पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
नरकासुर आणि पारिजात
इंद्र मदत मागायला आला
प्राग्ज्योतिषपुरात नरक नावाचा एक दैत्य राज्य करीत होता. तो साक्षात पृथ्वीदेवीचा मुलगा होता. तिन्ही लोकांना त्याची दहशत होती. देवांच्या, ऋषींच्या आणि राजांच्या मुली तो पळवून नेई आणि आपल्या राजवाड्यात कोंडून ठेवी. देवांनाही त्याने लुटले होते. देवांची माता अदिती हिची कुंडले त्याने हिरावून नेली होती. आता त्याला देवांचा राजा इंद्र याचा हत्ती हवा होता. म्हणून इंद्र आपल्या हत्तीवर बसून द्वारकेला उतरला. नरकाने जे जे केले होते, ते सगळे त्याने कृष्णाला सांगितले. आणि मदत मागितली.
नरकासुर आणि पारिजात
तटबंदीची नगरी
कृष्ण हसला आणि उठला. त्याने गरुडाला बोलावले. गरुड म्हणजे विष्णूचे वाहन असलेला मोठा पक्षी. कृष्णाने आपली पत्नी सत्यभामा हिला गरुडाच्या पाठीवर बसवले. मग स्वतः तिच्याशेजारी बसून तो प्राग्ज्योतिषपुराला उडत गेला. त्या नगरीत शिरणे सोपे नव्हते. भोवती डोंगरांचा पहारा होता. शस्त्रांच्या भिंती होत्या. पाण्याचे, अग्नीचे आणि वाऱ्याचे अडथळे होते. सगळ्या बाजूंनी प्राणघातक फासांचे कडे होते. हे सगळे मुर नावाच्या दैत्याने रचले होते. त्याला पाच मस्तके होती, आणि तो तिथल्या पाण्यात राहत असे. कृष्णाने हे सगळे अडथळे एकामागून एक फोडले. कधी गदेने, कधी बाणांनी, कधी चक्राने, तर कधी तलवारीने. मग त्याने शंख फुंकला. त्याच्या आवाजाने नगरीची युद्धयंत्रे तुटून पडली. योद्ध्यांचे धैर्यही खचले.
नरकासुर आणि पारिजात
मुर उठला
प्रलयकाळीच्या गडगडाटासारखा त्या शंखाचा भयंकर आवाज होता. पाण्याखाली मुर झोपला होता. त्या आवाजाने तो जागा झाला. सूर्यासारखा तळपत मुर वर आला. साप पक्ष्यावर झेप घेतो, तसा तो त्रिशूळ उगारून गरुडावर धावून गेला. त्याने त्रिशूळ फेकला आणि पाचही तोंडांनी गर्जना केली. त्या गर्जनेने धरती आणि आकाश भरून गेले. कृष्णाने दोन बाणांनी त्या त्रिशूळाचे तीन तुकडे केले. मुराने आपली गदा फेकली. कृष्णाने आपल्या गदेने ती चुरून टाकली. मग मुर हात उगारून कृष्णावर धावला. कृष्णाने चक्राने त्याची पाचही मस्तके छाटली. मुर मरून पाण्यात पडला. त्याचा सूड घ्यायला त्याचे सात मुलगे बाहेर आले. कृष्णाने त्यांनाही मारले.
नरकासुर आणि पारिजात
नरक एकटा उरला
मग खुद्द नरक संतापून बाहेर आला. त्याच्याबरोबर मोठे सैन्य होते, आणि समुद्रातून जन्मलेले हत्ती होते. गरुडावर बसलेले कृष्ण आणि सत्यभामा त्याला दिसले. जणू काळ्या ढगात वीज चमकत होती. त्याने एक मोठे शस्त्र कृष्णावर फेकले. त्याच्या सगळ्या योद्ध्यांनी एकदमच हल्ला केला. कृष्णाच्या बाणांनी नरकाच्या सैन्यातली माणसे, घोडे आणि हत्ती कापून काढले. गरुडाने हत्तींना पंखांनी झोडपले, चोचीने आणि नख्यांनी फाडले. ते हत्ती पळत नगरीत परत गेले. आता नरक एकटा उरला. त्याच्याकडे एक भाला होता. त्या भाल्याने एकदा इंद्राचे वज्रही परतवले होते. तो भाला त्याने कृष्णावर फेकला. तो कृष्णाला लागला. पण कृष्ण किंचितही डगमगला नाही. फुलांची माळ लागावी, एवढाच तो त्याला लागला.
नरकासुर आणि पारिजात
नरकाचा अंत
कृष्णाला मारण्यासाठी नरकाने त्रिशूळ हाती घेतला. पण तो फेकण्याआधीच कृष्णाचे वस्तऱ्यासारखे धारदार चक्र सुटले. नरक हत्तीवर बसला होता. तिथेच चक्राने त्याचे मस्तक उडवले. ते मस्तक जमिनीवर पडले. त्याच्यावरची कुंडले आणि मुकुट तरीही चमकत होते. ऋषींच्या तोंडून एकाच वेळी हळहळ आणि स्तुती बाहेर पडली. देवांनी कृष्णावर फुलांच्या माळांचा वर्षाव केला. मग भूमी, म्हणजे पृथ्वीदेवी, कृष्णाकडे आली. ती नरकाची आई होती. तिने अदितीची कुंडले कृष्णाला आणून दिली. ती कुंडले सोन्याने आणि रत्नांनी झगमगत होती. ती म्हणाली, “प्रभू, फार पूर्वी आपण विष्णू म्हणून मोठ्या वराहाचे रूप घेतले होते, आणि मला वर उचलले होते. आपल्या स्पर्शानेच हा मुलगा मला झाला. आपणच तो मला दिलात, आणि आता आपणच तो नेलात.”
नरकासुर आणि पारिजात
पृथ्वीची प्रार्थना
हात जोडून भूमीने कृष्णाची स्तुती केली. तो सगळ्या भुवनांचा स्वामी आहे, असे तिने गायले. मग तिने नरकाचा मुलगा कृष्णाला दाखवला. तो घाबरून कृष्णाच्या पायांशी आला होता. ती म्हणाली, “याचे रक्षण करा. याच्या मस्तकावर आपला हात ठेवा.” नरकाच्या मुलाला काही होणार नाही, असे वचन कृष्णाने दिले. मग तो नरकाच्या राजवाड्यात गेला. राजवाडा संपत्तीने भरलेला होता. तिथे कृष्णाला सोळा हजार राजकन्या दिसल्या. नरकाने त्यांना त्यांच्या राजघराण्यांतून पळवून आणले होते. कृष्णाला आत येताना पाहून त्यांची नजर त्याच्यावरून हटेना. प्रत्येकीने मनोमन त्यालाच पती म्हणून निवडले. प्रत्येकीने प्रार्थना केली, “हाच माझा पती होवो. विधाता हे घडवून आणो.”
नरकासुर आणि पारिजात
इंद्राच्या स्वर्गात
कृष्णाने त्या राजकन्यांना स्वच्छ नवी वस्त्रे दिली आणि पालख्यांतून द्वारकेला पाठवले. बरोबर रथ, घोडे आणि मोठा खजिना पाठवला. चौसष्ट पांढरे हत्तीही पाठवले. प्रत्येक हत्तीला चार सुळे होते. मग कृष्ण आणि सत्यभामा गरुडावर बसून स्वर्गात गेले. कृष्णाने अदितीला तिची कुंडले परत दिली. इंद्राने आणि त्याची राणी शची हिने त्यांचे मानाने स्वागत केले. नंतर कृष्ण आणि सत्यभामा देवांच्या बागेत फिरायला गेले. तिथे पारिजात वृक्ष होता. शचीचा तो लाडका वृक्ष. देवांनी क्षीरसागराचे मंथन केले, तेव्हा तो समुद्रातून वर आला होता. त्याची साल सोनेरी होती. कोवळी पाने तांबूस होती. आणि त्याची फुले सुगंधी होती.
नरकासुर आणि पारिजात
सत्यभामेची इच्छा
सत्यभामा कृष्णाला म्हणाली, “हा वृक्ष द्वारकेला का येऊ नये? मी आपल्याला इतर सगळ्या राण्यांपेक्षा प्रिय आहे, असे आपण नेहमी म्हणता. ते खरे असेल, तर हा वृक्ष माझ्या घरच्या बागेसाठी घेऊन चला. इतर राण्यांमध्ये याची फुले मला केसांत माळायची आहेत.” कृष्ण हसला. त्याने तो वृक्ष उपटला आणि गरुडाच्या पाठीवर ठेवला. बागेचे रखवालदार धावत आले. ते म्हणाले, “प्रभू, हा वृक्ष शची राणीचा आहे. इंद्र वज्र घेऊन याच्यामागे येईल. आणि सगळे देव त्याच्या मागोमाग येतील.” सत्यभामेला राग आला. ती म्हणाली, “हा वृक्ष समुद्रातून वर आला. म्हणून तो सगळ्यांचा आहे. जा, शचीला सांगा, सत्यभामा हा वृक्ष घेऊन जाते आहे. तिच्या नवऱ्याचे तिच्यावर प्रेम असेल, तर त्याने यावे आणि तो परत न्यावा.”
नरकासुर आणि पारिजात
देवांशी लढाई
रखवालदारांनी शचीला हे सांगितले. शचीने इंद्राला लढायला चिथावले. तेव्हा इंद्र सगळ्या देवांना घेऊन बाहेर पडला. थोड्याच वेळापूर्वी तो मदत मागायला कृष्णाच्या पाया पडला होता. आता संकट टळताच तो एका झाडासाठी त्याच्याशी लढायला उठला. संपत्ती अशीच आंधळे करते, देवांनासुद्धा. कृष्णाने शंख फुंकला आणि देवांवर बाणांचा वर्षाव केला. देवांनी फेकलेले प्रत्येक शस्त्र त्याने तोडून तुकडे केले. गरुड इंद्राच्या हत्तीशी चोचीने आणि पंखांनी लढला. शेवटी इंद्राने वज्र फेकले. कृष्णाने ते हातात झेलले. त्याने उलट चक्र सोडले नाही. फक्त इंद्राला हाक मारून थांबायला सांगितले.
नरकासुर आणि पारिजात
इंद्राने माघार घेतली
इंद्राचा हत्ती हरला, आणि इंद्र पळून जायला वळला. तेव्हा सत्यभामेने त्याला हाक मारली. “देवराज, पळून जाऊ नका! आपला वृक्ष परत घ्या. माझ्या पतीची कीर्ती सगळ्यांना दिसावी, एवढीच माझी इच्छा होती. दुसऱ्याचे आम्ही का घ्यावे?” इंद्र मागे वळला. तो म्हणाला, “यांच्याकडून हरण्याची मला लाज वाटत नाही. हेच भुवने निर्माण करतात, सांभाळतात आणि त्यांचा अंत करतात.” कृष्ण हसला. तो म्हणाला, “आपण देवांचे राजे आहात, आणि आम्ही साधी माणसे. मला क्षमा करा. आपला वृक्ष परत घ्या, आणि आपले वज्रही घ्या.” इंद्र म्हणाला, “आपण स्वतःला माणूस म्हणवून आम्हांला फसवू शकणार नाही. हा वृक्ष द्वारकेला घेऊन जा.”
नरकासुर आणि पारिजात
वृक्ष आणि वधू
मग कृष्ण सत्यभामेला घेऊन उडत घरी आला. त्याने तो पारिजात तिच्या बागेत लावला. त्याच्या सुगंधाने धुंद झालेले भुंगे स्वर्गापासून त्याच्या मागोमाग आले. द्वारकेत त्या सोळा हजार राजकन्या वाट पाहत होत्या. प्रत्येकीने मनात कृष्णालाच पती म्हणून निवडले होते. आता कृष्णाने त्या सगळ्यांशी लग्न केले. त्याने सोळा हजार रूपे घेतली, एकेका वधूसाठी एक. एकाच क्षणी, प्रत्येकीच्या आपापल्या घरी, प्रत्येक राजकन्येचे त्याच्याशी लग्न लागले. नरकाने कोंडून ठेवलेल्या त्या राजकन्या आता द्वारकेच्या राण्या झाल्या. कृष्ण प्रत्येकीच्या घरी एखाद्या साध्या पतीसारखा राहिला. प्रत्येक राणीच्या दिमतीला शेकडो दासी होत्या. तरीही प्रत्येक राणी आनंदाने, स्वतःच्या हातांनी त्याची सेवा करीत असे. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ५९ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. इंद्राचे द्वारकेला येणे, मुलाच्या जन्माविषयी पृथ्वीचे बोलणे आणि पारिजातावरून झालेले भांडण, हे भाग विष्णु पुराण, अंश ५, अध्याय २९ ते ३१ यातून घेतले आहेत. मूळ ग्रंथातील पृथ्वीने गायलेली स्तुती, लांबलचक याद्या आणि बहुतेक लढाई इथे गाळली आहे.