पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
गोवर्धन पर्वत
इंद्राचा यज्ञ
कृष्ण म्हणजे स्वतः विष्णूच. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. वृंदावनाच्या वनात तो एका गवळ्याचा मुलगा म्हणून जन्मला होता. आता कृष्ण सात वर्षांचा झाला होता. आपला मोठा भाऊ बलराम याच्याबरोबर तो तिथे राहत होता. एके दिवशी कृष्णाने पाहिले, गवळी कामात गढून गेले होते. एका मोठ्या यज्ञाची तयारी चालली होती. तो यज्ञ इंद्रासाठी होता. इंद्र म्हणजे स्वर्गाचा राजा. हे सगळे कशासाठी आहे, हे कृष्णाला आधीच ठाऊक होते. तरीही तो नम्रपणे वडीलधाऱ्यांकडे गेला. त्यांच्यात सगळ्यात पुढे त्याचे वडील नंद होते. तो म्हणाला, “बाबा, मला सांगा ना. ही सगळी धावपळ कसली? हा यज्ञ कशासाठी? तो कोणासाठी आहे, आणि त्याने आपल्याला काय मिळणार? मला हे जाणून घ्यायचे आहे.”
गोवर्धन पर्वत
नंदाने सांगितले
नंद म्हणाला, “इंद्र पावसाचा स्वामी आहे. ढग म्हणजे त्याचीच रूपे. ते पाऊस पाडतात. आणि पाऊस म्हणजे प्रत्येक जिवाचे जीवन. “म्हणून बाळा, आपण त्याची पूजा करतो. इतर लोकही करतात. त्याच्या पावसाने जे पिकते, ते आपण आधी त्याला अर्पण करतो. उरलेल्यावर आपण जगतो. आपल्या कष्टांना फळ येते, ते इंद्रामुळेच. “ही आपल्या पूर्वजांची रीत आहे. लोभाने, भीतीने किंवा नावडीने जो ती सोडतो, त्याचे कधी भले होत नाही.” कृष्णाने नंदाचे आणि इतर गवळ्यांचे बोलणे ऐकून घेतले. इंद्राला आपण स्वर्गाचा राजा असल्याचा गर्व होता. तो गर्व मोडायचा, असे कृष्णाच्या मनात होते. म्हणून त्याने वडिलांना असे उत्तर दिले, की ते ऐकून इंद्राला राग यावाच.
गोवर्धन पर्वत
कृष्णाचे उत्तर
कृष्ण म्हणाला, “बाबा, प्रत्येक जीव आपल्या कर्मानेच जन्माला येतो. आपल्या कर्मानेच त्याला सुख-दुःख मिळते, आणि आपल्या कर्मानेच तो मरतो. यात इंद्र काय बदलणार? “पाऊस पाडणे हा ढगांचा स्वभावच आहे, म्हणून ते पाऊस पाडतात. पावसाने सगळे उगवते. मग इंद्राला करण्यासारखे काय उरले? “आणि आपण कोण आहोत, याचा विचार करा. आपल्याला शहरे नाहीत, जमिनी नाहीत, गावे नाहीत, घरे नाहीत. आपण रानावनात आणि डोंगरांत राहतो. गाई हेच आपले जगणे. “म्हणून आपण गाईंसाठी, ब्राह्मणांसाठी आणि या डोंगरासाठी, गोवर्धन पर्वतासाठी, यज्ञ करू. इंद्रासाठी जमवलेले सगळे साहित्य आपण त्या यज्ञासाठी वापरू. बाबा, मला असे वाटते. पण आपली संमती असेल तरच.”
गोवर्धन पर्वत
पर्वताची मेजवानी
नंदाला आणि गवळ्यांना हे पटले. कृष्णाने सांगितले तसेच त्यांनी सगळे केले. त्यांनी खीर, पोळ्या आणि पक्वान्ने रांधली. ब्राह्मणांनी यज्ञाचे अग्नी पेटवले. त्यांना जेवू घातले आणि गाई दान दिल्या. जो आला त्याला जेवण मिळाले, अगदी गावकुसाबाहेरच्या लोकांनाही. कुत्र्यांनाही त्यांचा वाटा मिळाला. गाईंना ताजे गवत घातले, आणि पर्वताला नैवेद्य दाखवला. मग सगळे नटूनथटून बैलगाड्यांत बसले. गाईंच्या मागोमाग ते पर्वताभोवती प्रदक्षिणा घालून आले. बायका कृष्णाच्या पराक्रमांची गाणी गात होत्या. मग कृष्णाने एक नवल केले. त्याने दुसरे एक रूप घेतले, एका प्रचंड पुरुषाचे. “मीच हा पर्वत आहे!” असे म्हणत त्या प्रचंड पुरुषाने सगळा नैवेद्य खाऊन टाकला. त्याच वेळी कृष्ण गवळ्याचा मुलगा म्हणून लोकांमध्येही उभा होता. सगळ्यांबरोबर त्यानेही त्या प्रचंड पुरुषाला नमस्कार केला. तो म्हणाला, “पाहा! पर्वत जिवंत झाला, आणि त्याने आपल्याला आशीर्वाद दिला!”
गोवर्धन पर्वत
इंद्राचा राग
आपली पूजा बंद पडली, हे इंद्राला कळले. नंदावर आणि गवळ्यांवर तो भयंकर संतापला. त्याने आपले सगळ्यात भयंकर ढग बोलावले. प्रलयकाळी जगाला बुडवणारे ते ढग होते. तो ओरडला, “या रानातल्या गवळ्यांचा गर्व बघा कसा वाढला आहे! त्यांनी कृष्णावर भरवसा ठेवला आहे. तो तर एक माणूस आहे. बडबड करणारे, मूर्ख पोर. स्वतःला मोठा शहाणा समजते. आणि त्याच्यासाठी यांनी देवांचा अपमान केला! “जा, त्यांचा गर्व मोडा. त्यांची गुरेढोरे नष्ट करा. मी माझ्या ऐरावत हत्तीवर बसून तुमच्या मागून येतो. वादळी वारे माझ्या मागोमाग येतील.” ढग सुटले. ते आपल्या सगळ्या ताकदीनिशी नंदाच्या गावावर तुटून पडले.
गोवर्धन पर्वत
वादळ
विजा कडाडू लागल्या, ढग गडगडू लागले. भयंकर वारे ढगांना लोटत होते, आणि ढग गारांचा मारा करत होते. खांबांसारख्या जाड धारांनी पाऊस पुन्हा पुन्हा कोसळला. जमिनीवर एवढे पाणी साचले, की उंचवटा कोणता आणि खळगा कोणता, हे कळेनासे झाले. बोचऱ्या वाऱ्यात आणि पावसात गाई थरथर कापू लागल्या. गवळी आणि गवळणी थंडीने गारठले. त्यांनी आपली डोकी झाकली, आणि मुलांना आपल्या अंगाखाली घेतले. कापत कापत ते कृष्णाकडे आले, आणि त्याच्या पाया पडले. ते ओरडले, “कृष्णा! कृष्णा! तूच आमच्या गावाचा रक्षणकर्ता आहेस. देवाच्या रागापासून आम्हांला वाचव.”
गोवर्धन पर्वत
कृष्णाने पर्वत उचलला
गारांच्या माऱ्याने आपल्या माणसांचे हाल होत आहेत, हे कृष्णाने पाहिले. हे इंद्राचे काम आहे, हे त्याने ओळखले. त्याने मनात विचार केला, “आम्ही त्याचा यज्ञ थांबवला. म्हणून आम्हांला बुडवायला इंद्र पाऊस पाडतो आहे. मूर्खपणाने तो स्वतःला जगाचा स्वामी समजतो. मी त्याचा गर्व मोडीन. ही माणसे माझ्या आश्रयाला आली आहेत. ती माझी आहेत. मी त्यांचे रक्षण करीन. हे माझे व्रत आहे.” मग कृष्णाने एका हाताने गोवर्धन पर्वत उपटून उचलला. लहान मूल कुत्र्याची छत्री उचलून धरते, तितक्या सहज, खेळता खेळता त्याने तो वर धरला. त्याने हाक मारली, “आई, बाबा, सगळ्यांनी या! आपल्या गाईंना घेऊन पर्वताखाली या. पर्वत माझ्या हातातून निसटेल, अशी भीती बाळगू नका. इथे तुम्हांला वाऱ्या-पावसाची भीती नाही.”
गोवर्धन पर्वत
सात दिवस
मग ते सगळे पर्वताखाली आले. बरोबर आपली गुरे, गाड्या आणि त्यांच्यात राहणारे सगळे लोकही आले. कृष्णाच्या शब्दांनी त्यांची भीती ओसरली होती. सात दिवस कृष्ण पर्वत धरून उभा राहिला. तो एक पाऊलही हलला नाही. भूक, तहान, आराम यांचा त्याने विचारही केला नाही. आणि लोक सारखे त्याच्याकडेच पाहत राहिले. इंद्राने हे पाहिले, आणि तो थक्क झाला. त्याचा गर्व उतरला. त्याचा डाव फसला होता. त्याने आपले ढग परत बोलावले. आकाश निरभ्र झाले, आणि ऊन पडले. कृष्ण म्हणाला, “आता बाहेर या. भिऊ नका. वारा आणि पाऊस थांबला आहे. नद्यांचे पाणीही ओसरले आहे.” मग लोक हळूहळू आपल्या गाई आणि गाड्या घेऊन बाहेर आले. बायका, मुले, म्हातारे, सगळे बाहेर आले. मग सगळे पाहत असताना कृष्णाने पर्वत पुन्हा त्याच्या जागी ठेवला. तो पूर्वी होता अगदी तसाच.
गोवर्धन पर्वत
हा मुलगा कोण?
गावचे लोक धावत कृष्णाकडे आले, आणि त्यांनी त्याला मिठ्या मारल्या. त्याची आई यशोदा, नंद आणि बलराम यांनी त्याला जवळ घेतले आणि आशीर्वाद दिले. स्वर्गात देवदुंदुभी वाजले, आणि देवांनी फुलांचा वर्षाव केला. पण गवळ्यांना मोठे नवल वाटत होते. ते नंदाकडे आले. ते म्हणाले, “आमच्यासारख्या साध्या गावकऱ्यांत असे मूल कसे जन्मले? सात वर्षांच्या पोराने एका हाताने पर्वत उचलून धरला! हत्ती कमळ उचलतो तसा! तान्हा असताना त्याने पूतना राक्षसिणीला मारले. कालिया नागाला त्याने नदीतून हाकलून लावले. त्याच्यावर प्रेम केल्याशिवाय आम्हांला राहवत नाही, आणि त्याचेही आमच्यावर प्रेम आहे. पण तुमच्या मुलाबद्दल आमच्या मनात शंका आहे.”
गोवर्धन पर्वत
गर्गमुनींचे बोलणे
नंद म्हणाला, “ऐका, आणि मनातली शंका काढून टाका. गर्गमुनींनी माझ्या मुलाचे नाव ठेवले, तेव्हा त्यांनी मला हे सांगितले होते. “‘हा मुलगा तुमचे भाग्य घेऊन आला आहे. त्याच्यामुळे तुम्ही प्रत्येक संकटातून सुखरूप पार पडाल. जे त्याच्यावर प्रेम करतात, त्यांना कोणताही शत्रू इजा करू शकणार नाही. गुणांनी आणि तेजाने तो प्रत्यक्ष विष्णूसारखा आहे. म्हणून तो जे करील, त्याचे नवल करू नका.’ “म्हणून मला वाटते,” नंद म्हणाला, “कृष्ण हा प्रत्यक्ष विष्णूचाच अंश आहे.” गवळ्यांनी कृष्णाचे सामर्थ्य डोळ्यांनी पाहिले होते. आता त्यांनी गर्गमुनींचे शब्दही ऐकले. त्यांचे नवल संपले. त्यांनी आनंदाने नंदाचा आणि कृष्णाचा सन्मान केला.
गोवर्धन पर्वत
इंद्र खाली आला
मग सुरभी गाय गोलोकातून खाली आली. सुरभी म्हणजे स्वर्गातली गाय, आणि गोलोक म्हणजे गाईंचा लोक. इंद्रही तिच्याबरोबर आला. आपल्या कृत्याची त्याला लाज वाटत होती. कोणी पाहणार नाही अशा ठिकाणी तो कृष्णाकडे गेला. त्याने वाकून नमस्कार केला. त्याचा सूर्यासारखा झळाळणारा मुकुट कृष्णाच्या पायांना टेकला. हात जोडून तो म्हणाला, “माझ्या सत्तेच्या गर्वाने मी धुंद झालो होतो. आपण कोण आहात, हे मला कळले नाही. माझा यज्ञ थांबला, तेव्हा माझा तोल सुटला. वाऱ्याने आणि पावसाने आपले गाव नष्ट करायला मी निघालो. प्रभू, मला क्षमा करावी. माझे मन पुन्हा कधी असे दुष्ट होऊ नये. आपण माझा गर्व मोडलात. आता मी आपल्याला शरण आलो आहे.”
गोवर्धन पर्वत
गोविंद
कृष्ण हसला. तो म्हणाला, “इंद्रा, मी तुझा यज्ञ थांबवला, तो तुझ्यावर कृपा म्हणूनच. तू आपल्या वैभवाने धुंद झाला होतास. तुला माझी आठवण व्हावी, असे मला वाटले. आता जा, आणि गर्व न बाळगता आपले काम कर.” मग सुरभीने कृष्णाला नमस्कार केला. ती म्हणाली, “आपणच आमचे देव. आपणच आमचे इंद्र. पृथ्वीचा भार हलका करायला आपण पृथ्वीवर अवतरला आहात. ब्रह्मदेवाने आम्हांला आपला अभिषेक करायला पाठवले आहे.” तिने आपल्या दुधाने कृष्णाला स्नान घातले. इंद्राच्या हत्तीने सोंडेतून स्वर्गंगेचे पाणी आणले, आणि इंद्राने ते कृष्णावर ओतले. त्याने कृष्णाला गोविंद हे नाव दिले. गोविंद म्हणजे गाईंचा स्वामी. त्या अभिषेकाने तिन्ही लोक आनंदाने भरून गेले. गाईंच्या आचळांतून एवढे दूध वाहिले, की पृथ्वी ओली झाली. झाडांतून मध ठिबकू लागला. मग इंद्राने निरोप घेतला आणि तो स्वर्गात परत गेला. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय २४ ते २७ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. चार वर्णांच्या कर्तव्यांविषयीची शिकवण, इंद्राने आणि सुरभीने केलेल्या स्तुती, आणि कृष्णाच्या आधीच्या पराक्रमांची बहुतेक यादी, हे भाग इथे गाळले आहेत.