पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
नदीकाठची शिदोरी
कृष्ण म्हणजे गवळ्याचा मुलगा म्हणून वृंदावनात जन्मलेला विष्णू. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. रोज तो आणि इतर गवळ्यांची मुले लहान वासरांना चरायला घेऊन जात. एके दिवशी एका राक्षसाने मोठ्या अजगराचे रूप घेतले, आणि मुलांना वासरांसकट गिळून टाकले. कृष्ण त्यांच्या मागोमाग आत गेला. त्याने आतूनच अजगराला मारले, आणि मित्रांना जिवंत बाहेर आणले. मग तो त्यांना नदीच्या काठावर घेऊन गेला. तो म्हणाला, “मित्रांनो, बघा ही जागा किती सुंदर आहे! वाळू कशी मऊ आणि स्वच्छ आहे. झाडांवर पक्षी किलबिलताहेत. उशीर झाला आहे, आणि आपल्याला भूक लागली आहे. इथेच जेवू या. वासरे जवळच पाणी पितील आणि चरतील.”
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
मध्ये कृष्ण
मुलांनी वासरांना पाणी पाजले आणि गवतात सोडले. मग शिदोऱ्या उघडून ते कृष्णाबरोबर जेवायला बसले. ते त्याच्याभोवती गोल गोल रिंगणे करून बसले. सगळ्यांची तोंडे त्याच्याकडे होती. कमळाच्या मध्याभोवती पाकळ्या असाव्यात, तसे ते दिसत होते. कोणी फुले ताट म्हणून घेतली, कोणी पाने. कोणी झाडाची साल घेतली, तर कोणी चपटे दगड. आपण काय आणले ते एकमेकांना दाखवत, एकमेकांना हसवत ते जेवत होते. कृष्ण मधोमध उभा होता. बासरी त्याने कमरेला खोचली होती, आणि शिंग व काठी काखेत धरली होती. डाव्या हातात दहीभाताचा घास होता, आणि बोटांमध्ये फळे होती. तो विनोद करत होता. स्वर्गातून देव हे नवलाने पाहत होते. सगळ्या जगाचा प्रभू एखाद्या खेड्यातल्या पोरासारखा शिदोरी खात होता!
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
वासरे हरवली
मुले जेवत होती, तेवढ्यात वासरे गवताच्या मागे मागे वनात खोलवर निघून गेली. वासरे दिसत नाहीत, हे पाहून मुले घाबरली. कृष्ण म्हणाला, “मित्रांनो, जेवण थांबवू नका. मी वासरे परत आणतो.” आणि तो हातातला घास तसाच घेऊन निघाला. डोंगरांत, गुहांत, झाडीत तो वासरांना शोधू लागला. सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव हे सगळे आकाशातून पाहत होता. कृष्णाने अजगराला मारून मित्रांना सोडवले, हे त्याने पाहिले होते. ते पाहून तो थक्क झाला होता. लहान मुलासारख्या दिसणाऱ्या या प्रभूचा आणखी एखादा चमत्कार पाहावा, असे आता त्याला वाटले. म्हणून त्याने वासरे नेऊन लपवली. मग तो नदीकाठी गेला, आणि मुलांनाही नेऊन त्याने दुसरीकडे लपवले.
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
कृष्णच सगळे झाला
कृष्णाला वासरे कुठेच सापडली नाहीत. तो परत नदीकाठी आला, तर मुलेही गायब होती. त्याने सगळे वन पिंजून काढले. कृष्णाला तर सगळेच ठाऊक असते. हे ब्रह्मदेवाचे काम आहे, हे त्याने लगेच ओळखले. कृष्णाच्या मनात घरी वाट पाहणाऱ्या आयांचा विचार आला. गवळणींचा आणि गाईंचा विचार आला. त्यांना आनंद द्यावा, आणि ब्रह्मदेवालाही, असे त्याला वाटले. म्हणून हरवलेला प्रत्येक मुलगा आणि प्रत्येक वासरू तो स्वतःच झाला. प्रत्येकजण अगदी पूर्वीसारखाच होता. तेच अंग, तेच हात-पाय, तीच काठी, तेच शिंग, तीच बासरी. तेच कपडे आणि तेच दागिने. तेच नाव, तेच वय, त्याच सवयी. अशा रीतीने ते सगळे होऊन कृष्ण गावात परत आला.
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
प्रेमाचे एक वर्ष
प्रत्येक वासरू आपापल्या गोठ्यात गेले. प्रत्येक मुलगा आपापल्या घरी गेला. बासरीचा आवाज ऐकून आया धावत आल्या. त्यांनी आपल्या मुलांना पोटाशी धरले आणि खाऊ घातले. मग त्यांना न्हाऊ घातले, तेलाने मालीश केले, आणि कपडे घातले. गाई हंबरत घरी आल्या. त्यांनी आपल्या वासरांना चाटले आणि पाजले. कोणालाही संशय आला नाही. पण काहीतरी बदलले होते. ती मुले आता खरे तर कृष्णच होती, आणि वासरेही कृष्णच होती. म्हणून आया, आणि गाईसुद्धा, त्यांच्यावर कृष्णावर करावे तसे प्रेम करू लागल्या. ते प्रेम दिवसेंदिवस वाढतच गेले. त्याला काही मर्यादाच राहिली नाही. असे पूर्ण एक वर्ष गेले. वासरे झालेल्या स्वतःला कृष्ण सांभाळत होता. मुले झालेल्या स्वतःशी खेळत होता. आणि रोज वनात जात-येत होता.
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
डोंगरावरच्या गाई
वर्ष संपायला पाच-सहा रात्री उरल्या होत्या. एके दिवशी कृष्ण आपला मोठा भाऊ बलराम याच्याबरोबर वासरे घेऊन वनात गेला. जे घडले होते, त्याची बलरामाला काहीच कल्पना नव्हती. दूर गोवर्धन पर्वताच्या माथ्यावर मोठ्या गाई चरत होत्या. त्यांनी खाली पाहिले, तर गावाजवळ वासरे दिसली. ती वासरे स्वतः कृष्णच होती. त्यामुळे गाईंना एकदम प्रेमाचे भरते आले. त्या स्वतःला विसरल्या. माना पुढे ताणून, शेपट्या उंच करून, जोरजोराने हंबरत त्या खडबडीत वाटेने डोंगर उतरून धावत सुटल्या. त्यांच्या कासांतून दूध पाझरत होते. आता त्यांना नवी वासरे झाली होती. तरी त्यांनी ही आधीची वासरे पाजली. जणू त्यांना गिळूनच टाकतील, अशा त्या त्यांना सर्वांगाने चाटू लागल्या.
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
गवळ्यांचा राग
गवळ्यांनी गाईंना अडवायचा प्रयत्न केला होता, पण त्यांना जमले नव्हते. त्यांना राग आला, आणि शरमही वाटली. ते धडपडत त्या खडबडीत वाटेने गाईंच्या मागे उतरले. खाली पोहोचल्यावर त्यांना वासरांबरोबर आपलीच मुले दिसली. मुलांना पाहताच त्यांचा राग विरघळून गेला. ही मुलेही कृष्णच होती, म्हणून वडिलांचे मन प्रेमाने भरून आले. त्यांनी मुलांना उचलून कवटाळले, आणि त्यांच्या डोक्याचे मुके घेतले. म्हातारे गवळी तर आनंदाने भरून गेले. त्यांचा पाय तिथून निघेना. डोळ्यांत पाणी आणून ते हळूहळू परत गेले. बलराम हे सगळे पाहत होता. असे प्रेम त्याने कधीच पाहिले नव्हते, आणि त्याचे कारणही त्याला कळेना.
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
बलरामाने ओळखले
बलराम मनात म्हणाला, “हा काय विचित्र प्रकार आहे? सगळे गाव आपल्या मुलांवर कृष्णावर करावे तसे प्रेम करते आहे. आणि मलाही तसेच वाटते आहे. ही कोणाची माया? देवाची, माणसाची, की राक्षसाची? ही माझ्या स्वामीचीच असली पाहिजे. मला असे नवल वाटायला लावणारा दुसरा कोणी नाही.” त्याने अंतर्दृष्टीने पाहिले. तेव्हा त्याला दिसले, प्रत्येक वासरू आणि प्रत्येक मुलगा कृष्णच होता. तो कृष्णाला म्हणाला, “हे देव नाहीत, ऋषीही नाहीत. या सगळ्या रूपांत एकटा तूच झळकतो आहेस. हे कसे? मला सांग.” कृष्णाने त्याला सगळे सांगितले, आणि बलरामाला सगळे उमगले.
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
ब्रह्मदेव परत आला
तेवढ्यात ब्रह्मदेव परत आला. ब्रह्मदेवाचा काळ वेगळ्या रीतीने चालतो. त्याच्या हिशोबाने तो फक्त एक क्षण दूर होता. पण पृथ्वीवर पूर्ण एक वर्ष उलटले होते. आणि पाहतो तो काय! कृष्ण पूर्वीसारखाच मुलांबरोबर आणि वासरांबरोबर खेळत होता. ब्रह्मदेव गोंधळला. तो मनात म्हणाला, “गावातली सगळी मुले आणि वासरे मी माझ्या मायेने झोपवली, आणि लपवून ठेवली. ती अजून मी ठेवली तिथेच झोपली आहेत. मग ही कुठून आली? ही तर तेवढीच आहेत, आणि वर्षभर विष्णूबरोबर खेळताहेत.” त्याने पुष्कळ वेळ विचार केला. पण खरी कोणती आणि खोटी कोणती, हे त्याला ओळखता येईना. ब्रह्मदेवाने आपल्या मायेने विष्णूला फसवायचा प्रयत्न केला होता. पण त्याच्याच मायेने उलट त्यालाच फसवले.
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
दर्शन
मग ब्रह्मदेवाच्या डोळ्यांदेखत प्रत्येक मुलगा बदलला. प्रत्येकजण पावसाळी ढगासारखा सावळा झाला. प्रत्येकाने पिवळे रेशमी वस्त्र नेसले होते. प्रत्येकाला चार हात होते, आणि त्यांत शंख, चक्र, गदा आणि कमळ होते. ही विष्णूची चिन्हे. प्रत्येकाच्या डोक्यावर मुकुट होता, कानांत कुंडले होती, आणि गळ्यात ताज्या तुळशीची माळ होती. आणि सगळे जीव नाचून-गाऊन प्रत्येकाची पूजा करत होते. स्वतः ब्रह्मदेवापासून गवताच्या लहानशा पात्यापर्यंत सगळे! ब्रह्मदेव बाहुलीसारखा स्तब्ध उभा राहिला. तो इतका थक्क झाला, की त्याच्या तोंडून शब्द फुटेना. आपण काय पाहतो आहोत, हे त्याला कळेना. प्रभूने हे पाहिले, आणि आपल्या मायेचा पडदा दूर केला.
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
ब्रह्मदेवाचा नमस्कार
मेलेला माणूस पुन्हा जिवंत व्हावा, तसा ब्रह्मदेव भानावर आला. त्याने हळूच डोळे उघडले, आणि आजूबाजूला पाहिले. समोर वृंदावन होते. तिथे स्वभावाने एकमेकांचे शत्रू असलेले प्राणीसुद्धा मित्र होऊन राहतात. आणि तिथे एकटाच एक गवळ्याचा मुलगा होता. हातात शिदोरीचा घास तसाच धरून, तो आपले मित्र आणि वासरे शोधत होता. ब्रह्मदेव घाईघाईने आपल्या हंसावरून उतरला. त्याने कृष्णाच्या पायांवर लोटांगण घातले, आणि आनंदाश्रूंनी त्याचे पाय धुतले. शेवटी तो थरथरत उठला, आणि हात जोडून उभा राहिला. तो म्हणाला, “प्रभू, मला क्षमा करावी. पोटातले बाळ लाथ मारते, म्हणून आई कधी रागावते का?”
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली
अर्धा क्षण
ब्रह्मदेवाने पुष्कळ वेळ कृष्णाची स्तुती केली. तो म्हणाला, “या वनात कोणत्याही रूपात जन्म मिळाला, तरी ते माझे मोठे भाग्य ठरेल.” मग त्याने कृष्णाला तीन प्रदक्षिणा घातल्या, नमस्कार केला, आणि तो आपल्या घरी गेला. कृष्ण वासरे घेऊन नदीकाठी परत आला. तिथे त्याचे मित्र पूर्वीसारखेच बसले होते. पूर्ण एक वर्ष उलटले होते. पण मायेमुळे त्यांना वाटले, अर्धा क्षणच गेला. ते म्हणाले, “ये, ये! किती लवकर आलास! आम्ही अजून एक घाससुद्धा खाल्ला नाही. ये, आमच्याबरोबर जेव.” कृष्ण हसला आणि त्यांच्याबरोबर जेवला. मग त्याने त्यांना अजगराची कातडी दाखवली, आणि त्यांना घरी नेले. मुले गावभर धावत ओरडत सुटली, “आज कृष्णाने एक मोठा साप मारला, आणि आम्हां सगळ्यांना वाचवले!” भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय १३ आणि १४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. ब्रह्मदेवाने केलेली लांबलचक स्तुती आणि त्यानंतरचा उपदेश इथे गाळले आहेत.