पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
कालियामर्दन
विषारी पाणी
कृष्ण म्हणजे गवळ्याचा मुलगा म्हणून वृंदावनात जन्मलेला विष्णू. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. उन्हाळ्यातला एक दिवस होता. कृष्ण आपल्या मित्रांना आणि गाईंना घेऊन यमुना नदीवर गेला. त्याचा मोठा भाऊ बलराम त्या दिवशी त्यांच्याबरोबर नव्हता. ऊन रणरणत होते. गाई आणि मुले तहानेने व्याकूळ झाली होती. ती नदीचे पाणी प्यायली. पण ते पाणी विषारी होते. त्याला तोंड लावताच ती सगळी काठावरच कोसळली. एकही मुलगा हलेना, एकही गाय हलेना. ती सगळी मेली होती. कृष्णाने त्यांच्याकडे पाहिले. त्याची नजर त्यांच्यावर अमृताच्या वर्षावासारखी पडली. हळूहळू ती सगळी शुद्धीवर आली आणि उठून उभी राहिली. ती नवलाने एकमेकांकडे पाहू लागली. आपण विष पिऊन मेलो होतो, आणि कृष्णाच्या नजरेने आपण परत जिवंत झालो, हे त्यांना कळले.
कालियामर्दन
कालियाचा डोह
ते विष नदीतल्या एका खोल डोहातून येत होते. तिथे कालिया नावाचा एक मोठा नाग राहत होता. त्याच्या विषाच्या आगीने डोहाचे पाणी सारखे उकळत असे. त्यावरून उडणारे पक्षी मरून खाली पडत. वाऱ्याने उडालेले तुषार काठावर जिथे पडत, तिथला प्रत्येक जीव मरत असे. कालिया तिथे आपल्या जुन्या घरातून आला होता. ते घर म्हणजे समुद्रातले नागांचे एक बेट. तिथले नाग पक्षिराज गरुडासाठी नैवेद्य ठेवत. गरुड साप खातो. आपल्या विषाच्या गर्वाने कालियाने तो नैवेद्य खाऊन टाकला. गरुडाने पंखाचा तडाखा देऊन त्याला लोळवले, आणि कालिया पळून गेला. गरुड पाठलाग करू शकणार नाही, अशी हीच एक जागा होती. एकदा गरुड भुकेला होऊन इथे आला होता. सौभरी ऋषींनी मना केले, तरी त्याने माशांच्या राजाला पकडले. दुःखी झालेल्या माशांची सौभरींना दया आली. ते म्हणाले, “गरुडाने इथे पुन्हा कधी मासा खाल्ला, तर तो तत्काळ मरेल.”
कालियामर्दन
डोहात उडी
नदी विषाने कशी नासली आहे, हे कृष्णाने पाहिले. तिचे पाणी पुन्हा शुद्ध करायचे, असे त्याला वाटले. म्हणून नागाला हाकलून लावायचा त्याने निश्चय केला. काठावरच्या एका उंच कदंबाच्या झाडावर तो चढला. कुस्तीगीर लढायच्या आधी करतात तसे त्याने दंड थोपटले, आणि कमरेचा शेला घट्ट बांधला. मग त्याने त्या विषारी डोहात उडी मारली. पाणी उसळले, आणि विषाच्या लाटा आजूबाजूच्या काठांवर पसरल्या. पाण्यातला धुमाकूळ कालियाने ऐकला. आपल्या घरात कोणीतरी घुसण्याचे धाडस केले आहे, हे त्याने पाहिले. रागाने तो बाहेर आला. समोर एक गोजिरवाणा सावळा मुलगा होता. तो हसत होता, खेळत होता. त्याला भीतीचा लवलेशही नव्हता. कालियाने त्याच्या अंगावरच्या नाजूक जागी दंश केला. मग त्याला आपल्या वेटोळ्यांत गुंडाळले. कृष्ण निश्चल पडून राहिला.
कालियामर्दन
गाव धावून आले
कृष्ण अडकला आहे आणि हालचाल करत नाही, हे त्याच्या मित्रांनी पाहिले. दुःखाने ते जमिनीवर कोसळले. गाई कृष्णाकडे डोळे लावून हंबरत उभ्या राहिल्या, जणू त्या रडत होत्या. गावात जमिनीवर आणि आकाशात भयंकर अपशकुन दिसू लागले. कृष्णाचे वडील नंद आणि इतर गवळी भीतीने गारठले. कृष्ण बलरामाशिवाय गेला आहे, हे त्यांना ठाऊक होते. तो मेला की काय, अशी त्यांना भीती वाटली. म्हातारे आणि लहान, सगळे नदीकडे धावले. तिथे त्यांना कृष्ण नागाच्या वेटोळ्यांत दिसला. त्याची आई यशोदा दुःखाने वेडीपिशी झाली. बायकांनी तिला धरून ठेवले, आणि त्याही तिच्याबरोबर रडू लागल्या. नंद आणि गवळी त्याच्या मागोमाग डोहात उडी घ्यायला निघाले. फक्त बलराम घाबरला नव्हता. आपला धाकटा भाऊ किती बलवान आहे, हे त्याला ठाऊक होते. तो जरासा हसला, आणि त्याने त्यांना मागे धरून ठेवले.
कालियामर्दन
कृष्ण उठला
एखाद्या साध्या मुलासारखे कृष्णाने काही वेळ स्वतःला धरू दिले होते. पण आता त्याने आपली माणसे पाहिली. बायका आणि मुलेसुद्धा त्याच्यासाठी आक्रोश करत होती. म्हणून त्याने आपले शरीर मोठे मोठे केले. नागाची वेटोळी ताणली गेली आणि ठणकू लागली. कालियाला त्याला सोडावेच लागले. नाग रागाने ताठ उभा राहिला, आणि त्याने आपले फणे पसरले. विषाच्या कढईतून धूर निघावा, तसा त्याच्या नाकपुड्यांतून श्वास फुत्कारत होता. त्याचे डोळे आग ओकत होते. त्याची दुभंगलेली जीभ ओठांवरून सळसळत होती. गरुड सापाभोवती घिरट्या घालतो, तसा कृष्ण त्याच्याशी खेळत त्याच्याभोवती फिरू लागला. कालियाही फिरू लागला. दंश करायची संधी तो शोधत होता.
कालियामर्दन
कृष्णाचा नाच
ते गोल गोल फिरत राहिले. शेवटी नाग थकून गेला. मग कृष्णाने त्याच्या उभारलेल्या फण्यांपैकी एक फणा खाली दाबला. उडी मारून तो त्याच्या रुंद मस्तकांवर चढला. तिथे तो नाचू लागला. नागाच्या मस्तकांवरच्या रत्नांच्या प्रकाशाने त्याचे पाय लाल लाल झळाळत होते. लगेच स्वर्गातून गायक आणि ऋषी खाली आले, आणि त्यांच्याबरोबर देवांच्या पत्नीही. ते नगारे वाजवू लागले, गाऊ लागले, आणि फुलांचा वर्षाव करू लागले. कालियाला एकशे एक मस्तके होती. जे मस्तक वाकत नसे, ते कृष्ण पायांनी दडपून टाकी. एखादे मस्तक पुन्हा फुसफुसत, विष ओकत वर आले, की कृष्ण नाचता नाचता ते खाली दाबी. कालियाच्या तोंडांतून रक्त वाहू लागले. त्याचे फणे चेचले गेले, आणि त्याची ताकद संपली. शेवटी नाग मनोमन प्रभूला शरण गेला.
कालियामर्दन
नागाच्या पत्नी
तेवढ्यात कालियाच्या पत्नी धावत आल्या. त्यांचे केस मोकळे सुटले होते, आणि वस्त्रे अस्ताव्यस्त झाली होती. आपल्या मुलांना घेऊन त्या आल्या होत्या. हात जोडून त्यांनी कृष्णापुढे जमिनीवर लोटांगण घातले. त्या म्हणाल्या, “प्रभू, आपण केलेली शिक्षा योग्यच आहे. दुष्टांना शासन करण्यासाठीच आपण जन्म घेतला आहे. पण आपली शिक्षासुद्धा कृपाच आहे. कारण तिच्यामुळे त्याची पापे धुऊन जातात. “धनी आपल्या सेवकाचा पहिला अपराध माफ करतो. आपण कोण आहात, हे त्याला ठाऊक नव्हते. त्याला क्षमा करावी. तो मरणाच्या दारात आहे. आमच्यावर दया करावी. आमचा पती हाच आमचा प्राण आहे. तो आम्हांला परत द्यावा.”
कालियामर्दन
पुन्हा समुद्राकडे
कृष्णाने नाचणे थांबवले, आणि नागाला सोडून दिले. हळूहळू कालियाचा श्वास परत आला. त्याने हात जोडले. तो म्हणाला, “प्रभू, आम्ही नाग जन्मतःच रागीट असतो. तो आमचा स्वभाव आहे, आणि आपणच आम्हांला तसे घडवले आहे. आता आपल्याला योग्य वाटेल ते माझे करावे.” कृष्ण म्हणाला, “तू इथे राहता कामा नये. आपल्या बायका, मुले आणि नातलग यांना घेऊन आत्ताच समुद्राकडे परत जा. गाईंना आणि लोकांना ही नदी वापरू दे. गरुडाच्या भीतीने तू इथे आलास. पण आता तुझ्या मस्तकांवर माझ्या पावलांचे ठसे आहेत. ते पाहिले, की गरुड तुला इजा करणार नाही.” कालियाने आणि त्याच्या पत्नींनी दिव्य वस्त्रे, दागिने आणि कमळांची मोठी माळ अर्पण करून कृष्णाची पूजा केली. मग नमस्कार करून ते समुद्रातल्या बेटाकडे निघाले. त्याच क्षणी यमुनेचे पाणी विषमुक्त झाले. ते पुन्हा अमृतासारखे गोड झाले.
कालियामर्दन
पुन्हा घरी
कृष्ण नागांनी दिलेल्या माळा आणि दागिने घालून डोहातून वर आला. जणू पुन्हा जीव आल्यासारखे गवळी ताडकन उठले. त्याला धरायला सगळ्यांनी त्याच्याभोवती गर्दी केली. यशोदा, नंद आणि सगळ्या बायकांनी त्याला कवटाळले. बलरामाने भावाला मिठी मारली आणि तो हसला. कारण त्याला हे आधीपासूनच ठाऊक होते. झाडे, गाई आणि वासरेसुद्धा आनंदली. ब्राह्मण नंदाकडे आले. ते म्हणाले, “सुदैवाने तुमचा मुलगा नागाच्या तावडीतून सुटला. याबद्दल ब्राह्मणांना दान द्या.” नंदाने आनंदाने त्यांना गाई आणि सोने दिले. आणि यशोदेला हरवलेला मुलगा परत मिळाला होता. तिने त्याला मांडीवर घेतले, आणि तिच्या डोळ्यांतून पुन्हा पुन्हा अश्रू वाहू लागले. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय १५ ते १७ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. काही तपशील विष्णु पुराण, अंश ५, अध्याय ७ मधून घेतले आहेत. नागाच्या पत्नींनी केलेली स्तोत्रे, ही गोष्ट आठवणाऱ्यांना मिळणाऱ्या पुण्याचे वर्णन, आणि त्या रात्री कृष्णाने गिळलेला वणवा, हे भाग इथे गाळले आहेत.