पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
अक्रूर वृंदावनात
बैलाच्या रूपातला राक्षस
कृष्ण म्हणजे गवळ्याचा मुलगा म्हणून वृंदावनात जन्मलेला विष्णू. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. तिथे तो आपला मोठा भाऊ बलराम याच्याबरोबर राहत होता. मथुरेचा दुष्ट राजा कंस याला कृष्णाचा जीव घ्यायचा होता. म्हणून एकामागून एक राक्षस त्या रानात येत होते. एके दिवशी एक राक्षस प्रचंड बैलाचे रूप घेऊन गावात शिरला. त्याचे नाव अरिष्ट. त्याच्या खुरांखाली जमीन हादरली. लोक भयंकर घाबरले. “कृष्णा! कृष्णा!” असा त्यांनी धावा केला. “घाबरू नका,” कृष्ण म्हणाला. त्याने बैलाला हाक मारली. अरिष्ट त्याच्यावर धावून आला. कृष्णाने त्याची शिंगे धरली. एक हत्ती दुसऱ्या हत्तीला मागे रेटतो, तसे त्याने त्याला अठरा पावले मागे रेटले. बैल पुन्हा धावून आला. या वेळी कृष्णाने त्याला खाली पाडले. त्याचे एक शिंग उपटले, आणि त्याच शिंगाने त्याला मारले. अरिष्ट तिथेच मेला.
अक्रूर वृंदावनात
नारदांनी सत्य सांगितले
फार पूर्वी कंसाला एक आकाशवाणी ऐकू आली होती. देवकीचे आठवे मूल तुला मारील, असे तिने सांगितले होते. देवकी ही एक राजकन्या होती. कंस तिला आपली बहीण म्हणत असे. तिचे आठवे मूल जन्मले, तेव्हा तिचा पती वसुदेव याने ते बाळ गुपचूप नंदाकडे नेले. नंद म्हणजे गवळ्यांचा प्रमुख. ते मूल कुठे गेले, हे कंसाला कधीच कळले नाही. आता देवांचे फिरते ऋषी नारद कंसाकडे आले, आणि त्यांनी त्याला ते सांगितले. ते म्हणाले, “कृष्ण हा देवकीचा मुलगा आहे. वसुदेवाने त्याला नंदाकडे ठेवले. त्याचा दुसरा मुलगा बलराम यालाही त्याने तिथेच ठेवले. त्या दोघांनीच तुझी माणसे मारली आहेत.” कंस रागाने थरथर कापू लागला. वसुदेवाला मारायला त्याने तलवार उचलली. पण नारदांनी त्याला आवरले. वसुदेवाचे मुलगेच आपला काळ ठरणार, हे आता कंसाला कळून चुकले. म्हणून त्याने वसुदेव आणि देवकी यांना पुन्हा लोखंडी साखळदंडांत जखडले.
अक्रूर वृंदावनात
कंसाने सोपवलेली कामगिरी
मग कंसाने एक डाव रचला. धनुर्यागाच्या उत्सवासाठी त्या मुलांना मथुरेला बोलवायचे. धनुर्याग म्हणजे एका मोठ्या धनुष्याच्या सन्मानार्थ केलेला यज्ञ. तिथे राजाचा मोठा हत्ती आणि त्याचे मल्ल त्यांना मारायला टपून बसतील. मग त्याने अक्रूराला बोलावले. अक्रूर हा त्याच्याच कुळातला एक सरदार होता. कंसाने त्याचा हात हातात घेतला. तो म्हणाला, “अक्रूरा, तुझ्यापेक्षा जवळचा मित्र मला कोणी नाही. हा रथ घेऊन नंदाच्या गावाला जा. वसुदेवाच्या मुलांना इथे घेऊन ये. नंदाला आणि गवळ्यांनाही त्यांच्या नजराण्यांसह घेऊन ये. उत्सव पाहायला चला, असे त्यांना सांग. ती मुले मेली, की मी वसुदेवाला आणि त्याच्या सगळ्या आप्तांना मारीन.” अक्रूराने राजाला उत्तर दिले. तो म्हणाला, “महाराज, संकटातून सुटायचा आपला हा उपाय मोठा चतुर आहे. पण शेवटी उपाय यशस्वी होतो की नाही, ते दैवच ठरवते. तरीही आपल्या आज्ञेप्रमाणे मी करीन.”
अक्रूर वृंदावनात
घोड्याच्या रूपातला राक्षस
त्याआधीच कंसाने केशी नावाचा एक राक्षस दोघा भावांना मारायला पाठवला होता. केशीने घोड्याचे रूप घेतले होते. तो पावसाळी ढगाएवढा मोठा होता, आणि मनाच्या वेगाने धावत होता. त्याच्या आयाळीच्या फटकाऱ्याने ढग पांगत होते. त्याच्या खिंकाळण्याने सगळ्यांच्या उरात धडकी भरत होती. कृष्णाने सिंहासारखी गर्जना करून त्याला आव्हान दिले. केशी त्याच्यावर धावून आला, आणि त्याने खुरांनी लाथ मारली. कृष्ण चपळाईने बाजूला झाला. त्याने केशीचे पाय धरले, त्याला गरगर फिरवले, आणि दूर भिरकावून दिले. केशी उठला, आणि जबडा वासून पुन्हा धावून आला. कृष्णाने हसून आपला डावा हात घोड्याच्या तोंडात घातला. साप बिळात शिरावा, तसा तो हात आत गेला. तापलेल्या लोखंडाला स्पर्श झाल्यासारखे केशीचे दात गळून पडले. आत कृष्णाचा हात मोठा मोठा होत गेला. केशीचा श्वास कोंडला. तो हातपाय झाडू लागला, घामाघूम झाला, आणि मरून पडला.
अक्रूर वृंदावनात
गुहेतली मुले
तरीही राक्षस येतच राहिले. एके दिवशी गवळ्यांची मुले डोंगरउतारावर गाई चारत होती. ती चोर-शिपायांचा खेळ खेळू लागली. काही चोर झाली, काही शिपाई झाली, आणि काही मेंढरे झाली. व्योम नावाचा एक राक्षस गवळ्याच्या मुलाचा वेष घेऊन खेळात शिरला. तो चोर झाला. मेंढरे झालेल्या मुलांना तो एकेक करून पळवू लागला. त्याने त्यांना एका गुहेत लपवले, आणि गुहेचे तोंड एका शिळेने बंद केले. शेवटी फक्त चार-पाच मुले उरली. कृष्णाने त्याचा हा उद्योग पाहिला. सिंह लांडग्याला पकडतो, तसे त्याने व्योमाला पकडले. व्योमाने आपले खरे रूप घेतले. तो डोंगराएवढा मोठा झाला. पण त्याला सुटता आले नाही. कृष्णाने त्याला खाली पाडून मारले. मग त्याने ती शिळा फोडली, आणि मुलांना गुहेतून बाहेर काढले.
अक्रूर वृंदावनात
वाटेवर अक्रूर
अक्रूराने ती रात्र मथुरेत काढली. पहाटे तो रथ घेऊन नंदाच्या गावाकडे निघाला. त्याचे प्रभूवर प्रेम होते. वाटभर तो प्रभूचेच चिंतन करत होता. तो मनात म्हणत होता, “मी असे कोणते पुण्य केले आहे, की आज मला कृष्णाचे दर्शन होणार? मी तर कंसाचा दूत म्हणून चाललो आहे. पण कृष्ण प्रत्येकाचे मन जाणतो. तो मला शत्रू समजणार नाही. कदाचित तो माझ्या मस्तकावर हात ठेवील. कदाचित मला मिठी मारील, आणि ‘अक्रूरकाका’ म्हणून हाक मारील.” सूर्य मावळताना तो गावात पोहोचला. तिथल्या धुळीत त्याला कृष्णाची पावले दिसली. त्या पावलांवर कमळाची खूण होती, आणि इतर पवित्र खुणाही होत्या. अक्रूराने रथातून उडी मारली, आणि तो त्या धुळीत लोळू लागला. “ही माझ्या प्रभूच्या पायांची धूळ आहे!” तो म्हणाला.
अक्रूर वृंदावनात
स्वागत
मग त्याला दोघे भाऊ दिसले. ते गाईंची धार काढायला चालले होते. कृष्ण सावळा होता, आणि त्याने पिवळे वस्त्र नेसले होते. बलराम गोरा होता, आणि त्याने निळे वस्त्र नेसले होते. अक्रूराने त्यांच्या पायांवर लोटांगण घातले. त्याला एवढे रडू आले, की स्वतःचे नावसुद्धा सांगता येईना. कृष्णाने त्याला उठवून मिठी मारली. बलरामानेही त्याला मिठी मारली, आणि हात धरून घरी नेले. तिथे बलरामाने त्याचे पाय धुतले, त्याचे थकलेले अंग चेपले, आणि त्याला चांगले जेवण वाढले. जेवण झाल्यावर कृष्ण म्हणाला, “काका, माझ्यामुळे माझ्या आईवडिलांना केवढे दुःख भोगावे लागले! आपण का आलात, ते सांगा.” मग कंस जे जे म्हणाला होता, ते सगळे अक्रूराने त्याला सांगितले. दोघे भाऊ फक्त हसले. त्यांनी राजाची आज्ञा नंदाला सांगितली. नंदाने गावात दवंडी पिटवली, “गाड्यांत दूध-लोणी भरा. उद्या आपण मथुरेला जायचे आहे!”
अक्रूर वृंदावनात
गवळणी रडू लागल्या
अक्रूर कृष्णाला आणि बलरामाला शहरात न्यायला आला आहे, हे गवळणींनी ऐकले. त्यांच्या काळजात धस्स झाले. त्या घोळक्याघोळक्याने जमल्या, आणि रडू लागल्या. त्या म्हणाल्या, “निष्ठुर दैवा, तू माणसांना प्रेमाने एकत्र आणतोस. आणि मग खेळणाऱ्या लहान मुलासारखी त्यांची ताटातूट करतोस. या माणसाचे नाव अक्रूर. अक्रूर म्हणजे क्रूर नसलेला. पण हा तर क्रूरच आहे. हा आमचे डोळेच घेऊन चालला आहे. “शहरातल्या बायका पाहिल्यावर कृष्ण आमच्यासारख्या साध्या गावच्या बायकांकडे कसा परत येईल? चला, आपण जाऊन त्याला अडवू. आपली वडीलधारी माणसे आपले काय करणार आहेत?” रात्रभर त्या त्याचे नाव घेऊन मोठ्याने रडत राहिल्या.
अक्रूर वृंदावनात
निरोप
सूर्य उगवताच अक्रूराने रथ हाकला. नंद आणि गवळी आपापल्या गाड्यांतून मागून निघाले. गवळणी कृष्णाच्या मागे मागे चालत होत्या. त्याने एक तरी शब्द बोलावा, अशी त्यांची आशा होती. त्यांचे दुःख त्याने पाहिले. मग त्याने त्यांना प्रेमाचा निरोप पाठवला, “मी परत येईन.” चित्रात रंगवलेल्या बायकांसारख्या त्या स्तब्ध उभ्या राहिल्या. रथाचा ध्वज दिसत होता, तोपर्यंत त्या पाहत राहिल्या. मग त्याची धूळ दिसत होती, तोपर्यंत पाहत राहिल्या. शेवटी त्या घरी परतल्या. तेव्हापासून त्या रात्रंदिवस कृष्णाच्या लीला गात राहिल्या. त्या गाण्याने त्यांचे दुःख हलके झाले.
अक्रूर वृंदावनात
नदीत दर्शन
वाऱ्याच्या वेगाने रथ धावला, आणि यमुना नदीपाशी आला. दोघे भाऊ झाडांच्या सावलीत रथातच बसले. अक्रूर स्नान करायला एका खोल डोहात उतरला. त्याने पाण्यात बुडी मारली, आणि प्रार्थना म्हटली. तिथे पाण्याखाली त्याला कृष्ण आणि बलराम दिसले. तो विचारात पडला, “हे इथे कसे? ते तर रथात बसले आहेत.” त्याने वर येऊन पाहिले. ते दोघे पूर्वीसारखेच रथात बसले होते. त्याने पुन्हा बुडी मारली. या वेळी त्याला एक मोठा पांढराशुभ्र नागदेव दिसला. त्याला हजार मस्तके होती. त्याच्या मांडीवर प्रभू आपल्या खऱ्या रूपात बसला होता. तो पावसाळी ढगासारखा सावळा होता. त्याने पिवळे रेशमी वस्त्र नेसले होते, आणि त्याला चार हात होते. भोवती देव आणि ऋषी उभे राहून त्याची स्तुती गात होते. तो कृष्णच होता. आपले खरे रूप तो अक्रूराला दाखवत होता.
अक्रूर वृंदावनात
मथुरेकडे
अक्रूराचे डोळे भरून आले. त्याने मस्तक नमवले, आणि कापऱ्या आवाजात प्रभूची स्तुती केली. तो म्हणाला, “सगळ्या गोष्टींचे कारण आपणच आहात. या जगात मी वाट चुकलो होतो. आता आपल्या पायांपाशी आलो आहे. माझे रक्षण करावे.” मग नट आपले नाटक संपवतो, तसे प्रभूने ते दर्शन आवरून घेतले. अक्रूर थक्क होऊन पाण्यातून बाहेर आला, आणि रथाकडे परत गेला. “आपण काहीतरी अद्भुत पाहिलेत, असे दिसते,” कृष्ण म्हणाला. अक्रूर म्हणाला, “पृथ्वीवर, आकाशात आणि पाण्यात जे जे अद्भुत आहे, ते सगळे आपल्यातच आहे. मी आपल्याकडे पाहतो आहे, मग पाहायचे असे आणखी कोणते अद्भुत उरले?” मग कृष्णाला आणि बलरामाला घेऊन त्याने रथ मथुरेकडे हाकला. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ३६ ते ४० आणि अध्याय ४१ चा आरंभ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. नारदांनी केलेली कृष्णाची स्तुती, अक्रूराचे स्तोत्र आणि मूळ ग्रंथातली लांबलचक भाषणे इथे गाळली आहेत, किंवा बरीच लहान केली आहेत.