढराशुभ्र घोडा आला. तो बळीला हवा होता. विष्णूने सांगितले होते तसा इंद्र मागे राहिला. मग खोल पाण्यातून एक मोठे माणिक वर आले. ते आपल्या छातीवर धारण करावे, असे विष्णूला वाटले. आणि मग स्वतः लक्ष्मीच प्रकट झाली. तिन्ही लोकांनी गमावलेली भाग्याची देवी ती हीच. वीज चमकावी तसे तिने चारी बाजूंचे आकाश उजळून टाकले. तिला पाहणाऱ्या प्रत्येकाला ती आपली व्हावी असे वाटले. मोठमोठ्या हत्तींनी घागरी भरून शुद्ध पाण्याने तिला स्नान घातले. स्वर्गातल्या गायकांनी मंगल गीते गायली.
समुद्रमंथन
लक्ष्मीची निवड
लक्ष्मीने कमळांची माळ हातात घेतली. ती त्या सगळ्यांमधून चालू लागली. चेहऱ्यावर लाजरे हसू होते, आणि पायांत पैंजण रुणझुणत होते. ज्याच्यात एकही दोष नाही आणि ज्याचा चांगुलपणा कधीच ढळणार नाही, असा कोणीतरी ती शोधत होती. तिने एकेकाला पारखून पाहिले. कोणी मोठी तपश्चर्या केली होती, पण त्याला रागावर ताबा नव्हता. कोणी ज्ञानी होता, पण संसारातल्या गोष्टींची ओढ अजून सुटली नव्हती. त्या सगळ्यांत तिला तसा कोणीच सापडला नाही. मग तिने विष्णूला निवडले. त्याच्याकडे सगळे गुण आहेत, आणि त्याला कोणाकडून काहीच नको असते. तिने आपली माळ त्याच्या खांद्यांवर घातली आणि ती त्याच्या शेजारी उभी राहिली. तेव्हापासून विष्णूची छाती हेच तिचे घर झाले. नगारे आणि शंख वाजू लागले. लक्ष्मीने देवांकडे मायेने पाहिले, आणि त्यांना फार आनंद झाला. दैत्यांना मात्र तिने डावलले. ते दुबळे, लोभी आणि निरुत्साही झाले.
समुद्रमंथन
अमृताचा कलश
अमृत अजूनही आले नव्हते. मंथन चालूच राहिले. मग समुद्रातून एक अद्भुत पुरुष वर आला. तो सावळा आणि तरुण होता. त्याचे हात लांब आणि बळकट होते, आणि चाल सिंहासारखी होती. तो होता धन्वंतरी, रोग बरे करण्याच्या विद्येचा धनी. विष्णूच्याच एका लहानशा अंशातून त्याचा जन्म झाला होता. त्याच्या हातात एक कलश होता, काठोकाठ भरलेला. त्यात अमृत होते. दैत्यांनी तो पाहिला, आणि त्यांना सगळेच स्वतःसाठी हवेसे झाले. त्यांनी तो कलश त्याच्या हातातून जबरदस्तीने हिसकावला आणि ते तो घेऊन गेले. देव खिन्न होऊन विष्णूकडे गेले. तो म्हणाला, “दुःख करू नका. मी माझ्या मायेने त्यांच्यात भांडण लावीन आणि अमृत तुम्हांला मिळवून देईन.”
समुद्रमंथन
मोहिनी
दैत्यांमध्ये भांडण जुंपले. अमृत पिण्यासाठी प्रत्येकजण उतावीळ झाला होता. “आधी मी! आधी मी!” ते ओरडू लागले. “तू नाही!” लुटारूंसारखे ते एकमेकांच्या हातून कलश हिसकावू लागले. ते भांडत असतानाच विष्णूने एका स्त्रीचे रूप घेतले. तिचे सौंदर्य शब्दांत सांगता येणार नाही. तिला आपण मोहिनी म्हणतो, म्हणजे मोहून टाकणारी. ती निळ्या कमळासारखी सावळी होती, नुकतीच तारुण्यात आलेली. तिने केसांत ताजा मोगरा माळला होता, आणि चालताना तिचे पैंजण रुणझुणत होते. तिचे लाजरे हसू आणि तिचे कटाक्ष पाहून दैत्य सरदारांच्या मनात तिची ओढ पेटली. ते धावत तिच्याकडे गेले. “तू कोण? कुठून आलीस?” त्यांनी विचारले. “आम्ही भाऊबंद आहोत, आणि एकाच वस्तूसाठी भांडतो आहोत. हे सुंदरी, तूच ती आमच्यात नीट वाटून दे, म्हणजे भांडण उरणार नाही.”
समुद्रमंथन
कलश तिच्या हाती
मोहिनी हसली आणि तिने त्यांच्याकडे तिरका कटाक्ष टाकला. ती म्हणाली, “माझ्यासारख्या स्त्रीवर तुम्ही कसा काय विश्वास ठेवता? मनाला येईल तसे वागणाऱ्या स्त्रीवर शहाणे कधीच विश्वास ठेवत नाहीत.” तिच्या या थट्टेने दैत्य निर्धास्त झाले. ते हसले आणि त्यांनी कलश तिच्या हाती दिला. तिने किंचित हसून तो घेतला. ती गोड आवाजात म्हणाली, “मी वाटून देईन. पण मी जे करीन ते तुम्हांला मान्य असले पाहिजे, मग ते बरोबर असो की चूक.” ती कोण आहे हे दैत्यांना कळलेच नाही. ते म्हणाले, “ठीक आहे, तसेच होऊ दे.” दिव्यांनी आणि फुलांच्या माळांनी उजळलेल्या एका दालनात देव आणि दैत्य बसले. ती कलश हातात घेऊन सावकाश आत आली. तिने देवांना एका रांगेत बसवले आणि दैत्यांना दुसऱ्या रांगेत.
समुद्रमंथन
देव अमृत प्यायले
विष्णूच्या मनात आले, क्रूर दैत्यांना अमृत देणे म्हणजे सापांना दूध पाजण्यासारखेच चुकीचे. म्हणून मोहिनीने दैत्यांना गोड बोलून भुलवले आणि अमृत देवांना वाढले. दैत्य गप्प बसून राहिले. त्यांनी शब्द दिला होता. पण राहू नावाच्या एका दैत्याने देवाचे सोंग घेतले. तो हळूच देवांमध्ये शिरला आणि अमृत प्यायला. सूर्याने आणि चंद्राने त्याला ओळखले आणि त्याच्याकडे बोट दाखवले. त्याच क्षणी विष्णूने चक्राने त्याचे डोके उडवले. अमृत अजून त्याच्या धडापर्यंत पोहोचले नव्हते. डोके नसलेले ते धड जमिनीवर पडले. पण डोक्याला अमृताची चव लागली होती, म्हणून ते मरू शकत नव्हते. ब्रह्मदेवाने त्याला ग्रह केले. तेव्हापासून ते अमावास्येला आणि पौर्णिमेला सूर्यावर आणि चंद्रावर धावून जाते आणि त्यांना गिळते.
समुद्रमंथन
समुद्रकाठची लढाई
देवांचे जवळजवळ सगळे अमृत पिऊन झाले. तेव्हा विष्णूने दैत्यांच्या डोळ्यांदेखत पुन्हा आपले रूप घेतले. एवढे कष्ट करूनही दैत्यांना अमृत मिळाले नाही. त्यांना ते सहन झाले नाही. शस्त्रे उगारून ते देवांवर चालून गेले. पण अमृताने देव बलवान झाले होते. त्यांनीही उलट लढा दिला. तिथेच समुद्राच्या काठावर भयंकर लढाई सुरू झाली. बळी उडत्या रथात बसून दैत्यांच्या पुढे होता. इंद्र एका मोठ्या हत्तीवर बसून त्याच्यावर चालून गेला. बळी बाणामागून बाण सोडत होता, आणि इंद्र प्रत्येक बाण तोडून टाकत होता. मग बळी अदृश्य झाला आणि मायेने लढू लागला. देवांवर जळती झाडे आणि धारदार दगड कोसळू लागले. ढगांतून जळते निखारे पडू लागले. देवांचा धीर सुटला. त्यांनी विष्णूचे स्मरण केले, आणि तो गरुडावर बसून आला. जाग आल्यावर स्वप्न नाहीसे व्हावे, तशी दैत्यांची माया नाहीशी झाली.
समुद्रमंथन
भाग्य परत आले
पूर्वी ज्या दैत्यांनी देवांना मारले होते, त्यांच्यावरच आता देव तुटून पडले. इंद्राने बळीवर वज्र उगारले. बळी डगमगला नाही. त्याने आपल्या बाणांनी इंद्राला विंधले. मग इंद्राने वज्र फेकले, आणि बळी रथासकट जमिनीवर कोसळला. सिंह हरणांना मारतात तसे देव दैत्यांना मारू लागले. ब्रह्मदेवाने ते पाहिले, आणि देवांना थांबवायला त्याने नारद ऋषींना पाठवले. नारद म्हणाले, “विष्णूने तुमचे रक्षण केले आहे. तुम्हांला अमृत मिळाले आहे, आणि तुमचे भाग्य परत आले आहे. आता युद्ध थांबवा.” देवांनी त्यांच्या शब्दाला मान दिला आणि राग आवरला. उरलेले दैत्य पडलेल्या बळीला उचलून घेऊन गेले. आणि देव स्वर्गात आपल्या घरी परतले. अमृत मिळाले होते, आणि गेलेले भाग्यही परत आले होते. भागवत पुराण, स्कंध ८, अध्याय ५ ते ११ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे; दुर्वासांच्या शापाचे कारण विष्णु पुराण, अंश १, अध्याय ९ मधून, आणि सूर्य-चंद्रांना गिळण्याची गोष्ट महाभारत, आदिपर्व, विभाग १९ मधून घेतली आहे. मूळ ग्रंथातली स्तोत्रे, लांबलचक याद्या आणि बहुतेक द्वंद्वयुद्धे इथे गाळली आहेत.