पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
पूतना
नंदाला मुलगा झाला
मथुरेचा राजा कंस फार दुष्ट होता. त्याची बहीण देवकी हिचे आठवे मूल त्याला मारील, असे त्याला सांगितले गेले होते. म्हणून तो तिची बाळे एकेक करून मारत होता. पण तिचे आठवे मूल, कृष्ण, म्हणजे साक्षात विष्णू होता. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. कृष्णाचा जन्म झाला त्याच रात्री त्याचे वडील वसुदेव त्याला यमुनेपलीकडे गोकुळात घेऊन गेले. गोकुळ म्हणजे गवळ्यांचे गाव. गवळ्यांचा प्रमुख होता नंद, आणि त्याची बायको यशोदा. वसुदेवाने बाळाला यशोदेच्या बिछान्यावर ठेवले. आपल्याला मुलगा झाला, हे ऐकून नंदाला खूप आनंद झाला. त्याने स्नान केले, चांगले कपडे घातले, आणि बाळाला आशीर्वाद द्यायला ब्राह्मणांना बोलावले. मग त्याने ब्राह्मणांना पुष्कळ गाई दान केल्या.
पूतना
गोकुळात उत्सव
सगळे गोकुळ आनंदून गेले. गल्ल्या झाडून स्वच्छ केल्या. जागोजागी पताका आणि फुलांच्या माळा लावल्या. गाईंना हळद लावली. गवळी चांगले चांगले कपडे घालून, भेटी घेऊन नंदाच्या घरी आले. त्यांच्या बायकांनी दागिने घातले आणि त्या घाईघाईने मागोमाग आल्या. “चिरंजीव हो, आमचे रक्षण कर,” असे त्या बाळाला म्हणाल्या. सगळीकडे वाद्ये वाजत होती. गवळी गमतीने एकमेकांवर दही-दूध उडवत होते, लोण्याचे गोळे फेकत होते. रोहिणीचाही मान राखला गेला. ती वसुदेवाची दुसरी बायको. आपला छोटा मुलगा बलराम याच्याबरोबर ती गोकुळातच राहत होती. जो जो आला, त्याला नंदाने कपडे, दागिने आणि गाई दिल्या. त्या दिवसापासून त्याच्या गावात कशालाच कमी पडले नाही.
पूतना
वसुदेवाचा इशारा
काही दिवसांनी नंद कंसाला वर्षाचा कर भरायला मथुरेला गेला. गावाच्या रखवालीला त्याने गवळ्यांना मागे ठेवले. नंद आल्याचे कळताच वसुदेव त्याला भेटायला गेला. नंद ताडकन उठला आणि त्याने आपल्या जुन्या मित्राला मिठी मारली. वसुदेव म्हणाला, “भाऊ, तुम्ही किती भाग्यवान! तुमचे वय झाले होते. मुलाची आशा तुम्ही सोडून दिली होती. आणि आता तुम्हांला मुलगा झाला. माझा बलराम बरा आहे ना? तुमच्या गावात आपल्या आईबरोबर, रोहिणीबरोबर, तो सुखात आहे ना?” नंद म्हणाला, “अरेरे! कंसाने देवकीची कितीतरी मुले मारली. तिचे शेवटचे मूल एक तान्ही मुलगी होती. तीसुद्धा आकाशात गेली आणि नाहीशी झाली.” तेव्हा वसुदेव म्हणाला, “कर भरून झाला, आपली भेटही झाली. आता इथे जास्त दिवस राहू नका. गोकुळात धोका आहे.”
पूतना
सुंदर अनोळखी स्त्री
मग नंद आणि गवळी बैलगाड्यांतून घरी निघाले. वाटेत नंदाच्या मनात वसुदेवाचेच शब्द घोळत होते. “तो असे उगाच बोलणार नाही,” त्याला वाटले. घाबरून त्याने विष्णूची प्रार्थना केली आणि मदत मागितली. इकडे कंसाने पूतनेला पाठवले होते. पूतना ही बाळांना मारणारी एक भयंकर राक्षसीण होती. गावोगाव, शहरोशहरी फिरून, जिथे बाळे दिसतील तिथे ती त्यांना मारत होती. पूतना आकाशातून उडू शकत असे, आणि तिला हवे ते रूप घेता येत असे. एके दिवशी एका सुंदर तरुणीचे रूप घेऊन ती गोकुळात उतरली. तिच्या केसांत मोगऱ्याची फुले गुंफली होती. अंगावर उंची वस्त्रे होती, कानांत चमकदार कुंडले होती. वाटेत भेटेल त्याच्याकडे पाहून ती गोड हसत होती. गावातल्या बायकांना वाटले, भाग्याची देवी लक्ष्मीच भेटायला आली आहे. कोणीच तिला अडवले नाही.
पूतना
बिछान्यातले बाळ
पूतना घरोघरी बाळे शोधत फिरली. योगायोगाने ती नंदाच्या घरी आली. तिथे तिला बिछान्यावर पडलेला छोटा कृष्ण दिसला. राखेखाली झाकलेल्या विस्तवासारखी त्याची महान शक्ती लपलेली होती. ही बाळांना मारणारी आहे, हे कृष्णाने लगेच ओळखले, आणि त्याने डोळे मिटून घेतले. तिने त्याला उचलून मांडीवर घेतले. एखादा मूर्ख माणूस झोपलेल्या सापाला दोरी समजून उचलतो, तसे. यशोदा आणि रोहिणी खोलीतच होत्या. पूतना वरून गोड होती, पण आतून तिचे मन सुंदर म्यानातल्या धारदार तलवारीसारखे होते. तिच्या तेजाने त्या दिपून गेल्या. त्या नुसत्या उभ्या राहून पाहत राहिल्या.
पूतना
कृष्णाने दूध प्यायले
पूतनेचे दूध विषारी होते. बाळाला मारायला तिने त्याला स्तनाशी लावले. कृष्णाला राग आला. त्याने दोन्ही हातांनी तिचा स्तन घट्ट धरला, आणि तो पिऊ लागला. त्याने तिचे दूध प्यायले, आणि त्याबरोबर तिचे प्राणही. “सोड! सोड!” ती किंचाळली. “पुरे!” तिचे डोळे फिरले. ती हात-पाय आपटू लागली. घामाने ती चिंब भिजली. तिच्या किंकाळ्या इतक्या मोठ्या होत्या, की पृथ्वी आणि पर्वत हादरले. ताऱ्यांसकट आकाश हादरले. लोक भीतीने जमिनीवर पडले. त्यांना वाटले, वज्रच कोसळले.
पूतना
राक्षसीण कोसळली
मरताना पूतनेचे खरे रूप परत आले. ती गवळ्यांच्या वस्तीत जमिनीवर कोसळली. तिचे हात, पाय आणि केस चहूकडे पसरले. तिचे शरीर पडले, तेव्हा दूरदूरपर्यंतची झाडे त्याखाली चिरडली गेली. गवळी भयाने ते शरीर बघत राहिले. तिचे दात नांगराच्या दांड्याइतके लांब होते. नाकपुड्या डोंगरातल्या गुहांसारख्या होत्या. तिचे लाल केस जमिनीवर विखुरले होते. डोळे खोल अंधाऱ्या विहिरींसारखे होते, आणि पोट आटलेल्या तलावासारखे. तिच्या किंकाळ्या अजून गवळ्यांच्या कानांत घुमत होत्या. आणि तिथे तिच्या छातीवर छोटा कृष्ण खेळत होता. त्याला मुळीच भीती वाटत नव्हती.
पूतना
बायकांनी त्याला जपले
बायका धावत गेल्या आणि त्यांनी त्याला उचलून घेतले. यशोदा आणि रोहिणी यांच्याबरोबर मिळून, त्याला जपण्यासाठी त्यांना ठाऊक होते ते सगळे त्यांनी केले. त्याच्याभोवती गाईचे शेपूट ओवाळले. त्याला अंघोळ घातली. त्याच्या एकेका अवयवाला त्यांनी स्पर्श केला. विष्णूची निरनिराळी नावे घेऊन, त्या अवयवाचे रक्षण कर, अशी प्रार्थना केली. त्या म्हणाल्या, “प्रभू तुझ्या पायांचे आणि गुडघ्यांचे रक्षण करो. तुझे हात, तोंड आणि डोके राखो. तू खेळताना आणि झोपताना तो तुला राखो. बाळांना त्रास देणारी सगळी भुतेखेते त्याचे नाव ऐकताच पळून जावोत.” मग यशोदेने बाळाला पाजले आणि झोपवले.
पूतना
नंद घरी परतला
तेवढ्यात नंद आणि गवळी मथुरेहून परत आले. पूतनेचे प्रचंड शरीर पाहून ते चकित झाले. ते म्हणाले, “वसुदेव कोणी ऋषी असला पाहिजे, नाहीतर सिद्धपुरुष तरी. तो ज्या धोक्याबद्दल बोलला, तो आलाच.” त्यांनी कुऱ्हाडींनी ते शरीर तोडले आणि तुकडे दूर नेले. भोवती लाकडे रचून ते जाळले. त्या धुराला अगरूसारखा गोड सुगंध येत होता. कृष्णाने तिचे दूध प्यायले होते, त्यामुळे तिची सगळी पापे धुतली गेली होती. ती त्याला मारायला आली होती. तरीसुद्धा तिने त्याला पाजले होते, आणि प्रभूने ते दूध प्यायले होते. म्हणून पूतनासुद्धा स्वर्गाला गेली. एखाद्या आईला मिळावे, असे स्थान तिला मिळाले.
पूतना
मरणाच्या दारातून परत
तो गोड धूर दूरवर पसरला. आसपासच्या लोकांना तो वास आला. “हा कसला सुगंध? कुठून येतो?” असे विचारत ते पाहायला गोकुळात आले. तिथे गवळ्यांनी त्यांना सगळी हकिगत सांगितली. ती सुंदर अनोळखी स्त्री कशी आली, आणि कशी मेली, ते सांगितले. बाळ सुखरूप आहे, हे पाहून लोक थक्क झाले. नंदाने आपल्या मुलाला उचलून घेतले. जणू आपला मुलगा मरणाच्या दारातून परत आला, असे त्याला वाटले. त्याने त्याला छातीशी धरले, त्याच्या डोक्याचे मुके घेतले. त्याचे मन आनंदाने भरून आले. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ५ आणि ६ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. रक्षणासाठी केलेली लांब प्रार्थना, आणि पूतनेला मिळालेल्या गतीविषयीचा उपदेश, हे दोन्ही इथे थोडक्यात दिले आहेत.