पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
खोटा वासुदेव पौंड्रक
खुशामतीला भुललेला राजा
कृष्ण म्हणजे पृथ्वीवर जन्मलेला विष्णूच. विष्णूचे एक नाव वासुदेव. लोक कृष्णालाही याच नावाने हाक मारत. त्या काळी करूष देशात पौंड्रक नावाचा राजा होता. काही मूर्ख लोक त्याची खुशामत करीत. ते त्याला म्हणत, “तूच वासुदेव आहेस. पृथ्वीवर अवतरलेला जगाचा स्वामी तूच.” पौंड्रकाने हे इतक्या वेळा ऐकले, की त्याला ते खरेच वाटू लागले. आपण स्वतः भगवंतच आहोत, असे तो समजू लागला. खेळात मुलांनी एखाद्या मुलाला राजा करावे, तसा तो होता. मग त्याने कृष्णाच्या द्वारका नगरीला एक दूत पाठवला.
खोटा वासुदेव पौंड्रक
निरोप
दूत कृष्णाच्या सभेत उभा राहिला आणि त्याने आपल्या धन्याचा निरोप सांगितला. “मीच एकटा खरा वासुदेव आहे. सगळ्या जीवांवर दया करायला मी पृथ्वीवर अवतरलो आहे. तू हे खोटे नाव सोडून दे. चक्र आणि माझी बाकीची चिन्हे तू मूर्खपणाने मिरवतोस. ती खाली ठेव. मला शरण ये, नाहीतर माझ्याशी लढ.” ही बढाई ऐकून सभेतले सगळे लोक मोठ्याने हसले. कृष्णही त्या थट्टेत सामील झाला. तो म्हणाला, “मूर्खा, ती चिन्हे मी सोडीन. ती तुझ्यावर फेकीन. मग तू मरून पडशील. तुझ्या तोंडावर गिधाडे घिरट्या घालतील, आणि तुझ्याभोवती कुत्री जमतील.” दूताने हा निरोप आपल्या धन्याला जाऊन सांगितला.
खोटा वासुदेव पौंड्रक
दोन कृष्ण
पौंड्रक त्या वेळी काशीला राहत होता. काशीलाच वाराणसी असेही म्हणतात. तिथला राजा त्याचा मित्र होता. कृष्ण रथात बसला आणि काशीला निघाला. कृष्ण येतो आहे, हे पौंड्रकाने ऐकले. तो आपली दोन मोठी सैन्ये घेऊन बाहेर पडला. त्याचा मित्र काशीचा राजा आणखी तीन सैन्ये घेऊन त्याच्या मागोमाग आला. कृष्णाने पौंड्रकाकडे पाहिले. त्याने अगदी कृष्णासारखाच वेष केला होता. त्याच्या हातात चक्र, गदा आणि धनुष्य होते. अंगावर पिवळे रेशमी वस्त्र होते, आणि गळ्यात रानफुलांची माळ. कृष्णाच्या ध्वजावर असतो तसाच त्याच्याही ध्वजावर गरुड होता. रंगमंचावरच्या नटासारखे त्याचे ते सोंग पाहून कृष्ण खो खो हसला.
खोटा वासुदेव पौंड्रक
युद्ध
दोन्ही सैन्यांनी कृष्णावर चारी बाजूंनी हल्ला केला. पण कृष्णाने गदा, तलवार, चक्र आणि बाण घेऊन उलट मारा केला. हत्ती, रथ, घोडे आणि सैनिक, सगळ्यांचा त्याने फडशा पाडला. युगाच्या शेवटी प्रलयाचा अग्नी सगळ्या जीवांना जाळून टाकतो, तसा तो त्यांच्यातून फिरला. थोड्याच वेळात रणांगणावर मोडके रथ पडले. घोडे, हत्ती आणि माणसे मरून पडली. मग कृष्ण पौंड्रकाकडे वळला. तो म्हणाला, “शस्त्रे सोडून दे, असे तुझ्या दूताने मला सांगितले होते. घे, ही आली शस्त्रे! माझे नाव तू खोटेच धारण केले आहेस. आता ते मी तुला सोडायला लावतो.”
खोटा वासुदेव पौंड्रक
खोट्या कृष्णाचा अंत
कृष्णाने तीक्ष्ण बाणांनी पौंड्रकाच्या रथाचा चुराडा केला. मग त्याने चक्र फेकले. इंद्र वज्राने पर्वतांची शिखरे छाटतो, तसे चक्राने पौंड्रकाचे डोके उडवले. मग कृष्णाने बाणांनी काशीच्या राजाचेही डोके उडवले. वाऱ्याने कमळाची कळी उडून जावी, तसे ते डोके हवेतून उडत गेले. ते नगरीच्या आत जाऊन पडले. अशा रीतीने कृष्णाने पौंड्रकाला आणि त्याच्या मित्राला मारले. मग तो द्वारकेला परत गेला. इकडे काशीत लोकांना राजवाड्याच्या दारात एक मस्तक पडलेले दिसले. कानांत कुंडले तशीच होती. “हा चेहरा कुणाचा?” ते एकमेकांना विचारू लागले. मग ते आपल्या राजाचे आहे, हे त्यांना कळले. सगळी नगरी शोकात बुडाली.
खोटा वासुदेव पौंड्रक
मुलाची प्रतिज्ञा
काशीच्या राजाच्या मुलाचे नाव सुदक्षिण. त्याने वडिलांचे अंत्यसंस्कार केले. मग त्याने प्रतिज्ञा केली, “माझ्या वडिलांना ज्याने मारले, त्याला मी मारीन. तेव्हाच मी वडिलांचे ऋण फेडले असे होईल.” आपल्या कुलपुरोहिताला बरोबर घेऊन सुदक्षिणाने महादेव शिवाची उपासना केली. शेवटी शिव त्याच्यावर प्रसन्न झाला. “हवा तो वर माग,” असे तो म्हणाला. वडिलांच्या मारेकऱ्याला मारण्याचा उपाय सुदक्षिणाने मागितला. शिव म्हणाला, “यज्ञाग्नीची उपासना कर. ब्राह्मण पुरोहितांच्या मदतीने त्या अग्नीवर जारणमारणाचा प्रयोग कर. मग तो अग्नी माझ्या गणांसह उठेल, आणि तुझी इच्छा पुरी करील. “पण ब्राह्मणांचा मान न ठेवणाऱ्या माणसावरच तो चालेल.”
खोटा वासुदेव पौंड्रक
अग्नी उठला
सुदक्षिणाने तसेच केले. त्याने कृष्णावर जारणमारणाचा प्रयोग केला. तेव्हा अग्नी स्वतःचे शरीर धरून अग्निकुंडातून बाहेर उठला. त्याचे केस आणि दाढी तापलेल्या तांब्यासारखी लालभडक होती. डोळ्यांतून जळते निखारे बरसत होते. तो नग्न होता, आणि हातात धगधगता त्रिशूळ गरगर फिरवत होता. ताडाच्या झाडांएवढ्या उंच पायांनी तो धरणी हादरवत द्वारकेकडे धावला. भुते आणि प्रेते त्याच्याबरोबर धावत होती. सगळ्या दिशांना आकाश पेटल्यासारखे दिसत होते. द्वारकेच्या लोकांनी तो येताना पाहिला. रानात वणवा लागल्यावर हरणे घाबरतात, तसे ते घाबरले.
खोटा वासुदेव पौंड्रक
द्वारकेवर आग
कृष्ण आपल्या सभेत फासे खेळत बसला होता. लोक घाबरून धावत त्याच्याकडे आले. “प्रभू, आमचे रक्षण करा!” ते ओरडले. “आग नगरी जाळते आहे!” कृष्ण हसला. तो म्हणाला, “घाबरू नका. मी तुमचे रक्षण करीन.” त्याने ओळखले, हा अग्नी जारणमारणाने उभा केलेला आहे. शिवाच्या शक्तीने तो निर्माण झाला आहे. त्याच्या शेजारी त्याचे सुदर्शन चक्र होते. कृष्णाने ते त्या अग्नीवर सोडले. ते चक्र कोटी सूर्यांसारखे झळाळत होते. त्याच्या प्रकाशाने धरती आणि आकाश भरून गेले, आणि त्याने त्या अग्नीवर घाव घातला.
खोटा वासुदेव पौंड्रक
अग्नी उलटला
तो मायावी अग्नी मागे हटला. त्याचे तोंड फुटले, आणि तो उलट पळत सुटला. तो थेट काशीपर्यंत पळत गेला. तिथे तो सुदक्षिणावर आणि त्याच्या पुरोहितांवर तुटून पडला. त्याने त्यांना जाळून टाकले. सुदक्षिणाने केलेला जारणमारणाचा प्रयोग त्याच्यावरच उलटला होता. अग्नीच्या मागोमाग कृष्णाचे चक्र आले. ते काशीत शिरले आणि त्याने सगळी नगरी जाळली. घरे आणि बाजार जळले. वेशी आणि बुरूज जळले. खजिने आणि धान्याची कोठारे जळली. काशीची राख झाल्यावर सुदर्शन चक्र परत आले, आणि पुन्हा कृष्णाच्या शेजारी आपल्या जागी स्थिर झाले. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ६६ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. विष्णु पुराण, अंश ५, अध्याय ३४ मध्ये ती थोड्या वेगळ्या रीतीने आली आहे. भागवतात पुढे असेही सांगितले आहे, की पौंड्रकाने सतत भगवंताचे चिंतन केले होते आणि त्याचे रूप धारण केले होते, आणि मृत्यूच्या वेळी तो भगवंताशी एकरूप झाला.