पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान
तीन डोक्यांचा पुरोहित
एके काळी देवांचा विश्वरूप नावाचा एक पुरोहित होता. त्याला तीन डोकी होती. देवांचा राजा इंद्र याचा तो गुरूही होता. विश्वरूपाचा बाप त्वष्टा देवांच्या नात्यातला होता. पण त्याच्या आईचे माहेर दैत्यांचे होते, आणि दैत्य तर देवांचे शत्रू. प्रत्येक यज्ञात विश्वरूप देवांना त्यांचा वाटा उघडपणे देई, मोठ्याने बोलून आणि आदराने. पण आईच्या माणसांवरही त्याचे प्रेम होते. म्हणून तो गुपचूप दैत्यांनाही एक वाटा पोहोचवी. इंद्राने ते पाहिले. त्याला वाटले, हा देवांचा अपमान आहे, आणि पवित्र विधीच्या आत लपवलेला खोटेपणा आहे. त्याला भीतीही वाटली आणि रागही आला. त्याने तलवार उपसली आणि झटक्यात तिन्ही डोकी उडवली. अशा रीतीने इंद्राने एका पुरोहिताला, स्वतःच्या गुरूलाच, मारले. ते मोठे पाप होते. त्या पापाचा दोष त्याच्या माथी बसला.
वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान
आगीतून शत्रू उठला
त्वष्ट्याचा मुलगा मारला गेला होता. त्याचा बदला म्हणून इंद्र मेलाच पाहिजे, असे त्वष्ट्याने ठरवले. त्याने यज्ञाच्या अग्नीत आहुती टाकल्या. तो ओरडला, “इंद्राच्या शत्रू, वाढ! उशीर करू नकोस. तुझ्या वैऱ्याला ठार कर!” अग्नीतून कोणीतरी वर आला. त्याच्याकडे बघवत नव्हते, इतका तो भयंकर होता. तो जळलेल्या डोंगरासारखा काळा होता. त्याचे डोळे भर दुपारच्या सूर्यासारखे प्रखर होते. तो रोज चारी बाजूंनी एका बाणाच्या लांबीएवढा वाढत असे. तो नाचे आणि गर्जे, आणि त्याच्या पायांखाली जमीन हादरे. तो जांभई देई तेव्हा वाटे, हा आता तिन्ही लोक गिळून टाकणार. त्याने तिन्ही लोक झाकून टाकले. म्हणून त्याचे नाव वृत्र पडले. वृत्र म्हणजे “झाकून टाकणारा”. त्यालाच वृत्रासुर म्हणतात. सगळे जीव घाबरून त्याच्यापासून दूर पळाले.
वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान
देव विष्णूकडे गेले
देव आपापली सैन्ये घेऊन वृत्रासुरावर धावून गेले. प्रत्येक देवाने आपली शस्त्रे त्याच्यावर फेकली. त्यांनी फेकलेले प्रत्येक शस्त्र वृत्रासुराने गिळून टाकले. देव थक्क झाले आणि त्यांचे चेहरे उतरले. त्यांनी विष्णूची प्रार्थना केली. विष्णू म्हणजे त्यांचे रक्षण करणारा प्रभू. तो त्यांच्यासमोर प्रकट झाला. ते म्हणाले, “प्रभू, त्वष्ट्याच्या या मुलाला मारा. तो तिन्ही लोक गिळतो आहे. त्याने आमची ताकदही गिळली आहे.” विष्णू म्हणाला, “लगेच दधीची ऋषींकडे जा. त्यांच्याकडे त्यांचे शरीर मागा. त्यांच्या विद्येचे, व्रतांचे आणि तपश्चर्येचे सामर्थ्य त्या शरीरात भरलेले आहे. योग्य काय ते त्यांना कळते, आणि ते शरीर देतील. त्यांच्या अवयवांपासून एक शस्त्र तयार होईल, सगळ्या शस्त्रांत श्रेष्ठ. त्यात माझी शक्ती असेल. त्या शस्त्राने इंद्र वृत्रासुराचे डोके उडवील.”
वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान
देवांनी शरीर मागितले
मग देव दधीचींकडे गेले. त्या थोर ऋषींसमोर उभे राहून देवांनी त्यांचे स्वतःचे शरीरच मागितले. देवांना पाहून दधीचींना आनंद झाला. ते जवळजवळ हसलेच. ते म्हणाले, “देवांनो, मरणाच्या वेदना किती भयंकर असतात, हे तुम्हांला ठाऊक नाही का? जगावेसे वाटणाऱ्या प्रत्येक जिवाला स्वतःचे शरीरच सगळ्यात प्रिय असते. ते देऊन टाकणे कोणाला सोसेल? स्वतः विष्णू मागायला आला तरीही नाही.” देव म्हणाले, “आपण महात्मा आहात. सगळ्या जिवांची आपल्याला दया येते. अशा महात्म्याला देता येणार नाही असे काय आहे? आणि ज्याला देता येते तो कधी नाही म्हणत नाही.”
वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान
दान
दधीची म्हणाले, “योग्य काय ते तुमच्या तोंडून ऐकायचे होते, म्हणूनच मी तसे बोललो. हे प्रिय शरीर एक दिवस मला सोडून जाणारच, मी काहीही केले तरी. ते मी तुमच्यासाठी देऊन टाकतो. “दुसऱ्यांच्या दुःखाने दुःखी होणे आणि त्यांच्या सुखाने सुखी होणे, हाच कधीही न मरणारा चांगुलपणा. आपले धन आणि आपले शरीर क्षणात नाहीसे होते. ती जो दुसऱ्यांच्या मदतीला लावत नाही, तो माणूस किती दरिद्री! झाडांनासुद्धा त्याची कीव येईल.” मग ऋषी निश्चल बसले. त्यांनी आपली इंद्रिये, श्वास आणि मन आत ओढून घेतले, आणि स्वतःला पूर्णपणे भगवंताच्या हाती सोपवले. अशा रीतीने त्यांनी शरीर सोडले. शरीर सुटल्याचे त्यांना कळलेसुद्धा नाही.
वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान
वज्र
दधीचींच्या हाडांपासून वज्र तयार झाले. इंद्राने ते उंच उगारले. आता इंद्राच्या अंगी दधीची ऋषींचे सामर्थ्य होते, आणि विष्णूचे बळही होते. तो ऐरावत नावाच्या आपल्या मोठ्या हत्तीवर बसला होता. सगळे देव भोवती घेऊन तो वृत्रासुरावर चालून गेला. घनघोर लढाई सुरू झाली. वृत्रासुराच्या मागे आलेल्या दैत्यांनी देवांवर बाणांचा, भाल्यांचा आणि कुऱ्हाडींचा वर्षाव केला. देवांनी ती सगळी शस्त्रे हवेतच तोडून टाकली. देवांना काहीच इजा झाली नाही, हे दैत्यांनी पाहिले, आणि ते घाबरले. त्यांनी पाठ फिरवली आणि ते पळून गेले. आपल्या धन्याला त्यांनी रणांगणावर एकटे सोडले. त्यांना पळताना पाहून वृत्रासुर हसला. तो त्यांना ओरडून म्हणाला, “जो जन्माला येतो त्याला मरावेच लागते. मग ज्या मरणाने स्वर्ग आणि कीर्ती मिळते, ते कोण पसंत करणार नाही?” पण दैत्य भीतीने वेडे झाले होते. त्यांनी ऐकले नाही.
वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान
वृत्रासुर एकटा उभा
देव पळणाऱ्यांचा पाठलाग करू लागले आणि त्यांच्यावर मागून वार करू लागले. वृत्रासुर रागाने पेटला आणि देवांची वाट अडवून उभा राहिला. तो म्हणाला, “पळणाऱ्यांवर वार करण्यात कसला मोठेपणा? हिंमत असेल तर क्षणभर माझ्यासमोर उभे राहा.” मग त्याने गर्जना केली, आणि सगळे देव बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडले. वृत्रासुराने आपला त्रिशूळ उचलला. त्रिशूळ म्हणजे तीन टोकांचा मोठा भाला. मग त्याने पडलेल्या देवांना पायांखाली तुडवले. इंद्राला ते सहन झाले नाही. त्याने एक मोठी गदा वृत्रासुरावर फेकली. वृत्रासुराने ती डाव्या हाताने सहज झेलली, जणू खेळच चालला होता. मग त्याने ती ऐरावताच्या कपाळावर हाणली. हत्ती झोकांड्या खात मागे पडला, इंद्र पाठीवर असतानाच. वृत्रासुराने पुन्हा वार केला नाही. ज्याचे वाहन जखमी झाले आहे आणि ज्याचे मन खचले आहे, अशा शत्रूवर तो हल्ला करीत नसे. इंद्राने हाताच्या एका स्पर्शाने हत्तीला बरे केले.
वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान
“फेक तुझे वज्र”
आता वृत्रासुर इंद्राच्या समोरासमोर उभा होता. इंद्राने मारलेला पुरोहित विश्वरूप हा वृत्रासुराचा थोरला भाऊ होता. दुःखाच्या भरात वृत्रासुर हसला. तो म्हणाला, “तू माझ्या भावाला मारलेस. तो तुझा गुरू होता, आणि त्याचा तुझ्यावर विश्वास होता. निर्दय माणूस जनावर कापतो, तशी तू त्याची डोकी उडवलीस. आज माझा त्रिशूळ तुझे दगडाचे काळीज फोडील. “नाहीतर तुझे वज्र माझे डोके घेईल. तू ते फेकत का नाहीस? त्यात विष्णूची शक्ती आहे, आणि जिथे विष्णू तिथे विजय. माझे मन त्याच्यावरच स्थिर आहे, आणि मी हे जग सोडायला तयार आहे.”
वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान
वृत्रासुराची प्रार्थना
कारण हा भयंकर दैत्य तनमनाने विष्णूचा भक्त होता. तिथे रणांगणावरच त्याने प्रार्थना केली. “प्रभू, पुढच्या जन्मी मला आपल्या दासांचा दास होऊ द्या. आपल्यापासून दूर व्हावे लागणार असेल, तर मला स्वर्ग नको आणि पृथ्वीचे राज्यही नको. भुकेली वासरे दुधासाठी आसुसतात, तसे माझे मन आपल्या दर्शनासाठी आसुसले आहे.” वृत्रासुराला त्या लढाईत विजयापेक्षा मरणच जास्त हवे होते. त्याने त्रिशूळ गरगर फिरवला आणि गर्जना करून तो इंद्रावर फेकला. इंद्राने तो उल्केसारखा आकाशातून येताना पाहिला. त्याने वज्राने त्रिशूळ तोडला, आणि त्याबरोबर वृत्रासुराचा एक हातही तोडला. संतापलेला वृत्रासुर इंद्राला भिडला आणि त्याने लोखंडी दांड्याने इंद्राच्या जबड्यावर तडाखा दिला. इंद्राच्या हातातून वज्र खाली पडले.
वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान
प्राणांचा डाव
वज्र वृत्रासुराच्या जवळ जमिनीवर पडले होते. शत्रू बघत होता. इंद्राला लाज वाटली, आणि त्याने ते उचलले नाही. वृत्रासुर म्हणाला, “उचल तुझे वज्र आणि मार तुझ्या शत्रूला. विजय नेहमी एकाच बाजूला जात नाही. तो फक्त भगवंताचा आहे, आणि आपण सगळे त्याच्याच हाती आहोत. माझ्याकडे बघ. माझे शस्त्र गेले, माझा हात तुटला, तरीही मी जमेल तसा तुझ्याशी लढतो आहे. ही लढाई म्हणजे प्राण पणाला लावून खेळलेला डाव. कोण जिंकेल ते कोणालाच सांगता येत नाही.” इंद्राने या खऱ्या बोलण्याचा मान राखला. त्याने वज्र उचलले आणि तो हसला. तो म्हणाला, “तू दैत्य म्हणून जन्मलास, तरी तू तनमनाने भगवंताचा भक्त आहेस. तू महात्मा झाला आहेस. हे मोठे आश्चर्य आहे.”
वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान
वृत्रासुराचा अंत
मग दोघे पुन्हा लढू लागले. वृत्रासुराने डाव्या हाताने एक लोखंडी दांडा फेकला. इंद्राने वज्राच्या एकाच घावात तो दांडा आणि तो हात दोन्ही तोडले. आता वृत्रासुराचे दोन्ही हात गेले होते. मग वृत्रासुराने तोंड उघडले. खालचा जबडा त्याने जमिनीवर टेकवला आणि वरचा आकाशाला लावला. तो इंद्रावर चालून आला आणि त्याने इंद्राला हत्तीसकट गिळून टाकले. पण इंद्र मेला नाही, कारण विष्णूची शक्ती त्याचे रक्षण करीत होती. त्याने वज्राने वृत्रासुराचे पोट फाडले आणि तो बाहेर आला. मग त्याने वृत्रासुराची मान कापली, आणि ते प्रचंड डोके खाली पडले. आकाशात नगारे वाजले, आणि इंद्रावर फुले पडली. आणि वृत्रासुराच्या शरीरातून एक ज्योत वर आली. ती म्हणजे त्याचा स्वतःचा आत्मा. सगळे देव पाहत असताना ती तिन्ही लोकांच्या पलीकडे निघून गेली. भागवत पुराण, स्कंध ६, अध्याय ९ ते १२ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मूळ ग्रंथातली स्तोत्रे, देवांच्या आणि दैत्यांच्या याद्या आणि भाषणांमधला बराचसा उपदेश इथे गाळला आहे. या गोष्टीची जुनी रूपे वेदांत आहेत: विश्वरूप आणि वृत्राचा जन्म शतपथ ब्राह्मणात (१.६.३), आणि दध्यङ् ऋषींच्या, म्हणजे दधीचींच्या, हाडांनी इंद्राने शत्रूंना मारल्याचा उल्लेख ऋग्वेदात (१.८४.१३).