पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
सुंद-उपसुंद आणि तिलोत्तमा
एका मनाचे दोन भाऊ
फार वर्षांपूर्वी सुंद आणि उपसुंद नावाचे दोन दैत्य भाऊ होते. त्यांची ताकद भयंकर होती. मनाने ते क्रूर आणि दुष्ट होते. दोघा भावांचे मन नेहमी एकच असायचे. प्रत्येक सुख आणि प्रत्येक दुःख ते वाटून घ्यायचे. दुसऱ्याला आवडेल तेच प्रत्येकजण बोलायचा आणि करायचा. ते कधीच एकमेकांपासून दूर नसायचे. कुठे जायचे तर दोघे मिळूनच जायचे. त्यांचे राज्य एक होते आणि घर एक होते. ते एकाच अंथरुणावर झोपायचे, एकाच आसनावर बसायचे आणि एकाच ताटात जेवायचे. जणू एकाच माणसाचे दोन भाग केले होते. ते मोठे होत गेले, तशी त्यांच्याबरोबर एक इच्छाही मोठी होत गेली. त्यांना तिन्ही लोक जिंकायचे होते. तिन्ही लोक म्हणजे स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ.
सुंद-उपसुंद आणि तिलोत्तमा
लांबलचक तपश्चर्या
ती इच्छा मनात धरून दोघे भाऊ विंध्य पर्वतावर गेले आणि त्यांनी तपश्चर्या सुरू केली. तपश्चर्या म्हणजे शरीराला कष्ट देऊन दीर्घ काळ केलेली खडतर साधना. तिने वरदान मिळवता येते. वरदान म्हणजे जे मागितले ते देवाने देणे. त्यांची तपश्चर्या भयंकर होती. त्यांनी झाडांच्या साली नेसल्या आणि केसांच्या जटा वाढू दिल्या. ते फक्त हवेवर जगत होते. हात वर करून ते पायांच्या बोटांवर उभे राहिले. इतका काळ ते तसेच राहिले, की पर्वत तापले आणि त्यांच्यातून वाफा निघू लागल्या. ते पाहून देव घाबरले. त्यांनी भावांना खजिन्यांचा आणि सुंदर तरुणींचा मोह दाखवला. मग त्यांनी एक खोटे दृश्य पाठवले. आपल्याच आया, बहिणी आणि बायका घाबरून आपल्याकडे धावत येत आहेत आणि “वाचवा!” असे ओरडत आहेत, असे त्या भावांना दिसले. तरीही ते जागचे हलले नाहीत.
सुंद-उपसुंद आणि तिलोत्तमा
ब्रह्मदेवाचे वरदान
शेवटी सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव स्वतः त्यांच्याकडे आला. “तुम्हांला हवे ते वरदान मागा,” तो म्हणाला. भाऊ हात जोडून त्याच्यासमोर उभे राहिले. “प्रत्येक शस्त्राचे आणि प्रत्येक प्रकारच्या मायेचे ज्ञान आम्हांला द्या. मोठे बळ द्या. हवे ते रूप आम्हांला घेता येऊ दे. आणि आम्हांला कधीही मरण येऊ नये.” “शेवटचे सोडून बाकी सगळे तुम्हांला मिळेल,” ब्रह्मदेव म्हणाला. “तुम्ही ही तपश्चर्या एकाच गोष्टीसाठी केलीत: तिन्ही लोकांचे स्वामी होण्यासाठी. त्या हेतूने केलेल्या तपश्चर्येबद्दल मी तुम्हांला मरण नसलेले आयुष्य देऊ शकत नाही. त्याऐवजी, मरण तुमच्यापर्यंत कोणत्या वाटेने पोचू शकेल ते तुम्हीच निवडा.” “तर मग तिन्ही लोकांत आम्हांला कोणापासूनही आणि कशापासूनही इजा होऊ नये,” भाऊ म्हणाले, “फक्त एकमेकांपासून होऊ शकेल.” “तथास्तु,” ब्रह्मदेव म्हणाला, आणि तो आपल्या लोकाला परत गेला.
सुंद-उपसुंद आणि तिलोत्तमा
स्वर्ग जिंकला
भाऊ घरी परतले, आणि त्यांच्या लोकांना फार आनंद झाला. आता सगळ्या विश्वात त्यांना कोणीच मारू शकत नव्हते. त्यांनी जटा कापून टाकल्या आणि मुकुट व भारी वस्त्रे घातली. सगळ्या नगरीने मेजवानी केली. “खा! प्या! गा! मजा करा!” असे घराघरातून ऐकू येत होते. मेजवान्या संपल्यावर भावांनी आपले सैन्य जमवले. सैनिकांच्या हातांत गदा, कुऱ्हाडी आणि भाले होते. ते रात्री निघाले, आणि स्वर्गावर चाल करायला आकाशात वर गेले. ब्रह्मदेवाने कोणते वरदान दिले आहे ते देवांना ठाऊक होते. ते लढायला थांबले नाहीत. स्वर्ग सोडून त्यांनी ब्रह्मदेवाच्या लोकात आसरा घेतला. अशा रीतीने भावांनी स्वर्ग घेतला. मग त्यांनी पाताळातले नाग आणि समुद्रातले प्राणी जिंकले.
सुंद-उपसुंद आणि तिलोत्तमा
पृथ्वी उजाड झाली
नंतर ते पृथ्वीकडे वळले. तिथे ऋषी आणि राजे यज्ञ करत असत. यज्ञ म्हणजे मोठे विधी; त्यांत देवांसाठी अग्नीत आहुती टाकल्या जातात. भाऊ आपल्या सैनिकांना म्हणाले, “त्या आहुतींनी देवांची ताकद वाढते. आहुती देणारी माणसे आपले शत्रू आहेत. त्या सगळ्यांना मारून टाका.” ऋषींनी भावांना शाप दिले. पण ब्रह्मदेवाच्या वरदानापुढे ते शाप दगडावर मारलेल्या बाणांसारखे ठरले. ऋषी पळाले, आणि भावांनी त्यांचा पाठलाग केला. माजलेले हत्ती, सिंह आणि वाघ यांची रूपे घेऊन त्यांनी सापडला तो प्रत्येक ऋषी मारला. लवकरच पृथ्वीवर ना यज्ञ उरले, ना उत्सव, ना लग्ने. शेते नांगरल्याशिवाय पडून राहिली. नगरे ओस पडली, आणि जमिनीवर हाडे विखुरलेली होती. भावांना आता कुठेही कोणी प्रतिस्पर्धी उरला नव्हता.
सुंद-उपसुंद आणि तिलोत्तमा
ऋषी ब्रह्मदेवाकडे गेले
तेव्हा थोर ऋषींना जगाची दया आली. ते ब्रह्मदेवाच्या लोकात गेले. तो देवांच्या मध्ये बसलेला त्यांना दिसला. सुंद आणि उपसुंद यांनी जे जे केले होते ते सगळे त्यांनी त्याला सांगितले. ब्रह्मदेवाने क्षणभर विचार केला. मग त्याने विश्वकर्म्याला बोलावले. विश्वकर्मा म्हणजे देवांचा शिल्पकार. ब्रह्मदेव त्याला म्हणाला, “प्रत्येकाचे मन जिंकून घेईल अशी एक तरुणी घडव.” विश्वकर्मा फार काळजीपूर्वक कामाला लागला. जे जे सुंदर होते ते सगळे त्याने तिच्यात एकत्र आणले. जगात जितकी रत्ने आहेत त्या प्रत्येकाचा तीळभर अंश घेऊन त्याने तिला घडवले. ती रत्नांच्या राशीसारखी झळकू लागली. तिन्ही लोकांत तिच्या तोडीची स्त्री नव्हती.
सुंद-उपसुंद आणि तिलोत्तमा
तिलोत्तमा
ती प्रत्येक रत्नाच्या तीळभर अंशापासून घडली होती, म्हणून ब्रह्मदेवाने तिचे नाव तिलोत्तमा ठेवले. तिच्यात जीव येताच तिने हात जोडून त्याला नमस्कार केला. “प्रभू, मला कशासाठी घडवले आहे? मी काय करायचे आहे?” ब्रह्मदेव म्हणाला, “सुंद आणि उपसुंद या दैत्यांकडे जा. आपल्या रूपाने त्यांना भुलव. तुला पाहताक्षणी ते एकमेकांशी भांडतील असे कर.” “तसेच होवो,” तिलोत्तमा म्हणाली. तिने त्याला पुन्हा नमस्कार केला आणि ती निघाली. देव तिला जाताना पाहत राहिले. काम झालेच, असे त्यांनी मानले.
सुंद-उपसुंद आणि तिलोत्तमा
पर्वतावर
भावांना जिंकायला आता काहीच उरले नव्हते. देवांचे आणि पृथ्वीवरच्या राजांचे खजिने त्यांनी लुटून आणले होते. आता ते आपले दिवस चैनीत घालवत होते. फुलांच्या माळा, अत्तरे, खाणे आणि मद्य यांत ते रमले होते. एके दिवशी ते विंध्य पर्वतातल्या एका उंच, सपाट जागी गेले. तिथे सगळीकडे फुललेली झाडे होती. दोघे एका शानदार आसनावर एकत्र बसले. सुंदर स्त्रिया त्यांच्यासमोर नाचत होत्या आणि त्यांची स्तुती गात होत्या. भावांनी भरपूर मद्य घेतले. तिलोत्तमा सावकाश त्यांच्याकडे आली. चालता चालता ती रानफुले खुडत होती. तिने लाल रेशमाचे एकच वस्त्र नेसले होते.
सुंद-उपसुंद आणि तिलोत्तमा
“ही माझी!”
भावांनी तिला पाहिले, आणि दोघांच्याही मनात तिची लालसा जागी झाली. आसन सोडून ते घाईघाईने तिच्याकडे गेले. प्रत्येकाला ती स्वतःसाठी हवी होती. सुंदाने तिचा उजवा हात धरला. त्यांना मद्याची धुंदी चढली होती. आपल्या वरदानाची, ताकदीची आणि संपत्तीचीही धुंदी चढली होती. त्यांनी एकमेकांकडे कपाळाला आठ्या घालून पाहिले. प्रत्येकाने तिला आपलीच बायको म्हटले. “ही माझी बायको आहे,” सुंद म्हणाला. “तुला ती वडीलधाऱ्यांसारखी आहे. तसाच मान तू तिला दिला पाहिजेस.” उपसुंद म्हणाला, “ही माझी बायको आहे. तुझी ती भावजय लागते.” “ही माझी आहे, तुझी नाही!” दोघेही ओरडले. दोघे रागाने बेभान झाले, आणि एकमेकांवरचे सगळे प्रेम ते विसरले. त्यांनी आपल्या भयंकर गदा उचलल्या.
सुंद-उपसुंद आणि तिलोत्तमा
भाऊ पडले
“मी आधी! मी आधी!” असे ओरडत प्रत्येकाने दुसऱ्यावर घाव घातला. तिन्ही लोकांत त्यांना कोणापासूनही आणि कशापासूनही इजा होऊ शकत नव्हती, फक्त एकमेकांपासून होऊ शकत होती. आता दोघेही रक्ताने माखून जमिनीवर कोसळले. जणू आकाशातून दोन सूर्य खाली पडले. अशा रीतीने सुंद आणि उपसुंद मेले, प्रत्येकजण आपल्या भावाच्याच हातून. तिथे असलेले बाकीचे दैत्य थरथर कापत पाताळात पळून गेले. मग ब्रह्मदेव देवांना आणि थोर ऋषींना घेऊन तिथे आला, आणि त्याने तिलोत्तमेचे कौतुक केले. ती काही बोलायच्या आधीच त्याने आनंदाने तिला वरदान दिले. “सुंदरी, तू देवांच्या लोकात मोकळेपणाने फिरशील. आणि तुझे तेज असे असेल, की कोणीही तुझ्याकडे फार वेळ पाहू शकणार नाही.” पूर्वीसारखे राज्य करण्यासाठी त्याने तिन्ही लोक देवांचा राजा इंद्र याच्याकडे परत सोपवले. महाभारत, आदिपर्व, विभाग २१० ते २१४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे नारद ऋषी ही गोष्ट पाच पांडव भावांना सांगतात. त्या पाचांची पत्नी एकच आहे, आणि तिच्यावरून भांडू नका असा इशारा देण्यासाठी ते ही गोष्ट सांगतात. तिलोत्तमा देवांभोवती फेरी घालत असताना शिव आणि इंद्र तिला कसे पाहत राहिले ती हकिगत, आणि मूळ ग्रंथातल्या लांबलचक याद्या इथे गाळल्या आहेत.