पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
कंसवध
शहराबाहेर
मथुरेचा दुष्ट राजा कंस याला एक इशारा मिळाला होता. देवकीचा एक मुलगा तुला मारील, असा तो इशारा होता. तो मुलगा म्हणजे कृष्ण. आपला भाऊ बलराम याच्याबरोबर तो गवळ्यांमध्ये वाढला होता. कंसाने कृष्णाच्या आईवडिलांना, देवकी आणि वसुदेव यांना, साखळदंडांत जखडले. मग त्याने अक्रूर नावाच्या एका सरदाराला पाठवले. त्या मुलांना आपल्या धनुर्यागाच्या उत्सवाला आणायचे, आणि तिथे त्यांना मारायचे, असा त्याचा डाव होता. पण वाटेत अक्रूराला कृष्णाच्या खऱ्या रूपाचे दर्शन झाले. कृष्ण म्हणजे साक्षात प्रभू, हे त्याने ओळखले. आता ते मथुरेबाहेरच्या एका बागेत पोहोचले. तिथे नंद आणि गवळी त्यांची वाट पाहत होते. कृष्णाने अक्रूराला पुढे जायला सांगितले. अक्रूराने विनवणी केली, “प्रभू, माझ्या घरी चलावे.” कृष्ण म्हणाला, “येईन. पण आधी आमच्या कुळाचा शत्रू कंस याला मारीन, मग येईन.” मग अक्रूर उदास मनाने शहरात गेला. आपली कामगिरी पार पडली, असे त्याने कंसाला कळवले, आणि तो घरी गेला.
कंसवध
सारे शहर पाहायला लोटले
दुपारनंतर कृष्ण आणि बलराम गवळ्यांच्या मुलांना घेऊन मथुरेत शिरले. तिथे त्यांना स्फटिकाच्या उंच वेशी दिसल्या, आणि सोन्याचे दरवाजे दिसले. त्यांच्या येण्याची बातमी त्यांच्या आधीच पोहोचली. शहरातल्या बायका त्यांना पाहायला धावत सुटल्या. कोणी घाईघाईत कपडे उलटे घातले. कोणी एकच पैंजण घातले. बाळांना पाजणाऱ्या आयांनी आपली बाळे तशीच खाली ठेवली. त्या गच्च्यांवर चढल्या, आणि त्यांनी दोघा भावांवर फुलांचा वर्षाव केला. कृष्णाने वर पाहून स्मित केले, आणि त्यांची मने चोरून नेली.
कंसवध
राजाचा धोबी
वाटेत एक धोबी भेटला. तो राजाचे कपडे रंगवत असे. कृष्णाने त्याला थांबवले. कृष्ण म्हणाला, “आम्हांला शोभतील असे चांगले कपडे दे. तुझे फार कल्याण होईल.” धोबी राजाचा नोकर होता, आणि फार गर्विष्ठ होता. तो कुत्सितपणे म्हणाला, “तुम्ही डोंगरात-रानात राहणारे. नेहमी असलेच कपडे घालता. तुम्हांला वेड लागले आहे की काय? म्हणे राजाचे कपडे हवेत! जीव प्यारा असेल तर चालते व्हा, मूर्खांनो. तुमच्यासारख्या उद्धट पोरांना राजाची माणसे बांधून घालतात, लुटतात, आणि मारून टाकतात.” त्याच्या या बढाईने कृष्णाला राग आला. त्याने बोटांच्या टोकांनीच धोब्याचे मुंडके उडवले. धोब्याचे मदतनीस गाठोडी टाकून पळून गेले. दोघा भावांनी आपल्याला आवडले ते कपडे घेतले. बाकीचे त्यांनी गवळ्यांच्या मुलांना दिले.
कंसवध
वाकलेली तरुणी
पुढे त्यांना एक तरुणी भेटली. तिचा चेहरा सुंदर होता, पण तिचे शरीर तीन ठिकाणी वाकलेले होते. तिच्या हातात सुगंधी उटण्याचे एक भांडे होते. कृष्णाने हसून विचारले, “हे उटणे कोणासाठी आहे? आम्हांला थोडे दे. तुझे भाग्य लवकरच उजळेल.” ती म्हणाली, “मी हे कंस महाराजांसाठी बनवते. पण तुम्हा दोघांपेक्षा याला अधिक पात्र कोण आहे?” आणि तिने ते उटणे त्यांना दिले. कृष्ण प्रसन्न झाला. त्याने आपल्या पायांनी तिच्या पायांची बोटे दाबून धरली. दोन बोटांनी तिची हनुवटी उचलली, आणि तिला वर ओढून सरळ केले. त्याच क्षणी ती ताठ उभी राहिली, आणि सुंदर दिसू लागली. तिने त्याच्या उपरण्याचे टोक धरले. ती म्हणाली, “माझ्या घरी चला. तुम्हांला सोडून मला जाववत नाही.” कृष्ण हसला, आणि त्याने आपल्या मित्रांकडे पाहिले. बलराम हे सगळे पाहत होता. कृष्ण तिला म्हणाला, “माझे काम झाले, की मी तुझ्या घरी येईन.” आणि गोड बोलून त्याने तिची पाठवणी केली.
कंसवध
मोठे धनुष्य
मोठे धनुष्य कुठे ठेवले आहे, असे कृष्णाने लोकांना विचारले, आणि तो आत गेला. ते धनुष्य इंद्रधनुष्यासारखे अद्भुत होते. पुष्कळ माणसे त्याच्यावर पहारा देत होती. पवित्र वस्तू म्हणून त्याची पूजा होत होती. पहारेकऱ्यांनी कृष्णाला अडवण्याचा प्रयत्न केला. पण कृष्णाने ते धनुष्य डाव्या हाताने उचलले. डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच त्याने त्याची दोरी चढवली, आणि ती ओढली. हत्ती उसाचे कांडे मोडतो, तसे त्याने ते धनुष्य मधोमध मोडले. त्या आवाजाने आकाश आणि पृथ्वीच्या सगळ्या दिशा भरून गेल्या. कंसाने तो आवाज ऐकला, आणि तो घाबरला. “पकडा त्याला! मारा!” असे ओरडत पहारेकरी त्यांच्या भोवती गोळा झाले. दोघा भावांनी मोडलेल्या धनुष्याचा एकेक तुकडा उचलला, आणि त्यांना ठार केले. कंसाने मागून पाठवलेल्या सैनिकांनाही त्यांनी मारले. मग ते आनंदाने शहराची शोभा पाहत पुढे चालले.
कंसवध
कंसाची वाईट रात्र
सूर्य मावळला, तेव्हा दोघे भाऊ शहराबाहेर गवळ्यांच्या गाड्यांपाशी परत गेले. कंसाचा डाव त्यांना ठाऊक होता. तरीही ते शांतपणे जेवले, आणि झोपले. पण कंस रात्रभर भीतीने जागा राहिला. त्याला जिकडेतिकडे मरणाच्या खुणा दिसू लागल्या. आरशात पाहिले, तर त्याला स्वतःचे डोके दिसेना. स्वतःच्या सावलीला त्याला एक भोक दिसले. स्वप्नात तो गाढवावर बसला होता, आणि विष खात होता. पहाटे त्याने उत्सव सुरू केला. नगारे वाजू लागले. आखाड्याभोवतीचे मंच माळांनी आणि पताकांनी सजवले होते. कंस आपल्या मंत्र्यांमध्ये राजमंचावर बसला. त्याचे हृदय धडधडत होते. चाणूर, मुष्टिक आणि इतर मल्ल आखाड्यात उतरले.
कंसवध
दारातला हत्ती
नगारे ऐकून कृष्ण आणि बलराम पाहायला आले. आखाड्याच्या दाराशी राजाचा मोठा हत्ती कुवलयापीड उभा होता. बरोबर त्याचा माहूत होता. कृष्ण मेघासारख्या गंभीर आवाजात म्हणाला, “माहुता, वाटेतून बाजूला हो! नाहीतर तुला आणि तुझ्या हत्तीला यमाकडे पाठवीन.” माहुताने रागाने हत्ती त्याच्यावर घातला. हत्तीने कृष्णाला सोंडेत धरले, पण कृष्ण निसटला. त्याने हत्तीला शेपटी धरून मागे ओढले. हत्ती वळला, तसा तोही त्याच्याबरोबर वळला. लहान मुलगा वासराशी खेळतो, तसा तो त्याच्याशी खेळत होता. शेवटी त्याने हत्तीला जमिनीवर आपटले. सिंहासारखा त्याच्यावर पाय ठेवला, आणि त्याचा एक दात उपटला. त्याच दाताने त्याने हत्तीला आणि माहुतांना मारले. खांद्यावर एकेक दात घेऊन दोघे भाऊ आखाड्यात शिरले. हत्ती मेलेला पाहून कंस मनातून हादरला.
कंसवध
चाणूराचे आव्हान
लोक त्या दोघा भावांकडे पाहतच राहिले. ते एकमेकांना सांगू लागले, “हाच तो देवकीचा मुलगा. यानेच एका हाताने पर्वत उचलून धरला होता.” मग चाणूर पुढे झाला. तो म्हणाला, “कृष्णा, बलरामा, तुम्ही चांगले मल्ल आहात, असे राजांनी ऐकले आहे. त्यांना तुमची कुस्ती पाहायची आहे. गवळ्यांची मुले रानात रोजच कुस्ती खेळतात. तेव्हा चला, आपण राजांना खूश करू.” कृष्णाला कुस्ती आवडत असे. तो म्हणाला, “राजांना खूश करायला आम्ही आनंदाने तयार आहोत. पण आम्ही अजून मुलेच आहोत. आमच्याएवढ्याच ताकदीच्या मुलांशी आम्हांला खेळू द्या. म्हणजे इथे काही अन्याय होणार नाही.” चाणूर म्हणाला, “तू मुलगा नाहीस. हजार हत्तींचे बळ असलेला हत्ती तू खेळता खेळता मारलास. तू माझ्याशी लढायचेस. बलराम मुष्टिकाशी लढेल.”
कंसवध
“हा अन्याय आहे”
मग कृष्ण चाणूराशी भिडला, आणि बलराम मुष्टिकाशी. हाताला हात, पायाला पाय भिडले. गुडघ्यावर गुडघा, डोक्यावर डोके, छातीवर छाती आदळू लागली. जिंकण्यासाठी ते एकमेकांना गरगर फिरवत होते, आपटत होते, रेटत होते, ओढत होते. प्रेक्षकांतल्या बायका कळवळून पाहत होत्या. त्या एकमेकींना म्हणू लागल्या, “हा फार मोठा अन्याय आहे. राजसभेने हे कधीच होऊ देता कामा नये. हे मल्ल पर्वताएवढे मोठे आहेत, वज्रासारखे कठीण आहेत. आणि ही मुले तर किती लहान, किती कोवळी! “कृष्णाचा चेहरा पाहा. दवाने भिजलेल्या कमळासारखा तो घामाने भिजला आहे. त्या गवळणी किती भाग्यवान! त्यांना तो रोज दिसतो.” त्या असे बोलत होत्या, तेवढ्यात कृष्णाने शत्रूला मारायचा निश्चय केला.
कंसवध
मल्ल पडले
कृष्णाच्या माऱ्याने चाणूर थकत चालला होता. त्याने ससाण्यासारखी उडी घेतली, आणि दोन्ही मुठींनी कृष्णाच्या छातीवर प्रहार केला. फुलांची माळ लागल्यावर हत्ती जसा जागचा हलत नाही, तसा कृष्ण जरासुद्धा हलला नाही. त्याने चाणूराचे हात धरले, त्याला गरगर फिरवले, आणि जमिनीवर आपटले. चाणूर मरून पडला. तसेच बलरामाने मुष्टिकाला उघड्या तळहाताने तडाखा दिला. वाऱ्याने उन्मळून पडलेल्या झाडासारखा मुष्टिक मरून पडला. दोघा भावांनी आणखी तीन मल्लांना मारले. बाकीचे जीव घेऊन पळाले. मग कृष्ण आणि बलराम गवळ्यांच्या मुलांबरोबर नाचू लागले. त्यांचे पैंजण छुमछुम वाजू लागले. कंस सोडून सगळ्या लोकांनी जयजयकार केला.
कंसवध
कंसाचा शेवटचा हुकूम
कंसाने वाद्ये थांबवली. तो ओरडला, “वसुदेवाच्या या दुष्ट पोरांना शहराबाहेर हाकलून द्या. गवळ्यांचे धन लुटा. नंदाला बेड्या ठोका. वसुदेवाला आत्ताच्या आत्ता मारा. आणि माझा बाप उग्रसेन यालाही मारा. तो माझ्या शत्रूंची बाजू घेतो.” उग्रसेन हाच खरा राजा होता. त्याचे राज्य बळकावण्यासाठी कंसाने त्याला तुरुंगात टाकले होते. आता कृष्णाला राग आला. तो सहज उडी मारून उंच राजमंचावर चढला. कंसाने ताडकन उठून तलवार आणि ढाल उचलली. ससाण्यासारखा तो इकडून तिकडे झेपावू लागला. पण पक्षिराज गरुड सापाला पकडतो, तसे कृष्णाने त्याला पकडले. त्याने कंसाचे केस धरले. कंसाचा मुकुट खाली घसरला. कृष्णाने त्याला खाली आखाड्यात फेकले, आणि त्याच्यावर उडी घेतली. कंस मेला. सिंह हत्तीला ओढतो, तसे कृष्णाने त्याचे शरीर जमिनीवरून फरफटत ओढले. सगळे लोक मोठ्याने ओरडले.
कंसवध
सुटका
कंस प्रभूला इतका भीत होता, की क्षणोक्षणी त्याला प्रभूचीच आठवण येत असे. म्हणून मरताना त्याला प्रभूचेच रूप मिळाले. ते रूप मिळणे फार कठीण असते. कंसाचे आठ धाकटे भाऊ सूड घ्यायला धावून आले. बलरामाने लोखंडी गदेने त्या सगळ्यांना मारले. त्यांच्या बायका रडत, डोकी बडवत आल्या. त्यांनी आपल्या मेलेल्या पतींना मिठीत घेतले. त्या आक्रोश करू लागल्या, “नाथा, आपण गेलात, आणि आम्हीही मेलो. आमची घरेही मेली. पण ज्या जिवांनी आपले काहीच वाईट केले नव्हते, त्यांना आपण भयंकर त्रास दिलात. म्हणूनच आपली ही दशा झाली. जो दुसऱ्यांना दुखावतो, त्याला कधीच शांती मिळत नाही.” कृष्णाने त्यांचे सांत्वन केले, आणि अंत्यसंस्कार करवले. मग कृष्ण आणि बलराम यांनी आपल्या आईवडिलांना साखळदंडांतून सोडवले, आणि त्यांच्या पायांवर डोके ठेवले. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ४१ ते ४४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. विणकराची आणि माळ्याची भेट, शहराचे बहुतेक वर्णन, कंसाला दिसलेल्या अपशकुनांची यादी, लोकांनी गायलेली स्तुती आणि राण्यांचे लांबलचक विलाप, हे भाग इथे गाळले आहेत, किंवा बरेच लहान केले आहेत.