पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
माखनचोर
गर्गमुनी गोकुळात आले
कृष्ण म्हणजे माणसाच्या बाळाच्या रूपात जन्मलेला विष्णू. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. मथुरेचा दुष्ट राजा कंस याला कृष्णाचा जीव घ्यायचा होता. म्हणून कृष्णाचे वडील वसुदेव याने त्याला गोकुळात लपवले होते. गोकुळ म्हणजे गवळ्यांचे गाव. तिथे गवळ्यांचा प्रमुख नंद आणि त्याची बायको यशोदा त्याला आपलाच मुलगा म्हणून वाढवत होते. वसुदेवाचा दुसरा मुलगा बलरामही आपली आई रोहिणी हिच्याबरोबर तिथेच राहत होता. एके दिवशी गर्गमुनी गोकुळात आले. ते वसुदेवाच्या कुळाचे पुरोहित होते, आणि मोठे ऋषी होते. वसुदेवानेच त्यांना पाठवले होते. नंदाने त्यांना वाकून नमस्कार केला आणि त्यांचे स्वागत केले. तो म्हणाला, “मुनिवर, माझ्या दोन्ही मुलांची नावे ठेवावीत.” गर्गमुनी म्हणाले, “मी वसुदेवाच्या कुळाचा पुरोहित आहे, हे सगळ्यांना ठाऊक आहे. मी तुमच्या मुलाचे नाव ठेवले, तर कंसाला संशय येईल. हा खरे तर देवकीचा मुलगा आहे, असे त्याला वाटेल. मग कदाचित तो त्याला मारून टाकील.”
माखनचोर
गुपचूप नामकरण
नंद म्हणाला, “मग माझ्या गोठ्यात गुपचूप नावे ठेवावीत. कोणालाही कळायचे कारण नाही, माझ्या स्वतःच्या माणसांनासुद्धा.” मग कोणी पाहत नसताना गर्गमुनींनी मुलांची नावे ठेवली. ते म्हणाले, “रोहिणीचा मुलगा आपल्या मित्रांना आनंद देईल, म्हणून त्याचे नाव राम. आणि तो सगळ्यांपेक्षा ताकदवान होईल, म्हणून त्याला बल असेही म्हणतील.” म्हणूनच लोक त्याला बलराम म्हणतात. मग गर्गमुनी नंदाच्या मुलाकडे वळले. “हा मुलगा सावळा आहे,” ते म्हणाले. “म्हणून याचे नाव कृष्ण. कृष्ण म्हणजे सावळा. हा तुमचे भाग्य उजळील. याच्यामुळे तुम्ही प्रत्येक संकटातून सुखरूप पार पडाल. याला नीट जपा. गुणांनी हा साक्षात विष्णूसारखा आहे.” मग गर्गमुनी आपल्या घरी गेले, आणि नंदाला फार आनंद झाला.
माखनचोर
दोन चिमुकले
थोड्याच दिवसांत दोन्ही मुले गोकुळभर रांगू लागली. त्यांच्या पायांतले घुंगरू छुमछुम वाजत. अनोळखी माणसांच्या मागे ती रांगत जात, मग घाबरून परत आईकडे येत. आया त्यांना चिखलाने माखलेले तसेच उचलून घेत आणि पाजत. त्यांचे हसू आणि इवले इवले नवे दात पाहून आयांना आनंद होई. मुले वासरांच्या शेपट्या धरत, आणि वासरे त्यांना गावभर फरफटत नेत. बायका आपली कामे टाकून ते पाहायला येत आणि हसत. दोघी आयांच्या हातून काही कामच होईना. शिंगे, आग, पाणी, काटे आणि धारदार सुऱ्या यांच्यापासून मुलांना दूर ठेवावे लागे. लवकरच मुले चालू लागली. कृष्ण बलराम आणि इतर गवळ्यांच्या मुलांबरोबर खेळे. त्याने सगळे गाव आनंदाने भरून टाकले. आणि खोड्यांनीही!
माखनचोर
माखनचोर
गवळणी यशोदेकडे तक्रार घेऊन आल्या. त्या म्हणाल्या, “दूध काढायच्या आधीच हा वासरे सोडून देतो. आम्ही ओरडलो की हसतो. आमचे दही-दूध चोरून खातो. माकडांनाही खाऊ घालतो. माकडांनी खाल्ले नाही, तर मडके फोडतो. चोरायला काही सापडले नाही, तर रागावतो आणि तान्ह्या बाळांना रडवतो. “आम्ही मडकी उंच टांगून ठेवतो. तर हा पाट आणि उखळ एकावर एक रचतो आणि वर चढतो. नाहीतर मडक्याला भोक पाडतो. अंधाऱ्या खोलीतसुद्धा चोरी करतो, कारण अंगावरच्या रत्नांचा त्याला उजेड पडतो. आणि मग काही केलेच नाही अशा साळसूदपणे बसून राहतो.” एवढा वेळ कृष्ण तिथेच उभा होता. घाबरलेल्या डोळ्यांनी तो त्यांच्याकडे वर पाहत होता. यशोदा नुसती हसली. त्याला रागावणे तिच्या जिवावर आले.
माखनचोर
तोंड उघड
एके दिवशी खेळता खेळता काही मुले धावत आली. त्यांत बलरामही होता. ती यशोदेला म्हणाली, “कृष्णाने माती खाल्ली!” यशोदेने काळजीने त्याचा हात धरला. ती म्हणाली, “कोणी पाहत नाही असे बघून तू माती का खाल्लीस रे, खट्याळा? तुझे मित्र सांगतात, आणि तुझा दादाही सांगतो.” “मी नाही खाल्ली, आई,” कृष्ण म्हणाला. “ते सगळे खोटे बोलतात. तुला त्यांचे खरे वाटत असेल, तर तूच माझे तोंड बघ.” “मग उघड बघू,” यशोदा म्हणाली. कृष्णाने तोंड उघडले, आणि तिने आत डोकावले. तिला सगळे विश्व दिसले. आकाश आणि चारी दिशा दिसल्या. डोंगर, बेटे आणि समुद्र यांनी भरलेली पृथ्वी दिसली. वारा आणि अग्नी, चंद्र आणि तारे दिसले. आपल्या चिमुकल्या बाळाच्या आत तिला गोकुळ दिसले, आणि त्यात ती स्वतःसुद्धा दिसली.
माखनचोर
तोंडातले विश्व
ती थरथरली. ती मनात म्हणाली, “हे स्वप्न आहे का? की प्रभूची माया आहे? की माझेच मन भरकटले आहे? की माझ्या बाळाचीच ही काही शक्ती आहे?” मग तिने मनोमन प्रभूला नमस्कार केला. “‘मी यशोदा, हा माझा नवरा, हा माझा मुलगा,’ असे मला वाटते, ते त्याच्याच मायेमुळे. तोच माझा एकमेव आधार आहे.” मग कृष्णाने तिच्या मनात पुन्हा आईची माया भरली. तिने जे पाहिले होते ते ती लगेच विसरली. तिने त्याला मांडीवर घेतले. आता तिला त्याचा पूर्वीपेक्षाही जास्त लळा लागला.
माखनचोर
दही घुसळताना
एके दिवशी यशोदेच्या दासी इतर कामांत गुंतल्या होत्या. म्हणून ती स्वतःच दही घुसळायला बसली. रवीची दोरी ओढताना तिच्या बांगड्या आणि कानांतली कुंडले हलत होती. तिचा चेहरा घामाने ओला झाला होता, आणि केसांतली जाईची फुले गळून पडत होती. घुसळता घुसळता ती आपल्या बाळाच्या लीलांची गाणी गात होती. कृष्ण दूध प्यायला तिच्याकडे आला. तिने घुसळणे थांबवावे म्हणून त्याने रवी धरून ठेवली. ती हसली. तिने त्याला मांडीवर घेतले, आणि त्याच्या तोंडाकडे पाहत ती त्याला पाजू लागली. तेवढ्यात चुलीवरचे दूध उतू जाऊ लागले. त्याचे पोट भरले नव्हते, तरी यशोदेने त्याला खाली ठेवले आणि ती घाईने तिकडे गेली.
माखनचोर
फुटलेले मडके
कृष्णाचे पिणे पुरे झाले नव्हते. आईने आपल्याला खाली ठेवले, म्हणून त्याला राग आला. त्याने आपला लालचुटुक ओठ चावला. एक दगड उचलून दह्याचे मडके फोडले. मग डोळ्यांत खोटे खोटे अश्रू आणून तो दुसऱ्या खोलीत गेला, आणि ताजे लोणी खाऊ लागला. यशोदा दूध चुलीवरून उतरवून परत आली. फुटलेले मडके पाहताच ती समजली, हे कोणाचे काम. ती हसली. पण कृष्ण कुठेच दिसेना. शोधल्यावर तो सापडला. एका उपड्या ठेवलेल्या उखळावर तो उभा होता. टांगलेल्या मडक्यातले लोणी त्याने काढून घेतले होते. एका माकडाला तो हवे तेवढे लोणी देत होता. आणि आपल्याला कोणी पकडू नये, म्हणून सारखा इकडे तिकडे पाहत होता. यशोदा हातात छडी घेऊन हळूच त्याच्या मागे गेली.
माखनचोर
दोन बोटे कमी
आई येते आहे, हे कृष्णाने पाहिले. तो उडी मारून खाली उतरला आणि घाबरल्यासारखा पळू लागला. यशोदेने पाठलाग करून त्याला पकडले. तो रडू लागला. तो किती घाबरला आहे हे पाहून यशोदेने छडी फेकून दिली. पण त्याने खोडी केली होती. म्हणून त्याला बांधून ठेवायचे, असे तिने ठरवले. तिने त्याला दोरीने उखळाला बांधायला घेतले. पण दोरी दोन बोटे कमी पडली. तिने दुसरी दोरी जोडली, मग आणखी एक. घरातल्या सगळ्या दोऱ्या संपल्या. तरी दोरी दोन बोटे कमीच पडत होती. इतर बायका हसू लागल्या. यशोदाही नवल करीत हसली. आई घामाघूम होऊन दमली आहे, हे कृष्णाने पाहिले. त्याला तिची दया आली, आणि त्याने स्वतःला बांधून घेतले. अशा रीतीने सगळ्या जगाला धारण करणारा प्रभू आईच्या दोरीने बांधला गेला. मग यशोदा घरकामाला निघून गेली.
माखनचोर
झाडे कोसळली
घराजवळ अर्जुनाची दोन उंच झाडे शेजारी शेजारी उभी होती. उखळ मागे ओढत कृष्ण हळूहळू त्यांच्या मधून पुढे गेला. उखळ आडवे झाले आणि घट्ट अडकले. कृष्णाने एक हिसडा दिला. झाडे शेंड्यापासून बुंध्यापर्यंत हादरली. त्यांची मुळे जमिनीतून उपटली गेली, आणि ती प्रचंड कडकडाट करीत कोसळली. झाडांतून दोन तेजस्वी पुरुष बाहेर आले. ते अग्नीसारखे झळाळत होते. त्यांनी कृष्णाला नमस्कार केला, आणि हात जोडून त्याची स्तुती केली. ते म्हणाले, “प्रभू, ऋषींच्या कृपेने आम्हांला आपले दर्शन झाले. आता आम्हांला जायची आज्ञा द्यावी.”
माखनचोर
ते कोण होते?
फार पूर्वी ते नलकुबेर आणि मणिग्रीव होते. धनाचा देव कुबेर याचे ते मुलगे. एकदा मद्याच्या धुंदीत, संपत्तीच्या गर्वात, ते तरुण स्त्रियांबरोबर नग्न होऊन पाण्यात खेळत होते. देवांचे फिरते ऋषी नारद तिकडून जात होते. स्त्रियांनी घाईघाईने अंग झाकले, पण त्या दोघा भावांनी पर्वा केली नाही. त्यांचा गर्व उतरवावा, असे नारदांना वाटले. ते म्हणाले, “तुम्ही धनाने इतके आंधळे झाला आहात, तर झाडांसारखे उभे राहा. देवांची शंभर वर्षे गेल्यावर तुम्हांला प्रभूचे दर्शन होईल, आणि तुम्ही स्वर्गात परत जाल.” कृष्णाला हे सगळे आधीपासूनच ठाऊक होते. नारद त्याला प्रिय होते. त्यांचे शब्द खरे करण्यासाठीच तो आला होता.
माखनचोर
झाडांमधले बाळ
उखळाला बांधलेला कृष्ण हसला. तो म्हणाला, “नारदांचा शाप म्हणजे तुमच्यावर केलेली कृपाच होती. आता घरी जा. माझ्याविषयी जे प्रेम तुम्हांला हवे होते, ते तुम्हांला मिळाले आहे.” दोघा भावांनी त्याला प्रदक्षिणा घातली, पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला, आणि ते उत्तरेकडे निघून गेले. तो कडकडाट ऐकून गोकुळचे लोक धावत आले. पाहतात तो काय! दोन्ही मोठी झाडे पडलेली, त्यांच्या फांद्या मोडलेल्या. आणि त्यांच्या मध्ये तो चिमुकला बसला होता. पोटाला दोरी तशीच बांधलेली होती. तो हसत होता, आपले नवे पांढरे दात दाखवत होता. म्हणूनच कृष्णाला दामोदर असेही म्हणतात. दामोदर म्हणजे “पोटाला दोरी बांधलेला मुलगा”. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ८ ते १० यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. पडलेल्या झाडांमध्ये गोकुळच्या लोकांना बाळ सापडले हा भाग, आणि दामोदर या नावाचा अर्थ, विष्णु पुराण, अंश ५, अध्याय ६ मधून घेतले आहेत. स्तोत्रे, नंद-यशोदेचे मागचे जन्म, गर्गमुनींनी कृष्णाला दिलेली इतर नावे, आणि संपत्तीच्या धोक्यांविषयी नारदांचा उपदेश, हे भाग इथे गाळले आहेत.