पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
त्रिशंकूचा स्वर्ग
राजाची इच्छा
फार वर्षांपूर्वी अयोध्या नगरीत त्रिशंकू नावाचा राजा राज्य करत होता. त्याची कीर्ती मोठी होती, आणि तो नेहमी खरेच बोलायचा. एके दिवशी त्याने मनाशी ठरवले. “मी एक यज्ञ करीन,” तो म्हणाला, “आणि याच शरीरासह स्वर्गात जाईन.” स्वर्ग म्हणजे देवांचा लोक. यज्ञ म्हणजे एक मोठा विधी; त्यात देवांना आहुती दिल्या जातात. वसिष्ठ ऋषी त्याच्या घराण्याचे पुरोहित आणि गुरू होते. राजाने त्यांना बोलावले आणि आपली इच्छा सांगितली. “हे माझ्याने होणार नाही,” वसिष्ठ म्हणाले. त्यांनी राजाला नकार दिला.
त्रिशंकूचा स्वर्ग
शंभर पुत्र
त्रिशंकूने हार मानली नाही. वसिष्ठांना शंभर पुत्र होते. ते दक्षिणेला राहत होते, आणि तपाच्या तेजाने झळकत होते. राजा त्यांच्याकडे गेला. हात जोडून त्याने त्यांना वाकून नमस्कार केला. तो म्हणाला, “तुमच्या वडिलांनी मला परत पाठवले. गुरूंच्या खालोखाल मी मान द्यायला हवा तो तुम्हांलाच, त्यांच्या पुत्रांना. मला दुसरे कोणी नाही. माझ्यासाठी हा यज्ञ करा, म्हणजे मी शरीरासह स्वर्गात पोचेन.” पुत्रांना राग आला. “मूर्ख माणसा! आमचे वडील कधी खोटे बोलत नाहीत, आणि त्यांनी तुला नकार दिला आहे. त्यांना डावलून तू दुसऱ्यांकडे का येतोस? त्यांचा शब्द तुला मोडता येणार नाही. हे होणार नाही, असे त्यांनी सांगितले. मग आम्ही ते कसे करणार? त्यांचा अपमान कसा करणार? जा, आपल्या नगरीला परत जा.”
त्रिशंकूचा स्वर्ग
शाप
त्यांचे रागाचे बोलणे राजाने ऐकले. तो म्हणाला, “तुमच्या वडिलांनी मला नकार दिला, आणि आता त्यांच्या पुत्रांनीही दिला. मग मी दुसरा मार्ग शोधीन. तुमचे कल्याण असो.” त्याच्या बोलण्यातला भयंकर निर्धार पुत्रांच्या ध्यानात आला. ते संतापले आणि त्यांनी त्याला शाप दिला. “तू चांडाळ होशील!” चांडाळ म्हणजे ज्याला सगळे दूर ठेवतात असा माणूस. त्याच्या हातचे अन्न कोणताही ब्राह्मण खात नाही. रात्र सरली, आणि राजा पार बदलून गेला होता. त्याचे शरीर काळे आणि खरखरीत झाले होते. केस आखूड कापलेले होते. अंगावर काळे कपडे होते आणि लोखंडाचे दागिने होते. गळ्यात स्मशानातली माळ लोंबत होती, आणि अंगाला प्रेतांची राख फासलेली होती.
त्रिशंकूचा स्वर्ग
एकटा
त्याच्या मंत्र्यांनी आणि अनुयायांनी त्याला या रूपात पाहिले. ते सगळे त्याला सोडून पळून गेले. त्रिशंकू आता एकटा पडला. दुःख त्याला रात्रंदिवस जाळत होते. तरी त्याने आपली इच्छा सोडली नाही. दक्षिणेला विश्वामित्र नावाचे दुसरे एक ऋषी राहत होते. ते जन्माने क्षत्रिय होते, ब्राह्मण नव्हते. एकदा वसिष्ठांपुढे त्यांना हार खावी लागली होती, आणि ती गोष्ट अजून त्यांच्या मनात जळत होती. तेव्हापासून ते घोर तपश्चर्या करत होते. तपश्चर्या म्हणजे खडतर साधना; तिच्यातूनच ऋषीला सामर्थ्य मिळते. राजा आता त्यांच्याकडे गेला. चांडाळाच्या रूपातला तो हताश राजा विश्वामित्रांनी पाहिला, आणि त्यांना त्याची दया आली. ते म्हणाले, “अयोध्येच्या राजा, शापामुळे तुझी ही दशा झाली आहे. तू माझ्याकडे का आलास?”
त्रिशंकूचा स्वर्ग
आश्रय
त्रिशंकूने हात जोडले. “माझ्या गुरूंनी आणि त्यांच्या पुत्रांनी मला परत पाठवले. मला शरीरासह स्वर्गात जायचे होते, आणि त्याऐवजी माझ्या वाट्याला हे आले. मी शंभर यज्ञ केले, पण त्यांतून मला काहीच मिळाले नाही. मी कधी खोटे बोललो नाही. प्रजेवर न्यायाने राज्य केले. आता आपल्याशिवाय मला कोणाचा आश्रय नाही.” “ये बाळा, तुझे स्वागत आहे,” विश्वामित्र म्हणाले. “तू चांगला माणूस आहेस, हे मला ठाऊक आहे. भिऊ नकोस. मी तुला आश्रय देतो. मी ऋषींना यज्ञासाठी बोलावतो. तू शरीरासह स्वर्गात जाशील, तुझ्या गुरूंच्या शापाने दिलेल्या याच रूपात जाशील.” मग ऋषींना बोलवायला त्यांनी आपले शिष्य चारी दिशांना पाठवले. जाताना त्यांना सांगितले, “कोणी तुच्छतेने उत्तर दिले, तर त्याचा शब्दन् शब्द मला येऊन सांगा.”
त्रिशंकूचा स्वर्ग
विश्वामित्रांचा शाप
अनेक देशांतून ऋषी आले. पण वसिष्ठांचे शंभर पुत्र यायला तयार झाले नाहीत. शिष्यांनी त्यांचे बोलणे येऊन सांगितले: “ज्याचा पुरोहित जन्माने क्षत्रिय, त्या चांडाळाच्या आहुती देव कशा खातील? चांडाळाचे अन्न खाऊन ब्राह्मण स्वर्गात कसे जातील?” रागाने विश्वामित्रांचे डोळे लाल झाले. ते कडाडले, “मी घोर तपश्चर्या करतो आहे, माझ्यात काही दोष नाही. आणि हे दुष्ट माझी निंदा करतात! आजच्या आज ते जळून राख होतील. पुढचे सातशे जन्म ते प्रेतांची कामे करणारी आणि कुत्र्याचे मांस खाणारी ओंगळ माणसे होतील.” सगळ्या ऋषींसमोर एवढे बोलून ते गप्प झाले. आपल्या तपाच्या बळाने ते शंभर पुत्र नष्ट झाले आहेत, हे त्यांना कळले.
त्रिशंकूचा स्वर्ग
देव आले नाहीत
मग विश्वामित्र जमलेल्या ऋषींना म्हणाले, “हा भला राजा मला शरण आला आहे. तो शरीरासह स्वर्गात जावा, म्हणून या यज्ञात मला साथ द्या.” ऋषी आपसात बोलू लागले. “हे फार तापट आहेत. अगदी अग्नीसारखे आहेत. त्यांच्या मनाविरुद्ध वागलो, तर ते कदाचित आपल्यालाही शाप देतील. ते सांगतात तसे करूया.” अशा रीतीने यज्ञ सुरू झाला. विश्वामित्र स्वतः त्याचे पुरोहित झाले. प्रत्येक विधी ठरलेल्या क्रमाने पार पडला. बराच काळ गेल्यावर त्यांनी देवांना आहुतींमधला आपला वाटा घ्यायला बोलावले. पण देव आले नाहीत.
त्रिशंकूचा स्वर्ग
वर गेला आणि खाली पडला
विश्वामित्र रागाने पेटले. यज्ञाची पळी उचलून ते राजाकडे वळले. “मी स्वतःच्या तपश्चर्येने मिळवलेले सामर्थ्य बघ. त्या सामर्थ्याने तू आपल्या शरीरासह स्वर्गात जा!” त्याच क्षणी, सगळ्या ऋषींच्या डोळ्यांदेखत, राजा आकाशात वर गेला. तो स्वर्गात जाऊन पोचला. पण देवांचा राजा इंद्र याने त्याला तिथे पाहिले. “त्रिशंकू, परत जा,” तो म्हणाला, आणि सगळ्या देवांनी त्याच्याबरोबर तेच म्हटले. “स्वर्गात तू जागा मिळवलेली नाहीस. मूर्खा, तुझ्यावर तुझ्या गुरूंचा शाप आहे. डोके खाली करून पृथ्वीवर पड!” आणि त्रिशंकू खाली पडू लागला. “वाचवा!” असे तो विश्वामित्रांना ओरडून म्हणाला.
त्रिशंकूचा स्वर्ग
दुसरा स्वर्ग
ते ऐकून विश्वामित्र रागाने भडकले. “थांब! थांब!” ते ओरडले. मग जणू दुसरे ब्रह्मदेवच होऊन त्यांनी दक्षिणेच्या आकाशात ताऱ्यांचा एक नवा समूह निर्माण केला. “मी दुसरा इंद्र निर्माण करीन,” ते गरजले, “नाही तर जगात इंद्रच राहणार नाही!” आणि रागाच्या भरात ते नवे देव निर्माण करू लागले. देव आणि ऋषी घाबरले. ते नम्रपणे त्यांना म्हणाले, “महर्षी, या राजावर त्याच्या गुरूंचा शाप आहे. शरीरासह स्वर्गात येण्याची त्याची योग्यता नाही.” “मी त्याला शब्द दिला आहे,” विश्वामित्र म्हणाले, “आणि तो मला मोडता येणार नाही. त्रिशंकू आपल्या शरीरासह कायमचा स्वर्गात राहू दे. आणि मी निर्माण केलेले तारे, जोवर तिन्ही लोक आहेत तोवर टिकू देत.”
त्रिशंकूचा स्वर्ग
दक्षिणेच्या ताऱ्यांमध्ये
“तसेच होवो,” देव म्हणाले. “आपले तारे आकाशात राहतील, सूर्य ज्या वाटेने जातो तिच्यापासून दूर. त्रिशंकू त्यांच्यामध्ये राहील. त्याचे डोके खाली असेल, आणि तो अमर देवासारखा चमकत राहील. ते तारे त्याच्या सेवेत राहतील, जणू तो स्वर्गातच पोचला आहे.” “ठीक आहे,” विश्वामित्र म्हणाले, आणि त्यांचे समाधान झाले. यज्ञ संपल्यावर देव आणि ऋषी आपापल्या घरी गेले. देव आणि विश्वामित्र यांच्यात असा समेट झाला, आणि विश्वामित्रांनी राजाला दिलेला शब्द खरा ठरला. त्रिशंकू दक्षिणेच्या आकाशात, विश्वामित्रांनी निर्माण केलेल्या ताऱ्यांमध्ये राहतो. तिथे तो डोके खाली करून लटकलेला आहे, आणि अमर देवासारखा चमकतो आहे. रामायण, बालकांड, सर्ग ५७ ते ६० यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. लहान वयातल्या रामाला विश्वामित्रांचे जे चरित्र सांगितले जाते, त्यातला हा एक भाग आहे. महोदय नावाच्या ऋषींना मिळालेला शाप आणि मूळ ग्रंथातली काही लांबलचक भाषणे इथे गाळली आहेत.