पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
बासरी आणि रासलीला
बासरी
कृष्ण म्हणजे स्वतः विष्णूच. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. वृंदावनाच्या वनात तो एका गवळ्याचा मुलगा म्हणून जन्मला होता. दिवसा तो गवळ्यांच्या मुलांबरोबर रानात गाई चरायला नेई, आणि बासरी वाजवी. दूरवरून गवळणी ती बासरी ऐकत. मग त्या आपसांत त्याच्याविषयी बोलत. त्या म्हणत, बासरी ऐकली की गाई कान टवकारतात. जणू त्या कानांनी ते संगीत पितात. पक्षी फांद्यांवर स्तब्ध बसून राहतात. त्यांची पापणीसुद्धा हलत नाही. ध्यानात बुडालेल्या ऋषींसारखे ते दिसतात. मग शरद ऋतूच्या रात्री आल्या. मोगऱ्याच्या सुगंधाने त्या दरवळत होत्या. पौर्णिमेचा चंद्र उगवला. ताज्या केशरासारखा तो लालसर होता. त्याच्या प्रकाशात सारे रान उजळून निघाले. आपल्या दिव्य शक्तीने कृष्णाने त्या रात्री आनंदात घालवायचे ठरवले. तो एक मंद, गोड सूर वाजवू लागला. त्या सुराने गवळणींचे मन चोरून नेले.
बासरी आणि रासलीला
सगळे सोडून
गवळणींनी तो सूर ऐकला, आणि त्यांचे मन कृष्णाकडे धावले. कोणी कोणाला काही न सांगता प्रत्येकजणी लगेच निघाली. कोणी गाईचे दूध काढत होती. ती धार काढणे अर्धवट टाकून निघाली. कोणी जेवण वाढत होती, कोणी बाळाला पाजत होती. त्याही सगळे तसेच सोडून निघाल्या. काहीजणी उलटसुलट कपडे आणि दागिने घालून धावल्या. नवऱ्यांनी, वडिलांनी, भावांनी त्यांना अडवायचा प्रयत्न केला. पण त्या मागे फिरल्या नाहीत. काहीजणींना घराबाहेर पडता आले नाही. त्यांनी डोळे मिटले, आणि मनापासून कृष्णाचे ध्यान केले. मनातच त्यांना कृष्ण भेटला. तिथल्या तिथे त्यांनी आपले पार्थिव शरीर सोडले. त्यांना या जगाशी बांधून ठेवणारे सगळे पाश तुटले. कारण कोणत्याही भावाने का होईना, जो प्रभूवर मन लावतो, तो प्रभूला जाऊन मिळतो.
बासरी आणि रासलीला
“घरी जा”
बाकीच्या गवळणी कृष्णाजवळ पोचल्या. त्याने त्यांचे स्वागत केले. पण त्याचे गोड बोलणे ऐकून त्या गोंधळून गेल्या. तो म्हणाला, “भाग्यवान स्त्रियांनो, या. गावात सगळे कुशल आहे ना? तुम्ही का आलात? “ही रात्र अंधारी आहे, भीतीची आहे. आसपास हिंस्र पशू फिरत आहेत. तुमचे आईवडील, तुमची मुले, तुमचे पती तुम्हांला शोधत आहेत. आता घरी जा. वासरे हंबरत आहेत, आणि मुलेही रडत आहेत. “माझ्यावरच्या प्रेमापोटी तुम्ही आला असाल, तर ते स्वाभाविकच आहे. सगळे जीव माझ्यावर प्रेम करतात. पण पत्नीने आपल्या पतीची आणि मुलांची काळजी घ्यावी. आणि माझ्यावरचे प्रेम माझ्याजवळ राहून वाढत नाही. माझ्याविषयी ऐकून, मला पाहून आणि माझे चिंतन करून ते वाढते. म्हणून आपापल्या घरी परत जा.”
बासरी आणि रासलीला
“आमचे पाय हलत नाहीत”
गवळणींनी माना खाली घातल्या. त्यांच्या आशा भंगल्या होत्या. पायाच्या बोटांनी जमीन उकरत त्या गप्प उभ्या राहिल्या. त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू ओघळत होते. शेवटी डोळे पुसून त्या बोलल्या. त्या म्हणाल्या, “प्रभू, असे कठोर बोलू नये. आपल्यासाठी आम्ही सगळे सोडून आलो आहोत. आम्हांला दूर लोटू नये. मुक्तीची आस असलेल्यांना देव कधीच दूर लोटत नाही. “आपण म्हणता, आमचे कर्तव्य आमच्या कुटुंबाकडे आहे. असेलही. पण आपण तर प्रत्येक जिवाचा सगळ्यात जवळचा सखा आहात. आपणच त्यांचा आत्मा आहात. आमची मने आमच्या घरांत सुखाने रमली होती. आपण ती चोरून नेलीत. आता आमचे पाय आपल्या पायांपासून एक पाऊलही हलत नाहीत. आम्ही परत कसे जाणार? तिथे जाऊन तरी काय करणार?”
बासरी आणि रासलीला
नदीकाठी
त्यांचे बोलणे ऐकून कृष्ण मोठ्या करुणेने हसला. त्याला कशाचीही उणीव नाही. तरीही त्यांना हवा होता तो आनंद त्याने त्यांना दिला. वनमाला घालून तो त्यांच्याबरोबर रानातून चालू लागला. त्या त्याचे गुण गात होत्या, आणि तोही त्यांच्याबरोबर गात होता. चांदण्यांमध्ये चंद्र शोभतो, तसा तो त्यांच्यामध्ये शोभत होता. तो त्यांना नदीकाठच्या थंडगार वाळूवर घेऊन आला. तिथल्या वाऱ्याला कुमुदांचा सुगंध होता. तिथे ते सगळे हसले, खेळले. कृष्णाने त्यांना एवढा मान दिला, की गवळणींना गर्व झाला. आपणच पृथ्वीवरच्या सगळ्यात भाग्यवान स्त्रिया आहोत, असे प्रत्येकीला वाटू लागले. कृष्णाने त्यांचा गर्व ओळखला. तो गर्व उतरवण्यासाठी, आणि आपली कृपा दाखवण्यासाठी, तो अचानक अदृश्य झाला.
बासरी आणि रासलीला
त्याला पाहिलेत का?
गवळणी व्याकूळ झाल्या. आपला म्होरक्या हरवलेल्या हत्तिणींच्या कळपासारखी त्यांची अवस्था झाली. त्याचे गुण गात त्या एका कुंजातून दुसऱ्या कुंजात धावू लागल्या. वेड्यासारख्या झाडांना हाका मारू लागल्या. “पिंपळा, तू त्याला पाहिलेस का?” “तुळशी, तू त्याच्या पायांना प्रिय आहेस. तू त्याला पाहिलेस का?” त्यांचे मन त्याच्यातच एवढे बुडाले होते, की त्या त्याच्या लीला करून दाखवू लागल्या. एकीने आपली ओढणी एका हाताने उंच धरली, जसा त्याने पर्वत धरला होता. ती ओरडली, “वाऱ्या-पावसाला भिऊ नका! मी तुमचे रक्षण करीन.” दुसरीने आपल्या मैत्रिणीच्या डोक्यावर पाय ठेवला, जसा तो नागावर उभा राहिला होता. ती म्हणाली, “दुष्ट नागा, चालता हो!”
बासरी आणि रासलीला
त्याने निवडलेली
मग त्यांना कृष्णाची पावले दिसली. त्या पावलांवर कमळाची आणि ध्वजाची खूण होती. त्यांच्या शेजारी एका स्त्रीची पावले होती. सगळ्यांना सोडून तो फक्त तिलाच घेऊन गेला होता. त्या स्त्रीलाही गर्व झाला होता. तिला वाटले, “बाकीच्यांना सोडून त्याने मलाच निवडले. मीच सगळ्या स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ आहे.” म्हणून ती कृष्णाला म्हणाली, “मला आता आणखी चालवत नाही. आपण जिथे जाणार असाल, तिथे मला उचलून घेऊन चलावे.” कृष्ण म्हणाला, “ये, माझ्या खांद्यावर बस.” पण त्याच क्षणी तो नाहीसा झाला. बाकीच्यांसारखाच तिचाही गर्व उतरला. ती रडत रडत म्हणू लागली, “नाथा, आपण कुठे आहात? मी आपली दासी आहे. मला दर्शन द्यावे.” बाकीच्या गवळणींनी तिला गाठले, आणि तिची हकिगत ऐकली. मग सगळ्या मिळून चांदणे पोचत होते तिथपर्यंत त्याला शोधत गेल्या. शेवटी त्या नदीकाठी परत आल्या. कृष्णाने परत यावे म्हणून त्या आसुसल्या होत्या. त्याचे गुण गात त्या त्याला आळवू लागल्या.
बासरी आणि रासलीला
विरहाचे गाणे
त्या गाऊ लागल्या, “प्रिया, आपण इथे जन्मलात, तेव्हापासून आमचे गाव धन्य झाले. आम्हांला दर्शन द्यावे. आम्ही फक्त आपल्यासाठी जगतो. सगळीकडे आम्ही आपल्यालाच शोधतो आहोत. “पुन्हा पुन्हा आपण आमचे रक्षण केलेत. विषारी पाण्यापासून आणि नागापासून, वादळापासून, विजेपासून आणि प्रत्येक भीतीपासून आपण आम्हांला वाचवलेत. “आपण फक्त एका गवळणीचे पुत्र नाही. आपण प्रत्येक जिवाच्या हृदयात राहता. या जगाचे रक्षण करण्यासाठी आपण इथे जन्म घेतलात. “दिवसा आपण रानात जाता, तेव्हा आपल्याविना एक क्षणही युगासारखा वाटतो. जो हात शरण आलेल्या प्रत्येकाची भीती दूर करतो, तो हात आमच्या मस्तकावर ठेवावा.” मग त्या मोठमोठ्याने रडू लागल्या.
बासरी आणि रासलीला
तो परत आला
तेवढ्यात कृष्ण त्यांच्यामध्ये येऊन उभा राहिला. तो हसत होता. त्याने पीतांबर नेसला होता, आणि गळ्यात माळ घातली होती. प्राण परत यावा आणि शरीर उठून उभे राहावे, तशा त्या सगळ्या एकदम उठल्या. एकीने त्याचा हात आपल्या दोन्ही हातांत धरला. एक त्याच्या मुखाकडे पाहत राहिली. कितीही पाहिले तरी तिचे समाधान होईना. एकीने डोळे मिटले, आणि त्याला हृदयात साठवले. गाढ ध्यानातल्या योग्यासारखी ती शांत, आनंदमग्न झाली. त्यांचे सगळे दुःख नाहीसे झाले. त्यांनी आपल्या ओढण्या वाळूवर पसरल्या, आणि त्याच्यासाठी आसन केले. तरीही त्यांचे मन थोडे दुखावले होते. त्या म्हणाल्या, “काही लोक प्रेम करणाऱ्यांवरच प्रेम करतात. काही प्रेम न करणाऱ्यांवरही प्रेम करतात. आणि काही कोणावरच प्रेम करत नाहीत. याचा अर्थ आम्हांला समजावून सांगावा.”
बासरी आणि रासलीला
तो का लपला
कृष्ण म्हणाला, “सख्यांनो, जे फक्त प्रेम करणाऱ्यांवरच प्रेम करतात, ते आपला फायदा पाहतात. आईवडिलांसारखे जे प्रेम न मिळताही प्रेम करतात, ते दयाळू असतात. आणि काही कोणावरच प्रेम करत नाहीत. “पण मी यांपैकी कोणीच नाही. लोक माझ्यावर प्रेम करतात, तेव्हा मी माझे प्रेम नेहमी लगेच दाखवत नाही. मी ते लपवतो. म्हणजे त्यांचे प्रेम खंड न पडता माझ्याकडे वाहत राहते. मग त्यांना दुसरे काही सुचत नाही. गरिबाला धन सापडावे आणि पुन्हा हरवावे, तशी त्यांची अवस्था होते. “माझ्यासाठी तुम्ही घरदार आणि जगाचे नियम सोडले. मी तुमच्यापासून लपलो, तेव्हाही नजरेआड राहून मी तुमच्यावर प्रेमच करत होतो. घराचे पाश तोडणे किती कठीण! तुम्ही ते तोडलेत. देवांचे आयुष्य मिळाले, तरी त्या आयुष्यात मी तुमचे हे ऋण फेडू शकणार नाही.”
बासरी आणि रासलीला
रास
कृष्णाच्या प्रेमळ बोलण्याने त्यांचे उरलेसुरले दुःखही नाहीसे झाले. मग त्याने रास सुरू केला. रास म्हणजे फेर धरून केलेले मोठे नृत्य. गवळणी हातात हात गुंफून गोल उभ्या राहिल्या. आपल्या दिव्य शक्तीने कृष्ण प्रत्येक दोघींच्या मध्ये उभा राहिला. म्हणून प्रत्येकीला वाटले, तो आपल्याच शेजारी आहे. आकाशात देवांच्या विमानांनी पाहायला गर्दी केली. देवदुंदुभी वाजू लागले, फुलांचा वर्षाव झाला, आणि गंधर्व त्याचे गुणगान गाऊ लागले. नाचणाऱ्या गवळणींच्या बांगड्या, पैंजण आणि घुंगरू यांचा मोठा नाद झाला. त्यांच्यामध्ये कृष्ण सोन्याच्या दागिन्यांत जडवलेल्या मोठ्या पाचूसारखा शोभत होता. नाचता नाचता त्या गात होत्या, आणि त्यांच्या गाण्याने सारे जग भरून गेले.
बासरी आणि रासलीला
रात्र सरली
त्या दमल्या, तेव्हा कृष्णाने आपल्या हाताने हळुवारपणे त्यांचे चेहरे पुसले. लहान मूल आपल्याच प्रतिबिंबाशी रमते, तसा तो त्यांच्यात रमला. तो प्रत्येक जिवाच्या अंतरात राहतो. आपल्या लीला ऐकणाऱ्या सगळ्यांनी आपल्याकडे वळावे, म्हणून करुणेने त्याने मानवी देह धारण केला होता. कृष्णाच्या शक्तीमुळे गावातल्या प्रत्येक पतीला वाटले, की आपली पत्नी आपल्या शेजारीच आहे. म्हणून कोणीही कृष्णाला दोष दिला नाही. शेवटी ती रात्र संपली, तेव्हा कृष्णाने गवळणींना घरी जायची अनुमती दिली. त्यांना जावेसे वाटत नव्हते. पण प्रभूच्या लाडक्या होऊन त्या आपापल्या घरी परत गेल्या. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय २९ ते ३३ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. रानातल्या बासरीचे वर्णन अध्याय २१ मधून घेतले आहे. गवळणींची गाणी इथे बरीच लहान केली आहेत. रासाच्या वर्णनाचे बहुतेक श्लोक गाळले आहेत, आणि राजा परीक्षिताचे प्रश्नही वगळले आहेत.