पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
कृष्णजन्म
पृथ्वीची हाक
फार पूर्वीची गोष्ट. पृथ्वीवर मोठा भार झाला होता. दैत्य गर्विष्ठ राजे होऊन तिच्यावर जन्मले होते. त्यांच्या सैन्यांना गणतीच नव्हती. तेव्हा पृथ्वीने गाईचे रूप घेतले. डोळ्यांत पाणी आणून ती सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाकडे गेली. ब्रह्मदेवाने विष्णूची प्रार्थना केली. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. विष्णूने ब्रह्मदेवाला उत्तर दिले. ब्रह्मदेव देवांना म्हणाला, “पृथ्वीचे दुःख प्रभूला ठाऊक आहे. तो स्वतः पृथ्वीवर जन्म घेणार आहे. वसुदेव नावाच्या एका राजपुत्राचा तो मुलगा होईल. महासर्प शेष हा विष्णूचाच अंश आहे. तो प्रभूच्या आधी जन्मेल, वसुदेवाचा थोरला मुलगा म्हणून. आणि योगमायाही जन्म घेईल. योगमाया म्हणजे विष्णूची माया. त्या शक्तीने तो सगळ्या जगाला भुलवून ठेवतो. ती त्याच्या कार्यात त्याला मदत करील.”
कृष्णजन्म
लग्नात आकाशवाणी
मथुरा ही यादवांची राजधानी होती. यादव म्हणजे राजांचे एक मोठे कुळ. तिथे वसुदेवाचे देवकीशी लग्न झाले. देवकी याच कुळातली राजकन्या होती. लग्नानंतर नवरा-नवरी रथात बसून निघाले. त्यांच्या भोवती शेकडो सोन्याचे रथ होते. शंख आणि नगारे एकदम वाजू लागले. देवकी ही देवकाची मुलगी. राजा उग्रसेनाचा मुलगा कंस तिला आपली बहीण म्हणत असे. तिला खूश करायला त्याने स्वतः लगाम हाती घेतले आणि तो रथ हाकू लागला. वाटेत रिकाम्या आकाशातून एक आवाज आला. तो कंसाला म्हणाला, “अरे मूर्खा! जिला तू रथातून नेतो आहेस, तिचे आठवे मूल तुला मारील.” त्याच क्षणी कंसाने देवकीचे केस धरले आणि तलवार उपसली.
कृष्णजन्म
वसुदेवाचे वचन
वसुदेवाने त्याला शांत करायचा प्रयत्न केला. तो म्हणाला, “आपण तर वीर आहात. एका स्त्रीला, आपल्याच बहिणीला, तिच्या लग्नाच्या दिवशी आपण कसे माराल? जो जन्मतो त्याला कधी ना कधी मरायचेच असते. या बिचाऱ्या मुलीला इजा करू नका.” पण कंस ऐकेना. वसुदेवाने खूप विचार केला. तो मनाशी म्हणाला, “आत्ता तरी हिला वाचवू. याला हिचे मुलगे देऊन टाकीन. कदाचित ते जन्मायच्या आधीच हा मरेल. नशिबात काय आहे कोण जाणे?” मग त्याने चेहऱ्यावर हसू आणले. मनात मात्र फार दुःख होते. तो म्हणाला, “हिच्यापासून आपल्याला काही धोका नाही. धोका हिच्या मुलांपासून आहे. हिचे प्रत्येक मूल मी आपल्या हाती सोपवीन.” वसुदेवाच्या शब्दावर विश्वास ठेवता येतो, हे कंसाला ठाऊक होते. त्याने देवकीला सोडून दिले.
कृष्णजन्म
सहा मुलगे
देवकीला पहिला मुलगा झाला, तेव्हा वसुदेव त्याला घेऊन कंसाकडे गेला. त्याच्या जिवाला फार यातना झाल्या, पण त्याने आपला शब्द पाळला. कंस खूश झाला. हसून तो म्हणाला, “याला परत घेऊन जा. माझे मरण आठव्या मुलाच्या हातून आहे.” मग देवांचे फिरते ऋषी नारद कंसाकडे आले. त्यांनी त्याला सांगितले, की यादव म्हणजे पृथ्वीवर जन्मलेले देव आहेत. दैत्यांचा नाश करायला ते आले आहेत. आता कंसाला भीती वाटू लागली, की विष्णू आपल्याला मारायला देवकीच्या पोटी जन्म घेईल. तिचा कोणताही मुलगा तो असू शकेल. म्हणून त्याने देवकी आणि वसुदेव यांना त्यांच्याच घरात साखळदंडांनी जखडून ठेवले. मुलगा जन्मला की कंस त्याला मारून टाकी. असे एकामागून एक सहा मुलगे मेले.
कृष्णजन्म
सातवे मूल
मागच्या जन्मी कंस एक दैत्य होता. तेव्हा विष्णूने त्याला मारले होते. यादव देव होते, म्हणून तो त्यांना शत्रू मानत असे. त्याने आपल्याच वडिलांना, राजा उग्रसेनाला, तुरुंगात टाकले आणि गादी बळकावली. आपल्या दैत्य मित्रांना घेऊन त्याने यादवांवर हल्ले केले. पुष्कळ यादव दूरदूरच्या राज्यांत पळून गेले. वसुदेवाची दुसरी बायको रोहिणी गोकुळात लपून राहिली. गोकुळ म्हणजे गवळ्यांचा प्रमुख नंद याचे गाव. मग देवकीला सातव्यांदा दिवस गेले. पोटातले ते मूल म्हणजे शेष. विष्णूने योगमायेला बोलावले. तो म्हणाला, “देवकीच्या पोटातले मूल बाहेर काढ आणि रोहिणीच्या पोटात ठेव. मग मी स्वतः देवकीच्या पोटी मुलगा म्हणून जन्म घेईन. आणि तू नंदाची बायको यशोदा हिच्या पोटी जन्म घे.” योगमायेने तसेच केले. देवकीचा गर्भ गेला, असे वाटून मथुरेचे लोक रडले. खरे तर तो मुलगा रोहिणीच्या पोटात सुखरूप होता. पुढे तोच बलराम झाला.
कृष्णजन्म
कंस वाट पाहतो
आता देवकीच्या पोटी साक्षात विष्णू होता. तिच्या अंगातून शुद्ध तेज फाकत होते. ज्या घरात तिला कोंडले होते, ते घर त्या तेजाने उजळून गेले. कंसाने ते पाहिले. तो म्हणाला, “ही आधी कधी अशी तेजस्वी दिसली नव्हती. मला मारणारा हिच्या पोटात आहे. तो विष्णूच असला पाहिजे. पण गरोदर स्त्रीला मारले, तीही माझी बहीण, तर माझी अब्रू जाईल. इतक्या क्रूर माणसाला लोक मेल्यानंतरसुद्धा शिव्याशाप देतात.” म्हणून कंसाने हात आवरला. मनात द्वेष धरून तो जन्माची वाट पाहू लागला. बसता-झोपता, खाता-चालता त्याच्या मनात विष्णूचाच विचार. जिकडे पाहावे तिकडे त्याला विष्णूच दिसल्यासारखा वाटे. मग ब्रह्मदेव, शिव आणि सगळे देव आले. त्यांनी देवकीच्या पोटातल्या प्रभूची स्तुती केली. ते देवकीला म्हणाले, “माते, कंसाला भिऊ नकोस. तुझा मुलगा यादवांचे रक्षण करील.”
कृष्णजन्म
मध्यरात्री जन्म
अखेर ती घडी आली. आकाश निरभ्र होते. नद्यांचे पाणी निर्मळ झाले होते. मंद वारा वाहत होता. स्वर्गात देवदुंदुभी वाजू लागले, आणि देवांनी फुलांचा वर्षाव केला. मध्यरात्री, अंधारात, देवकीच्या पोटी विष्णूने जन्म घेतला. पूर्वेला पौर्णिमेचा चंद्र उगवावा, तसा. वसुदेव त्या बाळाकडे थक्क होऊन पाहत राहिला. त्याचे डोळे कमळासारखे होते. त्याला चार हात होते, आणि त्यांत शंख, गदा आणि चक्र होते. गळ्यात एक रत्न चमकत होते. अंगावर पिवळे रेशमी वस्त्र होते. हा प्रभूच आहे, हे वसुदेवाने ओळखले, आणि त्याची भीती गेली. तो म्हणाला, “जगाचे रक्षण करायला आपण माझ्या घरी आला आहात. पण या क्रूर राजाने आपल्या भावांना मारले आहे. आपला जन्म झाल्याचे कळताच तो तलवार घेऊन लगेच येईल.”
कृष्णजन्म
जुनी इच्छा
देवकीलाही भीती वाटत होती. तिने विनवले, “मी आपल्याला जन्म दिला, हे कंसाला कळू देऊ नका. हे चतुर्भुज रूप माणसांच्या नजरेपासून लपवा.” मग प्रभू बोलला. “मागच्या एका जन्मी तुम्ही दोघे नवरा-बायको होता, आत्ता आहात तसेच. माझी कृपा मिळावी म्हणून तुम्ही तपश्चर्या केली. सगळी सुखे सोडून दिली. देवांची बारा हजार वर्षे तुम्ही तप केले. “शेवटी मी याच रूपात तुमच्यापुढे प्रकट झालो. हवा तो वर मागा, असे म्हणालो. तुम्ही माझ्यासारखा मुलगा मागितलात. पण माझ्यासारखा दुसरा कोणी नाहीच. म्हणून मी स्वतःच तुमचा मुलगा म्हणून जन्मलो. पुढे दुसऱ्यांदा मी तुमच्या पोटी जन्मलो. आता हा तिसरा जन्म. तुम्हांला हे आठवावे, म्हणून मी तुम्हांला हे रूप दाखवले.” एवढे बोलून तो गप्प झाला. त्यांच्या डोळ्यांदेखत तो एक साधेसुधे बाळ झाला.
कृष्णजन्म
यमुनेपलीकडे
मला कंसापासून दूर घेऊन जा, असे प्रभूने वसुदेवाला आग्रहाने सांगितले. वसुदेवाने त्याला उचलले, आणि त्याच वेळी गोकुळात योगमायेने जन्म घेतला. ती यशोदेची तान्ही मुलगी म्हणून जन्मली. तिच्या शक्तीने पहारेकरी आणि सगळे नगर गाढ झोपी गेले. मोठ्या दारांना लोखंडी अडसर आणि साखळ्या होत्या. पण बाळाला घेऊन वसुदेव जवळ येताच ती आपोआप उघडली, सूर्यापुढे अंधार दूर होतो तशी. बाहेर पाऊस पडत होता, आणि ढग हलकेच गडगडत होते. महासर्प शेष मागून येत होता. पावसापासून त्यांना जपायला त्याने आपल्या फण्यांचे छत्र धरले होते. यमुना नदीला पूर आला होता. पाणी फेसाळत होते, जागोजागी भोवरे होते. पण नदीने वसुदेवाला पलीकडे जायला वाट करून दिली.
कृष्णजन्म
अदलाबदल
वसुदेव नंदाच्या गावात पोहोचला. सगळे गवळी झोपले होते. त्याने आपल्या मुलाला यशोदेच्या बिछान्यावर ठेवले. तिची तान्ही मुलगी उचलली, आणि आल्या वाटेने तो परत फिरला. त्याने ती मुलगी देवकीच्या बिछान्यावर ठेवली. स्वतःच्या पायांत लोखंडी साखळदंड पुन्हा अडकवले. आणि दारे पुन्हा बंद झाली. इकडे गोकुळात यशोदेला कळले होते, की आपली प्रसूती झाली. पण ती थकून गाढ झोपली होती. आपल्याला मुलगा झाला की मुलगी, हे तिला कधीच कळले नाही. तेवढ्यात देवकीच्या बिछान्यावरचे बाळ रडू लागले. पहारेकरी जागे झाले आणि कंसाला सांगायला धावले. तो अंथरुणातून ताडकन उठला. “हीच ती वेळ!” असे ओरडत तो खोलीकडे धावला. तो धडपडत होता, आणि त्याचे केस मोकळे सुटले होते.
कृष्णजन्म
आकाशातली देवी
देवकीने बाळाला छातीशी कवटाळले आणि ती रडू लागली. ती विनवू लागली, “दादा, ही मुलगी आहे. स्त्रीला मारू नकोस. तू माझी कितीतरी मुले मारलीस. हे एक तरी मला दे. हे माझे शेवटचे मूल.” कंसाने बाळाला तिच्या हातातून हिसकावून घेतले. त्या नुकत्याच जन्मलेल्या मुलीचे पाय धरून त्याने तिला दगडावर आपटायला फिरवले. पण ती मुलगी त्याच्या हातातून निसटली आणि आकाशात वर गेली. कारण ती योगमाया होती, विष्णूची धाकटी बहीण. तिथे ती देवीच्या रूपात उभी राहिली. तिला आठ हात होते. त्यांत धनुष्य, त्रिशूळ, तलवार आणि इतर शस्त्रे होती. ती कंसाला म्हणाली, “मूर्खा, मला मारून तुला काय मिळणार? तुला मारणारा तुझा शत्रू आधीच कुठेतरी जन्मला आहे. उगाच बिचाऱ्या बाळांना मारू नकोस.” मग ती अदृश्य झाली. पृथ्वीवर अनेक ठिकाणी अनेक नावांनी तिची पूजा होते.
कृष्णजन्म
कंसाची मसलत
कंस थक्क झाला. त्याने देवकी-वसुदेवांचे साखळदंड काढले. त्यांचे पाय धरून तो रडू लागला. तो म्हणाला, “तुमचे आठवे मूल मला मारील, असे आकाशवाणीने सांगितले होते. मी त्यावर विश्वास ठेवला, आणि तुमचे मुलगे उगाच मारले. मला क्षमा करा.” त्यांनी त्याला क्षमा केली, आणि तो घरी गेला. पण रात्र सरल्यावर त्याने आपल्या मंत्र्यांना बोलावले. देवी जे म्हणाली होती ते त्याने त्यांना सांगितले. ते मंत्री दैत्य होते, देवांचे शत्रू. ते म्हणाले, “मग शहरांतली, गावांतली आणि गवळीवाड्यांतली सगळी बाळे आपण मारून टाकू. आणि विष्णूचे बळ साधुसंतांत आणि गाईंमध्ये आहे. त्यांनाही मारून टाकू.” कंसाला ते पटले. हवे ते रूप घेणारे दैत्य त्याने चोहीकडे पाठवले. सगळीकडच्या सज्जनांना त्रास द्यायला ते निघाले. पण कंस ज्याला घाबरत होता, ते बाळ मथुरेपासून दूर होते. ते गोकुळात यशोदेच्या बिछान्यावर सुखरूप पहुडले होते. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय १ ते ४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. देवांची आणि वसुदेव-देवकींची स्तोत्रे, वसुदेवाचे आणि कंसाचे आत्म्याविषयीचे बोलणे, आणि कंसाच्या मंत्र्यांची लांबलचक मसलत, हे भाग इथे गाळले आहेत.