पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
कालयवन आणि मुचुकुंद
बापाचा संताप
कृष्णाने मथुरेचा दुष्ट राजा कंस याला मारले होते. कंसाच्या दोन राण्या होत्या, अस्ती आणि प्राप्ती. त्या दुःखी होऊन आपल्या वडिलांकडे गेल्या. त्यांचे वडील म्हणजे मगधाचा बलाढ्य राजा जरासंध. आपला नवरा कसा गेला, ते त्यांनी वडिलांना सांगितले. जरासंध दुःखाने आणि रागाने पेटून उठला. पृथ्वीवरून यादवांना नाहीसे करायचे, असा त्याने निश्चय केला. यादव म्हणजे कृष्णाचे कुळ. त्याने तेवीस प्रचंड सैन्ये गोळा केली. यादवांची नगरी मथुरा, तिच्यावर तो चालून आला. त्याने मथुरेला चारी बाजूंनी वेढा घातला. कृष्णाने ते सैन्य पाहिले. किनारे फोडून पसरणाऱ्या समुद्रासारखे ते पसरले होते. आपली नगरी कोंडली गेली आहे, आणि आपली माणसे घाबरून गेली आहेत, हे त्याने पाहिले.
कालयवन आणि मुचुकुंद
आकाशातून आलेले रथ
कृष्णाने विचार केला. तो मनाशी म्हणाला, “जगाचा भार हलका करायला मी जन्मलो आहे. हे अफाट सैन्य पृथ्वीला भार झाले आहे. त्याचा मी नाश करीन. पण जरासंधाला मात्र मारणार नाही. तो पुन्हा सैन्ये गोळा करील, आणि त्यांचाही मी नाश करीन.” तो असा विचार करत होता, तेवढ्यात आकाशातून दोन रथ खाली उतरले. ते सूर्यासारखे झळाळत होते. प्रत्येक रथाबरोबर त्याचा सारथी होता. त्यांच्याबरोबर दोघा भावांची प्राचीन दिव्य शस्त्रेही आली. कृष्ण आपल्या मोठ्या भावाकडे, बलरामाकडे वळला. तो म्हणाला, “दादा, पाहा, हा आपला रथ आला. आपल्याला प्रिय असलेली शस्त्रेही आली. आपली माणसे संकटात आहेत. याचसाठी तर आपण जन्मलो आहोत.”
कालयवन आणि मुचुकुंद
मथुरेची लढाई
मग दोघा भावांनी चिलखते चढवली, आणि ते नगरीबाहेर पडले. त्यांच्यामागे थोडेसेच सैन्य होते. कृष्णाने शंख फुंकला, आणि शत्रूंच्या काळजाचा थरकाप उडाला. जरासंध हिणवत म्हणाला, “अरे कृष्णा, नराधमा! तुझ्यासारख्या पोराशी लढायची मला लाज वाटते. बलरामा, हिंमत असेल तर तू माझ्याशी लढ.” कृष्ण म्हणाला, “वीर बढाया मारत नाहीत. ते पराक्रम करून दाखवतात.” मग त्या अफाट सैन्याने दोघा भावांना घेरले. मथुरेच्या बायका बुरुजांवरून लढाई पाहत होत्या. दोन्ही रथ दिसेनासे झाले, तेव्हा दुःखाने त्यांना मूर्च्छा आली. पण कृष्णाने आपल्या मोठ्या धनुष्याचा टणत्कार केला. गरगर फिरणाऱ्या आगीच्या चक्रासारखे त्याचे बाण एकामागून एक सुटू लागले. बलरामाने आपल्या मोठ्या गदेने शत्रूचे मोठमोठे गर्विष्ठ वीर लोळवले. ज्या सैन्याला अंतच नाही असे वाटत होते, ते थोड्याच वेळात नष्ट झाले.
कालयवन आणि मुचुकुंद
जरासंधाला सोडले
जरासंधाचा रथ मोडून पडला होता, आणि त्याची माणसे संपली होती. एक सिंह दुसऱ्या सिंहाला पकडतो, तसे बलरामाने त्याला बळजबरीने पकडले. तो त्याला दोरांनी बांधू लागला. पण कृष्णाने त्याला थांबवले. त्याने आधी ठरवले होते, तसा त्याला जरासंधाचा उपयोग करून घ्यायचा होता. जरासंध नवी सैन्ये गोळा करील, आणि कृष्ण त्यांचाही नाश करील. म्हणून जरासंधाला सोडून दिले. जरासंधाला इतकी लाज वाटली, की त्याने तपश्चर्या करायचे ठरवले. पण वाटेत इतर राजांनी त्याला थांबवले. ते म्हणाले, “यादवांनी तुमचा पराभव केला, ते तुमच्याच पूर्वकर्मांचे फळ.” मग जरासंध खिन्न मनाने मगधाला परत गेला. वाद्यांच्या गजरात आणि फुलांच्या वर्षावात कृष्णाने मथुरेत प्रवेश केला. लढाईत मिळालेली सगळी लूट त्याने यादवांचा राजा उग्रसेन याला दिली.
कालयवन आणि मुचुकुंद
दोन्हीकडून संकट
सतरा वेळा जरासंध तेवढेच मोठे सैन्य घेऊन मथुरेवर चालून आला. प्रत्येक वेळी कृष्णाच्या नेतृत्वाखाली यादवांनी त्याच्या सैन्याचा नाश केला. आणि प्रत्येक वेळी जरासंधाला सोडून दिले. आता तो अठराव्या वेळी हल्ला करायच्या तयारीत होता. नेमका तेव्हाच एक नवा शत्रू उभा राहिला. तो होता कालयवन, एक परदेशी राजा. तो इतका बलवान होता, की पृथ्वीवर कोणीही माणूस त्याच्या तोडीचा नव्हता. सगळ्या भुवनांत फिरणाऱ्या नारद ऋषींनी त्याला सांगितले होते, की फक्त यादवच तुझ्या तोडीचे आहेत. म्हणून कालयवन परदेशांतले तीन कोटी योद्धे घेऊन आला, आणि त्याने मथुरेला वेढा घातला. कृष्णाने विचार केला, “दोन्हीकडून संकट आहे. जरासंध आज येईल, नाहीतर उद्या, नाहीतर परवा. आपण कालयवनाशी लढत असताना तो आला, तर आपल्या माणसांना मारील, नाहीतर पळवून नेईल.”
कालयवन आणि मुचुकुंद
समुद्रातली नगरी
म्हणून कृष्णाने बलरामाशी विचार करून एक योजना ठरवली. तो म्हणाला, “कोणालाही आत शिरता येणार नाही असा एक किल्ला आपण बांधू. आपल्या लोकांना तिथे वसवू. मग कालयवनाला मारायची व्यवस्था करू.” कृष्णाने समुद्राच्या मधोमध एक नगरी बांधवली. ती बारा योजने विस्ताराची होती, आणि अद्भुत गोष्टींनी भरलेली होती. तीच द्वारका. तिथे रुंद रस्ते आणि चौक होते. स्वर्गातल्या वृक्षांच्या बागा होत्या. स्फटिकाचे बुरूज होते, आणि आभाळाला भिडणारे सोन्याचे कळस होते. देवांचा राजा इंद्र याने आपला स्वतःचा सभामंडप तिथे पाठवला. इतर देवांनी घोडे आणि धन पाठवले. मग आपल्या दैवी शक्तीने कृष्णाने मथुरेतल्या सगळ्या लोकांना तिथे नेले. त्यांच्या रक्षणासाठी त्याने बलरामाला तिथे ठेवले. आणि कृष्ण एकटाच मथुरेच्या वेशीतून बाहेर पडला. त्याच्या गळ्यात कमळांची माळ होती, आणि हातात एकही शस्त्र नव्हते.
कालयवन आणि मुचुकुंद
पाठलाग
कालयवनाने कृष्णाला बाहेर येताना पाहिले. कृष्ण सावळा आणि देखणा होता. त्याने पिवळे रेशमी वस्त्र नेसले होते. त्याला चार हात होते, आणि त्याचे डोळे कमळासारखे होते. नारदांनी सांगितलेल्या खुणा याच होत्या. कालयवनाने विचार केला, “हाच कृष्ण असणार. तो पायी आहे, आणि त्याच्याकडे शस्त्र नाही. मग मीही शस्त्राशिवायच त्याच्याशी लढेन.” कृष्ण पाठ फिरवून पळू लागला. पण तो शत्रूला मुद्दाम आपल्यामागे ओढत नेत होता. प्रत्येक पावलाला कालयवनाला वाटे, आता हा हातात सापडलाच. अशा रीतीने कृष्ण त्याला दूरवर, एका डोंगरातल्या गुहेपर्यंत घेऊन गेला. कालयवन ओरडला, “तू यादवकुळात जन्मलास. असे पळून जाणे तुला शोभत नाही!” पण कृष्ण काही त्याच्या हाती लागला नाही.
कालयवन आणि मुचुकुंद
झोपलेला जागा झाला
कृष्ण गुहेत शिरला. कालयवन मागोमाग आला. अंधारात त्याला एक माणूस झोपलेला दिसला. कालयवनाने विचार केला, “मला एवढ्या लांब आणले, आणि आता हा एखाद्या साधूसारखा इथे पडून राहिला आहे.” झोपलेला माणूस म्हणजे कृष्णच, अशी त्याची खात्री होती. मूर्खपणाने त्याने त्याला एक लाथ मारली. पण तो झोपलेला माणूस दुसराच कोणीतरी होता. देवांनी त्याला एक वर दिला होता. जो कोणी त्याला उठवील, तो जळून राख होईल. तो माणूस फार फार काळ झोपला होता. तो उठला. त्याने हळूहळू डोळे उघडले, आणि आजूबाजूला पाहिले. शेजारी उभा असलेला कालयवन त्याला दिसला. त्याला राग आला, आणि त्याने कालयवनाकडे पाहिले. त्या नजरेसरशी आग भडकली. क्षणार्धात कालयवन जळून राख झाला.
कालयवन आणि मुचुकुंद
झोपलेला कोण होता
तो झोपलेला माणूस म्हणजे मुचुकुंद. इक्ष्वाकू वंशातला तो फार पूर्वीचा एक थोर राजा. एकदा देव दैत्यांना फार घाबरले होते. त्यांनी मुचुकुंदाला आपले रक्षण करायला सांगितले. त्याने फार फार काळ त्यांचे रक्षण केले. शेवटी स्वर्गासाठी देवांना दुसरा रक्षक मिळाला. तेव्हा देव त्याच्याशी बोलले. “राजा, आता या कष्टाच्या कामातून तू विश्रांती घे. आमच्यासाठी तू आपले राज्य सोडलेस. तुझे मुलगे, तुझ्या राण्या, तुझे मंत्री आणि तुझी सगळी प्रजा केव्हाच काळाच्या पोटात गेली. आमच्याकडून एखादा वर माग.” मुचुकुंद इतका काळ जागा राहिला होता, की तो अगदी थकून गेला होता. म्हणून त्याने दीर्घ झोप मागितली. देव म्हणाले, “खूप काळ गाढ झोप घे. जो कोणी तुला उठवील, तो जळून राख होईल.” मग मुचुकुंद त्या गुहेत झोपी गेला.
कालयवन आणि मुचुकुंद
राजा आणि प्रभू
आता कृष्णाने मुचुकुंदाला दर्शन दिले. तो पावसाळी ढगासारखा सावळा होता. त्याला चार हात होते, आणि छातीवर एक रत्न झळाळत होते. ते पाहून राजाचे डोळे दिपले. तो म्हणाला, “आपण कोण? या काटेरी रानात एवढ्या कोमल पायांनी चालत आहात. आपण सूर्य आहात, की अग्निदेव? दिव्यासारखे आपण या गुहेतला अंधार दूर करत आहात. आत्ताच कोणीतरी मला उठवले. तो स्वतःच्या पापानेच जळून गेला. मग मला आपले दर्शन झाले.” कृष्ण हसला, आणि मेघगर्जनेसारख्या आवाजात बोलला. “माझे हजार जन्म झाले, हजार नावे झाली. पृथ्वीला भार झालेल्या दैत्यांचा नाश करायला आता मी वसुदेवाचा मुलगा म्हणून जन्मलो आहे. तुझ्या नजरेनेच कालयवन जळाला. फार पूर्वी तू माझी प्रार्थना केली होतीस. म्हणून तुला आशीर्वाद द्यायला मी आलो आहे. हवा तो वर माग.”
कालयवन आणि मुचुकुंद
मुचुकुंदाचे मागणे
प्रभू यादवांच्या कुळात जन्म घेईल, असे भविष्य गर्गमुनींनी सांगितले होते. ते मुचुकुंदाला आठवले. आता त्याने कृष्णाला ओळखले, आणि नमस्कार केला. तो म्हणाला, “गर्विष्ठ राजा म्हणून मी माझे आयुष्य वाया घालवले. माझे राज्य गेले, ही तर आपली कृपाच. आपल्या चरणांची सेवा, याशिवाय मला दुसरा कोणताही वर नको.” कृष्ण म्हणाला, “तुझे मन निर्मळ आहे. तुझी परीक्षा पाहायला मी तुला वर देऊ केले. पण तू मोहात पडला नाहीस. क्षत्रिय म्हणून तू पुष्कळ जीव मारलेस. आता तपश्चर्या कर. म्हणजे ते पाप धुऊन जाईल. पुढच्या जन्मी तू ब्राह्मण होशील. सगळ्या जीवांचा मित्र होशील. आणि मग माझ्याकडे येशील.” मुचुकुंदाने नमस्कार केला, आणि तो गुहेबाहेर आला. माणसे, जनावरे, झाडे, सगळीच त्याला अगदी खुजी दिसली. तेव्हा त्याने ओळखले, की कलियुग आले आहे. मग तो तपश्चर्या करायला उत्तरेकडे निघून गेला.
कालयवन आणि मुचुकुंद
पेटलेला डोंगर
कृष्ण मथुरेला परत गेला, आणि त्याने कालयवनाच्या सैन्याचा नाश केला. त्या सैन्याचे धन माणसे आणि बैल द्वारकेला वाहून नेत होते. तेवढ्यात जरासंध पुन्हा तेवीस सैन्ये घेऊन आला. दोघे भाऊ माणसांसारखे वागले. ते धन तिथेच टाकून घाबरल्यासारखे पळू लागले. खरे तर ते घाबरले नव्हते. जरासंध हसला आणि त्यांचा पाठलाग करू लागला. त्यांचे सामर्थ्य त्याला ठाऊक नव्हते. ते प्रवर्षण नावाच्या एका उंच डोंगरावर चढले. तिथे जरासंधाला ते सापडले नाहीत. म्हणून त्याने डोंगराभोवती सगळीकडे लाकडे रचली, आणि आग लावली. ज्वाळा डोंगराचे उतार चढू लागल्या. दोघा भावांनी त्या पेटलेल्या डोंगरावरून उडी घेतली. अकरा योजने खाली ते जमिनीवर उतरले. शत्रूला ते जाताना दिसलेच नाहीत. ते घरी, समुद्रातल्या आपल्या सुरक्षित नगरीत, द्वारकेत पोहोचले. ते जळून मेले, असे जरासंधाला वाटले, आणि तो आपले सैन्य घेऊन मगधाला परतला. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ५० आणि ५१, आणि अध्याय ५२ मधील श्लोक १ ते १५, यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. झोपेचा वर आणि कालयवन हे नाव विष्णु पुराण, अंश ५, अध्याय २३ यातून घेतले आहे. लढाईचे आणि द्वारकेचे वर्णन, मुचुकुंदाने केलेली लांबलचक स्तुती, आणि बलरामाच्या रेवतीशी झालेल्या विवाहाविषयीचा एकच श्लोक, हे भाग इथे गाळले आहेत, किंवा बरेच लहान केले आहेत.