पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
रुक्मिणीचा संदेश
विदर्भाची राजकन्या
विदर्भ देशात भीष्मक नावाचा एक मोठा राजा होता. कुंडिन ही त्याची राजधानी. त्याला पाच मुलगे आणि एक मुलगी होती. मुलीचे नाव रुक्मिणी. ती दिसायला फार सुंदर होती. तिचा सर्वांत मोठा भाऊ रुक्मी. राजवाड्यात येणारे पाहुणे नेहमी कृष्णाचे गुण गात. त्याचे रूप, त्याचे बळ, त्याचा चांगुलपणा, सगळ्याचे ते वर्णन करीत. रुक्मिणी ते ऐकत असे. हाच आपला पती, असे तिने मनाशी ठरवले. कृष्णालाही तिची बुद्धी, तिचे रूप आणि तिचा उदार स्वभाव ठाऊक होता. तिच्याशीच लग्न करायचे, असा त्याने निश्चय केला. रुक्मिणीच्या घरच्यांनाही तिला कृष्णालाच द्यायचे होते. पण तिचा भाऊ रुक्मी कृष्णाचा द्वेष करीत असे. त्याने सगळ्यांना अडवले. आणि बहिणीसाठी त्याने दुसराच नवरा निवडला. तो होता चेदी देशाचा राजपुत्र शिशुपाल.
रुक्मिणीचा संदेश
द्वारकेत ब्राह्मण
रुक्मिणीचे मन मोडून गेले. तिने खूप विचार केला. मग आपल्या विश्वासातल्या एका ब्राह्मणाला तिने तातडीने कृष्णाकडे पाठवले. ब्राह्मण द्वारकेला पोहोचले. पहारेकऱ्यांनी त्यांना आत सोडले. कृष्ण सोन्याच्या सिंहासनावर बसला होता. ब्राह्मणांना पाहताच तो खाली उतरला. त्याने त्यांना आसनावर बसवले आणि मोठ्या प्रेमाने त्यांचा आदरसत्कार केला. ब्राह्मणांचे जेवण झाले, विश्रांती झाली. मग कृष्ण त्यांच्याजवळ बसला. पाहुण्याचा मान म्हणून त्याने स्वतःच्या हातांनी त्यांचे पाय चेपले. “आपण कुशल आहात ना?” त्याने विचारले. “आपला राजा प्रजेशी चांगला वागतो ना? काही गुपित नसेल, तर आपण कशासाठी आलात ते सांगा.” तेव्हा ब्राह्मणांनी रुक्मिणीचा संदेश जसाच्या तसा, अगदी शब्दशः सांगितला.
रुक्मिणीचा संदेश
रुक्मिणीचा संदेश
रुक्मिणीने सांगितले होते, “मी आपले गुण ऐकले आहेत. माझे मन लाज सोडून आपल्याकडे धावले आहे. मी आपल्यालाच पती म्हणून निवडले आहे. जे एका वीराच्या हक्काचे आहे, ते शिशुपालाला नेऊ देऊ नका. सिंहाचा वाटा कोल्ह्याने पळवावा, तसे होऊ देऊ नका. “माझ्या लग्नाच्या आदल्या दिवशी आपण विदर्भात या. शिशुपालाचा आणि त्याच्या मित्रांचा पराभव करा, आणि मला बळाने घेऊन जा. असे लग्न म्हणजे हरण करून केलेले लग्न. त्यात वीर लढाईत जिंकून आपली नवरी घेऊन जातो. नवरी मिळवण्यासाठी वराला काही मोल द्यावे लागते. माझ्यासाठी ते मोल म्हणजे आपले शौर्यच. “राजवाड्यात शिरून मला न्यायचे, तर माझ्या नातलगांना मारावे लागेल. पण लग्नाच्या आदल्या दिवशी नवरी बाहेर जाते. ती आमच्या कुलदेवीच्या मंदिरात जाते. ती देवी म्हणजे शंकराची पत्नी भवानी. तेव्हा मी राजवाड्याबाहेर असेन. तिथून आपण मला नेऊ शकाल. “आपण मला न्यायला आला नाहीत, तर मी अन्नपाणी सोडीन आणि प्राण देईन.”
रुक्मिणीचा संदेश
कृष्णाचे उत्तर
कृष्णाने ब्राह्मणांचा हात हातात घेतला आणि तो हसला. “माझेही मन तिच्यासारखेच आहे,” तो म्हणाला. “तिचीच आठवण येते, आणि रात्री मला झोप लागत नाही. रुक्मीने द्वेषापोटी माझे लग्न अडवले, हे मला ठाऊक आहे. त्या नादान राजांना मी लढाईत चिरडून टाकीन, आणि तिला घेऊन येईन.” लग्न कोणत्या दिवशी ठरले आहे, ते त्याने माहीत करून घेतले. मग आपल्या सारथ्याला तो म्हणाला, “दारुका, ताबडतोब रथ जोड.” दारुकाने चार उमदे घोडे जोडलेला रथ आणला. तो हात जोडून कृष्णापुढे उभा राहिला. कृष्ण रथात बसला. ब्राह्मणांनाही त्याने बरोबर घेतले. ते चपळ घोडे रात्रभर धावत सुटले. द्वारकेपासून विदर्भापर्यंत एका रात्रीत ते पोहोचले.
रुक्मिणीचा संदेश
कुंडिनात लगबग
इकडे कुंडिनात भीष्मक राजाचे आपल्या मुलावर प्रेम होते. म्हणून रुक्मीच्या मनासारखेच तो करीत होता. मुलगी शिशुपालाला द्यायची तयारी चालली होती. रुक्मिणीला न्हाऊ घातले, सजवले. नवरीच्या रक्षणासाठी ब्राह्मणांनी मंत्र म्हटले. शिशुपाल आपल्या वडिलांबरोबर, चेदीच्या राजाबरोबर, मोठे सैन्य घेऊन आला. त्याच्याबरोबर त्याचे मित्र राजेही आले. ते सगळे कृष्णाचा आणि त्याच्या भावाचा, बलरामाचा, द्वेष करीत. त्यांच्यात मगधाचा राजा जरासंधही होता. तो पूर्वी कितीतरी वेळा कृष्णाशी लढला होता. त्या राजांनी आपसात ठरवले, “कृष्ण मुलीला पळवायला आला, तर आपण सगळे मिळून त्याच्याशी लढू.” ही बातमी बलरामाच्या कानी गेली. कृष्ण एकटाच गेला होता. लढाई होईल, अशी बलरामाला भीती वाटली. भावाच्या प्रेमापोटी तो मोठे सैन्य घेऊन घाईघाईने कुंडिनाला निघाला.
रुक्मिणीचा संदेश
रुक्मिणी वाट पाहते
रुक्मिणी वाट पाहत होती. पण कृष्णही आला नाही आणि तिचे ब्राह्मणही परत आले नाहीत. ती मनात म्हणाली, “लग्नाला आता एकच रात्र उरली. तरी ते येत नाहीत. माझ्यात त्यांना काही दोष दिसला का? की माझे नशीबच फिरले आहे? देवही माझ्यावर रुसले आहेत का?” तिने डोळे मिटले. तिचे डोळे पाण्याने भरून आले होते. तेवढ्यात तिची डावी मांडी, डावा हात आणि डावा डोळा लवू लागले. ही चांगली बातमी येण्याची खूण होती. आणि पाहते तो काय, ब्राह्मण समोर उभे! त्यांचा आनंदी चेहरा पाहून रुक्मिणीने काय झाले ते विचारले. कृष्ण आला आहे आणि त्याने तिला घेऊन जाण्याचे वचन दिले आहे, असे ब्राह्मणांनी सांगितले. रुक्मिणीला अपार आनंद झाला. एवढ्या मोठ्या बातमीला शोभेल अशी कोणतीच भेट तिला दिसेना. म्हणून तिने त्यांना वाकून नमस्कार केला.
रुक्मिणीचा संदेश
देवीच्या मंदिरात
कृष्ण आणि बलराम लग्न पाहायला आले आहेत, असे भीष्मक राजाने ऐकले. त्याने मानाचे पाहुणे म्हणून त्यांचे स्वागत केले. मग रुक्मिणीची देवीच्या दर्शनाला जायची वेळ झाली. ती राजवाड्यातून पायी निघाली. ती काही बोलत नव्हती. तिचे मन कृष्णातच होते. तिच्या माता आणि मैत्रिणी तिच्याबरोबर होत्या. भोवती चारी बाजूंनी हत्यारबंद सैनिक होते. नगारे वाजत होते, शंख वाजत होते. मंदिरात पोहोचताच तिने हातपाय धुतले आणि ती आत गेली. ब्राह्मणांच्या घरच्या वयस्कर बायकांनी तिला भवानीपुढे नमस्कार करायला नेले. रुक्मिणीने प्रार्थना केली, “देवी, मी आपल्याला पुन्हा पुन्हा नमस्कार करते. कृष्ण माझा पती होऊ दे.”
रुक्मिणीचा संदेश
कृष्णाने तिला नेले
एका दासीचा हात धरून रुक्मिणी मंदिरातून बाहेर आली. तिथे राजे आणि वीर जमले होते. तिचे रूप पाहून त्यांचे भान हरपले. त्यांच्या हातांतली शस्त्रे गळून पडली. हत्तींवरून, घोड्यांवरून, रथांतून ते खाली कोसळले. कृष्णाची वाट पाहत ती हळूहळू चालत होती. डाव्या हाताने तिने डोळ्यांवर आलेले केस बाजूला केले. तिने लाजत लाजत राजांकडे पाहिले, आणि तिला कृष्ण दिसला. ती एका रथात चढणार, इतक्यात कृष्णाने तिला धरले. शत्रूंच्या डोळ्यांदेखत त्याने तिला उचलून आपल्या रथात घेतले. त्या रथाच्या ध्वजावर गरुडाचे चिन्ह होते. मग कृष्णाने रथ हळूहळू पुढे नेला. पुढे बलराम चालला होता. कोल्ह्यांच्या घोळक्यातून सिंहाने आपला वाटा उचलून न्यावा, तसा कृष्ण तिला घेऊन निघाला.
रुक्मिणीचा संदेश
लढाई
जरासंधाला आणि इतर राजांना हे सहन झाले नाही. ते ओरडले, “धिक्कार असो आपला! आपण धनुष्यधारी असून या गवळ्यांनी आपले यश हिरावले. हरणांनी सिंहांचे यश हिरावावे, तसेच हे झाले.” त्यांनी चिलखते चढवली आणि ते कृष्णाच्या मागावर निघाले. कृष्णाच्या कुळातले यादव योद्धे मागे वळले आणि शत्रूंसमोर उभे ठाकले. मग पावसासारखा बाणांचा वर्षाव सुरू झाला. आपल्या पतीचे सैन्य बाणांखाली झाकून गेलेले रुक्मिणीने पाहिले. तिने लाजून, घाबरून कृष्णाच्या चेहऱ्याकडे पाहिले. कृष्ण हसला. “घाबरू नकोस,” तो म्हणाला. “तुझी माणसे क्षणात त्यांचा नाश करतील.” बलरामाने आणि इतर यादव वीरांनी घोडे, हत्ती आणि रथ पाडले. राजे पळून गेले. सगळ्यांत पुढे जरासंध होता. ते शिशुपालाला म्हणाले, “तुम्ही दुःख करू नका. आज काळ त्यांच्या बाजूने आहे. आपलेही दिवस येतील.” मग शिशुपाल घरी परत गेला.
रुक्मिणीचा संदेश
रुक्मीचे आव्हान
पण बहिणीला असे पळवून नेलेले रुक्मीला सहन झाले नाही. सगळ्या राजांसमोर त्याने प्रतिज्ञा केली, “कृष्णाला मारल्याशिवाय आणि रुक्मिणीला परत आणल्याशिवाय मी कुंडिनात पाऊल ठेवणार नाही.” एकाच रथातून तो कृष्णाच्या पाठोपाठ निघाला. “थांब! थांब!” तो ओरडला. त्याने कृष्णाला तीन बाण मारले. “कावळ्याने नैवेद्य पळवावा, तशी तू माझी बहीण पळवतोस. मुलीला सोडून दे, नाहीतर माझे बाण तुला कायमचे लोळवतील.” कृष्ण हसला. त्याने रुक्मीचे धनुष्य मोडून दोन तुकडे केले. मग त्याचे घोडे, त्याचा सारथी आणि त्याचा ध्वज बाणांनी पाडले. रुक्मीने जे जे शस्त्र उचलले, ते ते कृष्णाने तोडले. शेवटी रुक्मीने हातात तलवार घेऊन रथातून उडी मारली. पतंग ज्योतीवर झेप घेतो, तसा तो कृष्णावर धावून गेला. कृष्णाने त्याची तलवार आणि ढाल तोडून तुकडे केले, आणि त्याला मारण्यासाठी आपली तलवार उगारली.
रुक्मिणीचा संदेश
“माझ्या भावाला मारू नका”
रुक्मिणी भयाने थरारली. ती थरथर कापत पतीच्या पायांवर पडली. दुःखाने तिचा गळा दाटून आला होता. ती म्हणाली, “हे सगळ्या भुवनांच्या स्वामी, कृपा करून माझ्या भावाला मारू नका.” कृष्णाला दया आली. त्याने तलवार आवरली. पण रुक्मीला त्याने मोकळे सोडले नाही. एका कापडाच्या पट्टीने त्याला बांधून टाकले. मग त्याचे डोके आणि दाढी जागोजागी भादरली. त्यामुळे रुक्मी विद्रूप दिसू लागला आणि त्याची फजिती झाली. तोवर हत्तींनी कमळांचे तळे तुडवावे, तसे यादवांनी शत्रूचे सैन्य चिरडून टाकले. मग ते कृष्णाकडे आले. पाहतात तो रुक्मी बांधलेला, अर्धमेला होऊन पडलेला.
रुक्मिणीचा संदेश
बलरामाने त्याला सोडवले
बलरामाला रुक्मीची दया आली. त्याने त्याला सोडवले. तो म्हणाला, “कृष्णा, तू हे चुकीचे केलेस. आपल्याच नातलगाची अशी फजिती करणे म्हणजे त्याला मारण्यासारखेच आहे.” मग तो रुक्मिणीकडे वळला. “बाई, तुमच्या भावाची फजिती झाली, म्हणून आम्हांला दोष देऊ नका. त्याच्याच कर्माने त्याची ही दशा झाली. आता दुःख सोडा.” रुक्मिणीने ते ऐकले आणि तिने दुःख आवरले. अशा रीतीने रुक्मी सुटला. पण फक्त जीव तेवढा उरला होता. त्याचे बळ संपले होते, गर्व धुळीला मिळाला होता. आपली कशी फजिती झाली, ते त्याला आठवत राहिले. त्याची एकही इच्छा पुरी झाली नव्हती. कृष्णाला मारल्याशिवाय कुंडिनात पाऊल ठेवणार नाही, अशी त्याने प्रतिज्ञा केली होती. म्हणून तो घरी जाऊ शकत नव्हता. त्याने भोजकट नावाचे एक मोठे नवे नगर वसवले. आणि तो तिथेच राहू लागला. त्याचा राग मात्र शमला नाही.
रुक्मिणीचा संदेश
द्वारकेत लग्न
कृष्ण रुक्मिणीला घेऊन द्वारकेला आला. तिथे त्याने सगळे विधी करून तिच्याशी रीतसर लग्न केले. घराघरात उत्सव झाला, कारण सगळ्या लोकांचे कृष्णावर प्रेम होते. चमचमते दागिने घातलेले स्त्री-पुरुष वधूवरांसाठी भेटी घेऊन आले. नगरावर ध्वज फडकत होते. कमानींवर फुलांच्या माळा लटकत होत्या. प्रत्येक दारात पाण्याने भरलेले कलश आणि दिवे होते. केळी आणि पोफळीची झाडे लावली होती. दूरदूरच्या देशांतून नातलग आले. कुरू आले, केकय आले, खुद्द विदर्भातूनही लोक आले. ते आनंदाने एकमेकांना भेटत, इकडेतिकडे लगबगीने वावरत होते. रुक्मिणीला कसे पळवून आणले, त्याची गोष्ट सगळीकडे गायली जात होती. राजे आणि राजकन्या ती आश्चर्याने ऐकत होते. कृष्णाच्या शेजारी रुक्मिणीला पाहून सारी द्वारका आनंदली. कारण ती साक्षात लक्ष्मी होती. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ५२ मधील श्लोक १६ पासून पुढे, आणि अध्याय ५३ व ५४, यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. विष्णु पुराण, अंश ५, अध्याय २६ यात ही गोष्ट थोडक्यात आली आहे. लग्नाचे विधी, लांबलचक वर्णने आणि बलरामाने आत्म्याविषयी केलेला उपदेश, हे भाग इथे बरेच लहान केले आहेत.