पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
सूर्य, संज्ञा आणि छाया
पतीचे असह्य तेज
ही गोष्ट सूर्यदेवाची. फार पूर्वी देवांचा शिल्पकार विश्वकर्मा याने आपली मुलगी संज्ञा हिचे सूर्याशी लग्न लावून दिले. संज्ञेला सूर्यापासून तीन मुले झाली. सगळ्यांत थोरला मुलगा मनू. त्याच्यानंतर जुळी मुले झाली, यम नावाचा मुलगा आणि यमुना नावाची मुलगी. पण त्या काळी सूर्याच्या तेजाला काही मापच नव्हते. त्याचे शरीर म्हणजे धगधगत्या प्रकाशाचा गोळा होता. त्याने तिन्ही लोक आणि त्यांतले सारे काही होरपळून निघत होते. संज्ञा पतीकडे पाही, पण तिला त्याचे तेज सहन होत नसे. शेवटी ती स्वतःच्या सावलीकडे वळली आणि तिच्याशी बोलली.
सूर्य, संज्ञा आणि छाया
सावली मागे राहिली
“मी माहेरी जाते आहे,” संज्ञा म्हणाली. “तू माझ्या जागी इथे राहा. काही बदलले आहे असे कोणाला वाटू देऊ नकोस. माझ्या दोन मुलग्यांना आणि मुलीला सांभाळ. आणि माझ्या पतीला हे कधीच सांगू नकोस.” त्या सावलीचे नाव छाया. छाया म्हणजे सावलीच. “देवी,” ती म्हणाली, “कोणी माझे केस धरत नाही किंवा मला शाप देत नाही, तोवर मी आपले गुपित राखीन. आपण हवे तिथे जा.” मग संज्ञा वडिलांच्या घरी गेली आणि काही काळ तिथे राहिली. पण विश्वकर्मा तिला पुन्हा पुन्हा सांगे, पतीकडे परत जा. तेव्हा संज्ञेने घोडीचे रूप घेतले आणि ती दूर उत्तरेकडच्या एका देशात निघून गेली. तिथे तिने उपास केले आणि तपश्चर्या केली. तपश्चर्या म्हणजे खडतर आणि पवित्र जीवन जगणे.
सूर्य, संज्ञा आणि छाया
छायेचा शाप
छायेने संज्ञेचे रूप घेतले आणि ती सूर्याची पत्नी म्हणून राहू लागली. सूर्याला वाटले, हीच संज्ञा. पुढे तिला त्याच्यापासून स्वतःचे दोन मुलगे आणि एक मुलगी झाली. पण संज्ञा आपल्या मुलांना नेहमी जशी मायेने वागवी, तशी छाया त्यांना वागवत नसे. मनूने ते शांतपणे सोसले. त्याचा भाऊ यम याला ते सोसले नाही. एके दिवशी रागाच्या भरात आणि पोरकटपणाने त्याने तिला धाक दाखवायला पाय उगारला. छाया भयंकर संतापली, आणि तिने त्याला शाप दिला. “तू वडिलांच्या पत्नीवर पाय उगारतोस? जिचा तू मान राखायला हवा, तिच्यावर? तर मग हा तुझा पाय गळून पडेल.”
सूर्य, संज्ञा आणि छाया
यम वडिलांकडे गेला
शाप यमाच्या जिव्हारी लागला. तो मनूला बरोबर घेऊन वडिलांकडे गेला आणि त्याने सगळे सांगितले. “बाबा,” तो म्हणाला, “आई आम्हां सगळ्यांवर सारखे प्रेम करत नाही. आम्हां थोरल्यांना ती डावलते, आणि धाकट्यांचे लाड करते. मी तिच्यावर पाय उगारला, पण तो तिला लागू दिला नाही. तो पोरकटपणा होता, मूर्खपणा होता. तेवढी क्षमा करा. “पण तिने रागाच्या भरात मला शाप दिला आहे. मुलगा कितीही नालायक असला तरी आई त्याच्यावर माया करते. ‘बाळा, तुझा पाय गळून पडो,’ असे आई कशी म्हणेल? बाबा, तिच्या शापातून माझा पाय वाचेल असा काहीतरी उपाय करा.”
सूर्य, संज्ञा आणि छाया
शाप सौम्य झाला
सूर्य अजूनही छायेलाच मुलांची आई समजत होता. “बाळा,” तो म्हणाला, “तू मनात राग येऊ दिलास, आणि आता शाप खरा होणारच. इतर शाप टाळता येतात. आईचा शाप टाळता येत नाही. तिचा शब्द खोटा करता येत नाही. “पण माझे तुझ्यावर प्रेम आहे, आणि मी काहीतरी मार्ग काढीन. ती म्हणाली, तुझा पाय पडेल. तर किडे तुझ्या पायाचे थोडेसे मांस घेतील आणि त्यासकट जमिनीवर पडतील. अशा रीतीने तिचा शब्द खरा होईल, आणि तुझा पायही राहील.” पण आई आपल्याच मुलाला शाप कसा देईल, असे यमाने विचारले होते. आता सूर्याने छायेला तेच विचारले. “ही सगळी तुझीच मुले. मग काहींवर तू जास्त प्रेम का करतेस? कोणतीही आई आपल्या मुलाला शाप देणार नाही. तू संज्ञा नाहीस. तू तिच्या जागी आलेली दुसरीच कोणी आहेस.”
सूर्य, संज्ञा आणि छाया
खरे उघड झाले
छायेने प्रश्न टाळला आणि उत्तर दिले नाही. तेव्हा सूर्याने ध्यान लावले, आणि त्याला खरे काय ते दिसले. तो तिला शाप देणारच होता. तेवढ्यात भीतीने थरथर कापत तिने घडलेले सगळे सांगून टाकले. रागाने पेटलेला सूर्य आपला सासरा विश्वकर्मा याच्या घरी गेला. विश्वकर्म्याने मोठ्या मानाने त्याचे स्वागत केले आणि त्याचा राग शांत केला. “आपल्या शरीरात सहन होणार नाही एवढे तेज भरलेले आहे,” तो म्हणाला. “संज्ञेला ते सहन झाले नाही. म्हणून ती रानात आहे, आणि सगळ्यांत खडतर तपश्चर्या करते आहे. तिची काहीच चूक नाही. लवकरच आपल्याला ती पुन्हा भेटेल. “प्रभू, आपली इच्छा असेल, तर मी आपले हे तेज कमी करतो.” आणि सूर्य म्हणाला, “ठीक आहे, तसेच होऊ दे.”
सूर्य, संज्ञा आणि छाया
तिन्ही लोक गरगरले
विश्वकर्म्याने सूर्याला आपल्या चाकावर चढवले. कारागीर ज्या फिरत्या चाकावर आपली वस्तू घडवतो, ते हे चाक. आणि तो सूर्याचे तेज तासू लागला. आता, सूर्य म्हणजे सगळ्या भुवनांचा मध्य. तो चाकावर गरगर फिरू लागला, तसे सगळेच त्याच्याबरोबर फिरू लागले. समुद्र, पर्वत आणि अरण्ये यांच्यासकट पृथ्वी आकाशात वर गेली. चंद्र-ताऱ्यांसकट आकाश खाली आले. समुद्राच्या पाण्याबरोबर जीवजंतू इकडेतिकडे फेकले गेले. उंच पर्वतांचे तुकडे झाले, आणि हजारो तारे निखळून पडले. तिन्ही लोक गरगरत असताना देव आणि ऋषी सूर्याची स्तुती गाऊ लागले. “सगळ्या देवांत तू सर्वांत आधीचा आहेस,” ते गात होते. “ऊब आणि पाऊस देणाऱ्या देवा, तिन्ही लोकांच्या शांतीसाठी प्रसन्न हो! तुझे तेज जिवांना सहन होईल असे होवो!”
सूर्य, संज्ञा आणि छाया
तेज तासून काढले
स्वर्गातले गायक गाऊ लागले, आणि स्वर्गातल्या नर्तकी नाचू लागल्या. हजारो बासऱ्या, ढोल आणि शंख वाजू लागले. आणि त्या प्रचंड नादात विश्वकर्म्याने सूर्याचे तेज थोडे थोडे करून तासून काढले. त्या तेजाच्या सोळा भागांपैकी पंधरा भाग त्याने कापून काढले. एक भाग तसाच पुरा, गोल आकारात राहू दिला. आता सूर्याची धग फार प्रखर राहिली नाही. तो सुंदर आणि डोळ्यांना सुखावणारा झाला, आणि त्याचे अंगअंग झळकत होते. कापून काढलेले तेज वाया गेले नाही. त्यातून विश्वकर्म्याने विष्णूचे चक्र आणि शिवाचा त्रिशूळ घडवला. इतर देवांची लखलखती शस्त्रेही त्याने त्यातूनच घडवली, त्यांच्या शत्रूंचा पराभव व्हावा म्हणून.
सूर्य, संज्ञा आणि छाया
उत्तरेतली घोडी
मग सूर्याने पुन्हा ध्यान लावले आणि आपली पत्नी कुठे आहे ते पाहिले. ती दूर उत्तरेत घोडीच्या रूपात राहत होती. तपश्चर्येमुळे तिच्यात एवढे सामर्थ्य आले होते की कोणताही प्राणी तिच्याजवळ जाऊ शकत नव्हता. सूर्य तिथे गेला. त्याने घोड्याचे रूप घेतले आणि तो तिच्याकडे येऊ लागला. संज्ञेने पाहिले, एक अनोळखी घोडा येतो आहे. ती घाबरली. तो मागून येऊ नये म्हणून ती वळली आणि तोंड समोर करून त्याला सामोरी गेली. त्यामुळे दोघांची नाकाला नाक लागून भेट झाली. सूर्याची शक्ती त्याच्या नाकपुड्यांतून घोडीत गेली, आणि त्यापासून तिला जुळे मुलगे झाले. तेच अश्विनीकुमार नावाचे देव. मग सूर्याने आपले खरे रूप दाखवले. ते आता सौम्य झाले आहे हे संज्ञेने पाहिले, आणि तिला आनंद झाला. तिने पुन्हा स्वतःचे रूप घेतले, आणि सूर्य आपल्या प्रेमळ पत्नीला घरी घेऊन गेला.
सूर्य, संज्ञा आणि छाया
सूर्याची मुले
सूर्याच्या प्रत्येक मुलाला जगात एकेक जागा मिळाली. थोरला मनू जगाच्या आताच्या युगाचा स्वामी झाला. वडिलांनी कबूल केल्याप्रमाणे यमाचा पाय राहिला. जे योग्य आहे तेच त्याला प्रिय आहे, आणि चांगला असो की वाईट, तो सगळ्यांशी सारखाच न्यायाने वागतो. म्हणून सूर्याने त्याला दक्षिण दिशेचा रक्षक आणि मृतांचा स्वामी केले. त्याची जुळी बहीण यमुना नदी झाली. घोडीपासून जन्मलेले अश्विनीकुमार देवांचे वैद्य झाले. छायेच्या मुलांनाही आपापली जागा मिळाली. एक मुलगा शनी ग्रह झाला. दुसरा जगाच्या पुढे येणाऱ्या एका युगाचा स्वामी होणार आहे. मार्कंडेय पुराण, पार्जिटर यांच्या क्रमांकांप्रमाणे अध्याय १०६ आणि १०८ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. सूर्याची स्तोत्रे, गायक आणि नर्तकींच्या याद्या, आणि घोडी झालेल्या संज्ञेचा तिसरा मुलगा रेवंत याचा जन्म इथे गाळला आहे. वेदांत संज्ञेला सरण्यू म्हटले आहे; तिचा पहिला उल्लेख ऋग्वेदात (१०.१७.१-२) आहे, आणि बृहद्देवता (६.१६२ ते ७.६) तिची गोष्ट सांगते.