पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
द्वारका बुडाली
ऋषींचा शाप
कृष्ण म्हणजे पृथ्वीवर जन्मलेला विष्णूच. समुद्रकाठच्या आपल्या द्वारका नगरीत तो राहत होता. भोवती त्याचे स्वतःचे मोठे यादव कूळ होते. एके दिवशी काही तरुण यादवांनी तीन ऋषींची थट्टा केली. त्यांनी कृष्णाच्या मुलाला बाईचे कपडे घातले. मग ऋषींना विचारले, “हिच्या पोटी काय जन्माला येईल?” ऋषींनी ही चलाखी ओळखली. रागाच्या भरात त्यांनी यादवांना शाप दिला. तुम्ही आपल्याच कुळाचा नाश कराल, असा तो शाप होता. पुढे यादवांनी प्रभासाला एक मेजवानी केली. प्रभास हे समुद्रकिनाऱ्यावरचे एक तीर्थ. तिथे यादवांनी मद्य प्यायले, आणि त्यांच्यात भांडण पेटले. तिथे गवत उगवले होते. ज्याने ज्याने त्या गवताची मूठ उपटली, त्याच्या हातात ते लोखंडी मुसळ झाले. त्या मुसळांनी ते एकमेकांना मारू लागले. शेवटी त्यांचा एकही वीर जिवंत उरला नाही.
द्वारका बुडाली
अर्जुनाला बोलावणे
थोड्याच दिवसांनी कृष्णाचा थोरला भाऊ बलराम याने हे जग सोडले. मग कृष्णही पृथ्वी सोडून स्वर्गाला परत गेला. जाण्यापूर्वी त्याला मागे उरलेल्या स्त्रियांची आणि मुलांची काळजी वाटली. त्याने आपला सारथी दारुक याला अर्जुनाला आणायला पाठवले. आणि अर्जुन येईपर्यंत त्यांचे रक्षण करा, असे त्याने आपल्या वडिलांना सांगितले. अर्जुन हा पाच पांडव भावांपैकी एक. पांडव म्हणजे कुरू वंशाचे राजपुत्र. अर्जुन मोठा धनुर्धर होता. तो कृष्णाचा आतेभाऊ होता, आणि त्याचा जिवलग मित्रही. दारुक पांडवांकडे पोचला. यादवांनी एकमेकांना कसे मारले, ते त्याने सांगितले. ते ऐकून पांडव दुःखाने होरपळले. अर्जुनाने लगेच भावांचा निरोप घेतला. तो म्हणाला, “आता लवकरच सगळ्याचा नाश होणार.”
द्वारका बुडाली
अर्जुन आला
अर्जुन दारुकाबरोबर द्वारकेला आला. पती गमावलेल्या स्त्रीसारखी ती नगरी दिसत होती. कृष्णाला सोळा हजार बायका होत्या. अर्जुनाला येताना पाहून त्या दुःखाने आक्रोश करू लागल्या. त्यांचा स्वामी गेला होता, आणि मुलेही गेली होती. अश्रूंमुळे अर्जुनाला त्यांच्याकडे पाहवेना. तो मोठ्याने रडू लागला आणि जमिनीवर कोसळला. कृष्णाच्या दोन राण्या, रुक्मिणी आणि सत्यभामा, रडत रडत त्याच्याजवळ जमिनीवर पडल्या. त्यांनी त्याला उठवले आणि सोन्याच्या आसनावर बसवले. अर्जुनाने त्यांचे सांत्वन केले. मग तो आपल्या मामांना, म्हणजे कृष्णाच्या वडिलांना भेटायला गेला.
द्वारका बुडाली
कृष्णाचे वडील
कृष्णाचे वडील वसुदेव हे अर्जुनाच्या आईचे भाऊ. अर्जुनाने पाहिले, तर म्हातारे वसुदेव जमिनीवर पडले होते. मुलांच्या दुःखाने ते होरपळत होते. अर्जुनाने मामांच्या पायांना स्पर्श केला. वसुदेवांनी त्याला मिठीत घेतले आणि ते मोठ्याने रडू लागले. ते म्हणाले, “ते सगळे वीर गेले, आणि मी अजून जिवंत आहे! मी त्यांच्यापैकी कोणालाही दोष देत नाही. हे सगळे ऋषींच्या शापानेच झाले. “पण माझा मुलगा तर साक्षात विष्णू होता. त्याने कितीतरी गर्विष्ठ राजांना धुळीला मिळवले होते. तो आपल्या नातलगांना वाचवू शकला असता. तरीही तो नुसता उभा राहून त्यांना मरताना पाहत राहिला. ऋषींचे शब्द खोटे ठरवायला तो तयार नव्हता.”
द्वारका बुडाली
कृष्णाचा निरोप
वसुदेव पुढे म्हणाले, “सगळे संपल्यावर माझा मुलगा माझ्याकडे आला. तो म्हणाला, ‘अर्जुन इथे येईल. अर्जुन आणि मी एकच आहोत. तो सांगेल तसे आपण करा. तो स्त्रियांची आणि मुलांची काळजी घेईल. आपले अंत्यसंस्कारही तोच करील. तो गेल्यावर समुद्र ही नगरी गिळून टाकील.’ मग तो निघून गेला. कुठे गेला, ते मला ठाऊक नाही. “तेव्हापासून मी अन्नाचा कणही घेतलेला नाही. आता मी जगणार नाही. कृष्णाने सांगितले ते सगळे तू कर. हे राज्य, या स्त्रिया आणि ही सगळी संपत्ती आता तुझी आहे.” अर्जुनाने मोठ्या दुःखाने उत्तर दिले. “मामा, कृष्णाशिवाय ही पृथ्वी मला सहन होत नाही. माझ्या भावांचीही तीच अवस्था आहे. आमचीही जाण्याची वेळ जवळ आली आहे. पण त्याआधी स्त्रिया, मुले आणि म्हातारी माणसे यांना मी इंद्रप्रस्थाला नेईन. ते आमच्या राज्यातले एक नगर आहे.”
द्वारका बुडाली
सात दिवस
अर्जुन यादवांच्या मोठ्या सभागृहात गेला. मंत्री, ब्राह्मण आणि सगळे नगरवासी त्याच्याभोवती जमले. दुःखाने ते सुन्न झाले होते. अर्जुन त्यांना म्हणाला, “लवकरच समुद्र ही नगरी गिळून टाकील. जे कोणी उरले आहेत, त्या सगळ्यांना मी बरोबर नेणार आहे. तुमची संपत्ती रथांत भरा. कृष्णाचा तरुण नातू वज्र इंद्रप्रस्थात तुमचा राजा होईल. सातव्या दिवशी सूर्योदयाला आपण निघू.” सगळे घाईघाईने तयारीला लागले. ती रात्र अर्जुनाने कृष्णाच्या घरी काढली. दुःखाने तो सुन्न झाला होता. पहाटे वसुदेवांनी देह ठेवला. योगाच्या बळाने ते परम गतीला गेले. त्यांच्या चारही पत्नी त्यांच्या चितेवर चढल्या आणि त्यांच्याबरोबर जळून गेल्या. अशा रीतीने त्याही पतीसोबत त्यांच्या स्वर्गलोकी गेल्या.
द्वारका बुडाली
समुद्र आत शिरला
मग अर्जुन प्रभासाला गेला. तिथे यादवांचे देह पडले होते. त्याने त्यांचे अंत्यसंस्कार करवले. बलरामाचे आणि कृष्णाचे देह शोधून त्यांचेही दहन करवले. सातव्या दिवशी अर्जुन निघाला. त्याच्या रथामागे माणसांचा प्रचंड लोंढा चालला. बैलांच्या आणि उंटांच्या गाड्यांत बसलेल्या विधवा आक्रोश करत होत्या. कृष्णाच्या बायका वज्राबरोबर होत्या. सैनिक त्यांच्यामधून चालत होते. लक्षावधी माणसे होती, आणि अमाप संपत्ती होती. तो जनसमुदाय जणू समुद्रच होता. शेवटचा माणूस नगरीबाहेर पडला मात्र, आणि समुद्र आत शिरला. सगळ्या संपत्तीसकट त्याने द्वारका बुडवली. लोक जसजसे पुढे जात, तसतशी मागे सुटलेली जमीन पाण्याखाली जात होती. ते पाहून लोक भराभर, आणखी भराभर चालू लागले. ते ओरडत होते, “पाहा, दैवाने काय केले!”
द्वारका बुडाली
दरोडेखोर
अर्जुन त्यांना हळूहळू पुढे नेत होता. सुंदर वनांत, डोंगरांमध्ये, सुरेख ओढ्यांच्या काठी तो स्त्रियांना विश्रांती घेऊ देई. शेवटी ते पाच नद्यांच्या प्रदेशात पोचले. तिथली जमीन धान्याने आणि गुराढोरांनी समृद्ध होती. तिथे त्याने तळ ठोकला. त्या प्रदेशात आभीर नावाचे दरोडेखोर होते. त्यांनी तो तळ पाहिला. विधवा होत्या, धन होते, आणि रक्षणाला फक्त अर्जुन होता. हे पाहून त्यांच्या मनात लोभ भरला. ते म्हणाले, “इथे एकच धनुर्धर आहे. बाकी सगळी मुले आणि म्हातारे. योद्ध्यांमध्ये आता काही दम उरलेला नाही.” हजारो दरोडेखोर सोटे घेऊन सिंहासारखी गर्जना करत आले. अर्जुन मागे वळून त्यांना सामोरा गेला. हसत तो म्हणाला, “दुष्टांनो, जीव प्यारा असेल तर थांबा. माझे बाण तुम्हांला भेदतील, आणि मग तुम्ही पस्तावाल.” त्यांनी त्याच्याकडे लक्ष दिले नाही. ते त्याच्यावर धावून आले.
द्वारका बुडाली
धनुष्याने दगा दिला
अर्जुनाने गांडीव उचलले. ते त्याचे मोठे दिव्य धनुष्य होते, कधीही न मोडणारे. पण त्याच्या बाहूंमधले बळ निघून गेले होते. भोवती लढाई पेटली होती. मोठ्या कष्टाने तो त्या धनुष्याला दोरी चढवू शकला. त्याने आपल्या दिव्य अस्त्रांचे स्मरण करण्याचा प्रयत्न केला, पण ती आली नाहीत. अर्जुनाला लाज वाटली. दरोडेखोर चहूबाजूंनी हल्ला करू लागले. यादव सैनिकांना त्यांना अडवता आले नाही. दरोडेखोर त्यांच्या डोळ्यांदेखत स्त्रियांना ओढून नेत होते. काही स्त्रिया तर आपणहून दरोडेखोरांबरोबर गेल्या. अर्जुन बाणांमागून बाण सोडत राहिला. पूर्वी त्याचे बाण कधी संपत नसत. आता ते संपले. मग तो धनुष्याच्या टोकांनी दरोडेखोरांना मारू लागला. तरीही कितीतरी उच्च कुळातल्या स्त्रियांना त्यांनी पळवून नेले. अर्जुनाने ओळखले, हे दैवच आहे. तो म्हणाला, “पूर्वीचे सामर्थ्य आता माझ्यात उरले नाही.” आणि त्याने लढणे सोडून दिले.
द्वारका बुडाली
अर्जुन व्यासांकडे गेला
उरलेल्या लोकांना अर्जुनाने सुखरूप आपल्या देशात आणले. त्यांना त्याने निरनिराळ्या ठिकाणी वसवले. इंद्रप्रस्थाचे राज्य त्याने वज्राला दिले. रुक्मिणी आणि कृष्णाच्या आणखी काही राण्या चितेवर चढल्या. सत्यभामा आणि इतर काही जणी हिमालयापलीकडच्या वनात गेल्या. उरलेले दिवस त्यांना ईश्वरचिंतनात घालवायचे होते. मग डोळ्यांत पाणी आणून अर्जुन व्यासांकडे गेला. व्यास म्हणजे पांडवांचे आजोबा, एक थोर ऋषी. व्यासांनी त्याचे स्वागत केले आणि त्याला बसायला सांगितले. ते म्हणाले, “तुझे भाग्य तुला सोडून गेल्यासारखा तू दिसतोस. कोणी तुला लढाईत हरवले का? काय झाले ते मला सांग.”
द्वारका बुडाली
अर्जुनाचे दुःख
अर्जुन म्हणाला, “कृष्ण गेला, आणि त्याच्याबरोबर बलरामही गेला. आमच्या नातलगांनी गवताच्या पात्यांनी एकमेकांना मारले. त्याहून वाईट म्हणजे, माझ्या डोळ्यांदेखत दरोडेखोर स्त्रियांना पळवून घेऊन गेले. माझ्या धनुष्याला दोरी चढेना. माझी अस्त्रे आली नाहीत, आणि माझे बाण संपले. पूर्वी कृष्ण माझ्या रथापुढे चालायचा आणि माझ्या शत्रूंना जाळून टाकायचा. तो आता मला दिसत नाही. आता मी काय करावे, ते आपण मला सांगा.” व्यास म्हणाले, “दुःख करू नकोस. जे झाले ते दैवानेच ठरले होते. तुझ्या प्रेमापोटी जो तुझ्या रथापुढे चालत होता, तो साक्षात विष्णू होता. पृथ्वीचा भार हलका करायला तो आला होता. आता त्याचे काम पूर्ण झाले आहे. म्हणून तो आपल्या उच्च धामाला परत गेला आहे.
द्वारका बुडाली
काळाची करणी
व्यास पुढे म्हणाले, “काळ हेच सगळ्याचे बीज आहे. चांगल्या दिवसांत माणसाकडे बुद्धी असते, बळ असते. त्याची वेळ फिरली की ती त्याला सोडून जातात. एखादा माणूस आज बलवान असतो, उद्या दुर्बळ होतो. आज तो इतरांवर राज्य करतो, उद्या इतरांची चाकरी करतो. हे सगळे काळाचेच काम आहे. “म्हणूनच तुझ्या अस्त्रांनी तुला साथ दिली नाही. त्यांचे काम संपले, आणि ती जिथून आली होती तिथे परत गेली. वेळ येईल तेव्हा ती पुन्हा तुझ्याकडे येतील. तू आणि तुझे भाऊ, तुम्ही देवांचे मोठे काम पार पाडले आहे. आता हे जग सोडून परम गतीला जाण्याची तुमची वेळ आली आहे.” अर्जुनाने व्यासांचा निरोप घेतला आणि तो हस्तिनापुराला परत गेला. तिथे त्याचा थोरला भाऊ युधिष्ठिर राजा होता. यादवांचे जे जे झाले, ते सगळे अर्जुनाने राजाला सांगितले. महाभारत, मौसलपर्व, विभाग ५ ते ८ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. भागवत पुराण, स्कंध ११, अध्याय ३१ आणि विष्णु पुराण, अंश ५, अध्याय ३८ यांत ती काही ठिकाणी वेगळ्या रीतीने आली आहे. कृष्णाच्या जुन्या विजयांच्या वसुदेवांनी सांगितलेल्या याद्या, आणि व्यासांनी अर्जुनाला विचारलेले बहुतेक प्रश्न इथे गाळले आहेत.