पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
सांदीपनींची गुरुदक्षिणा
पुन्हा घरी
मथुरेचा दुष्ट राजा कंस मेला होता. कृष्णाने आणि त्याचा मोठा भाऊ बलराम यांनी आईवडिलांना सोडवले होते. वसुदेव आणि देवकी आता कंसाच्या साखळदंडांतून मोकळे झाले होते. आता कृष्णाने पाहिले, आपण खरे कोण आहोत ते आईवडिलांना कळले आहे. आपला मुलगा म्हणजे पृथ्वीवर अवतरलेला साक्षात प्रभू आहे, हे त्यांना कळले होते. पण असे व्हावे, हे कृष्णाला नको होते. आपल्या दैवी शक्तीने त्याने त्यांना याचा विसर पाडला. मग त्यांना तो पुन्हा फक्त आपला मुलगाच दिसू लागला. कृष्णाने त्यांना वाकून नमस्कार केला. तो म्हणाला, “आई, बाबा, आम्ही लहान होतो तेव्हा आपल्याजवळ नव्हतो. कंसाच्या भीतीने आम्हांला आपली सेवा करता आली नाही. ते दिवस गेले ते गेलेच. आम्हांला क्षमा करावी.” आईवडिलांनी दोघा मुलांना मांडीवर घेतले आणि घट्ट जवळ धरले. त्यांचे अश्रू मुलांवर पडत होते. मन इतके भरून आले होते, की त्यांना एक शब्दही बोलवेना.
सांदीपनींची गुरुदक्षिणा
नवा राजा आणि निरोप
मग कृष्णाने उग्रसेनाला यादवांचा राजा केले. यादव म्हणजे मथुरेचे कुळ. उग्रसेन हा कंसाचा बाप. कंसाने त्यालाच तुरुंगात टाकले होते. कंसाच्या भीतीने पुष्कळ यादव दूरदूरच्या देशांत पळून गेले होते. कृष्णाने त्या सगळ्यांना परत आणले. त्यांना धनदौलत दिली. मग ते पुन्हा आपापल्या घरी सुखाने राहू लागले. मग दोघे भाऊ नंदाकडे गेले. गवळ्यांचा प्रमुख नंद यानेच त्यांना लहानाचे मोठे केले होते. ते म्हणाले, “बाबा, आपण आणि यशोदा आई, दोघांनी आमच्यावर पोटच्या मुलांसारखी माया केली. आता आपण गावी परत जावे. इथल्या आमच्या घरच्यांना सुखी केले, की आम्ही आपणा सगळ्यांना भेटायला येऊ.” कृष्णाने नंदाला कपडे आणि दागिने दिले. नंदाने डोळ्यांत पाणी आणून मुलांना पोटाशी धरले. मग तो गवळ्यांना घेऊन घरी परतला.
सांदीपनींची गुरुदक्षिणा
मुंज
आता वसुदेवाने आपल्या मुलांची मुंज केली. घराण्याच्या पुरोहितांनी ती मुंज लावली. मुंजीने मुलाचा जणू दुसरा जन्म होतो. त्याचे विद्यार्थीपण सुरू होते. वसुदेवाने ब्राह्मणांना गाई दान दिल्या. प्रत्येक गाय वासरासकट होती, आणि गळ्यात सोन्याची साखळी होती. मुले जन्मली तेव्हाच वसुदेवाने मनाशी ठरवले होते, की ब्राह्मणांना गाई द्यायच्या. पण कंसाने त्या गाई अन्यायाने हिरावून घेतल्या होत्या. आता वसुदेवाला ते आठवले, आणि त्याने त्याही गाई दिल्या. अशा रीतीने दोघे भाऊ विद्यार्थी झाले. खरे तर ते जगाचे स्वामी होते. सगळी विद्या त्यांना आधीच येत होती. पण ते ज्ञान त्यांनी लपवून ठेवले. साध्या तरुणांसारखे ते वागू लागले. गुरूच्या घरी राहून शिकावे, अशी त्यांची इच्छा होती.
सांदीपनींची गुरुदक्षिणा
अवंतीचे गुरू
म्हणून ते सांदीपनी नावाच्या एका ब्राह्मण गुरूकडे गेले. ते अवंती नगरीत राहत होते. दोघे भाऊ त्यांच्या घरी शिष्य म्हणून राहिले. ते नम्र होते, आणि आपल्या इच्छा त्यांनी आवरून ठेवल्या होत्या. गुरूंना देव मानून ते मनापासून त्यांची सेवा करत. चांगला शिष्य कसा वागतो, ते त्यांनी सगळ्यांना दाखवून दिले. त्यांचे निर्मळ मन आणि त्यांची सेवा पाहून सांदीपनी प्रसन्न झाले. त्यांनी त्यांना सगळे वेद शिकवले, आणि वेदांबरोबरची शास्त्रेही. धनुर्विद्या आणि तिची रहस्ये शिकवली. धर्मशास्त्र, तर्कशास्त्र आणि राज्य कसे चालवावे, तेही शिकवले.
सांदीपनींची गुरुदक्षिणा
चौसष्ट दिवस
दोघा भावांनी एखादी गोष्ट एकदा ऐकली, की ती त्यांना येऊ लागे. चौसष्ट दिवसांत आणि रात्रींत त्यांनी सगळ्या चौसष्ट कला आत्मसात केल्या. त्यांत गाणे आणि नाचही होते, सुतारकाम होते, आणि रत्नांची पारखही होती. शिक्षण पूर्ण झाले. आता गुरुदक्षिणेची वेळ आली. दोघा भावांनी सांदीपनींना विचारले, “आपल्याला काय हवे?” सांदीपनींनी त्यांना जवळून पाहिले होते. त्यांची अद्भुत शक्ती त्यांनी पाहिली होती. त्यांची बुद्धी माणसांपलीकडची होती, हे त्यांनी ओळखले होते. त्यांनी पत्नीशी बोलून विचार केला. मग त्यांनी आपली इच्छा सांगितली. त्यांचा मुलगा प्रभास येथे महासागरात बुडाला होता. प्रभास हे समुद्रकिनाऱ्यावरचे एक पवित्र तीर्थ. ते म्हणाले, “माझा मुलगा परत आणा.”
सांदीपनींची गुरुदक्षिणा
समुद्राचे उत्तर
“ठीक आहे,” दोघे भाऊ म्हणाले. ते रथात बसले, आणि थेट प्रभासाला गेले. किनाऱ्यावर उतरून ते क्षणभर बसले. समुद्राने त्यांना ओळखले. तो स्वतः त्यांच्याकडे आला, आणि त्यांच्या स्वागतासाठी भेटी घेऊन आला. कृष्णाने वेळ घालवला नाही. तो म्हणाला, “माझ्या गुरूंचा मुलगा परत द्यावा. आपल्या मोठ्या लाटेने ज्याला ओढून नेले, तोच तो मुलगा.” समुद्र म्हणाला, “प्रभू, मी त्याला नेले नाही. माझ्या पाण्याखाली खोलवर एक मोठा दैत्य राहतो. त्याचे नाव पंचजन. त्याचा आकार शंखासारखा आहे. त्यानेच मुलाला नेले असणार.”
सांदीपनींची गुरुदक्षिणा
शंखातला दैत्य
कृष्णाने लगेच समुद्रात उडी घेतली. खोल पाण्याखाली त्याला पंचजन सापडला, आणि त्याने त्याला ठार मारले. मग त्याने दैत्याच्या पोटात शोधले. पण मुलगा तिथे नव्हता. दैत्याच्या शरीरापासूनच तो शंख बनला होता. कृष्णाने तो शंख घेतला, आणि तो रथाकडे परत आला. पुढे तो शंख कायम त्याचाच राहिला. त्याच्या आवाजाने दैत्यांच्या मनात धडकी भरते, आणि देवांना धीर येतो. पण मुलगा अजून सापडला नव्हता. तो मेला होता. आणि मेलेल्यांना यमाच्या नगरीत नेतात. म्हणून दोघे भाऊ रथ घेऊन पुढे यमाच्या नगरीकडे निघाले. तिथून मुलाला परत आणायचे होते.
सांदीपनींची गुरुदक्षिणा
यमाची नगरी
यमाच्या नगरीच्या दारात कृष्णाने शंख फुंकला. बलराम त्याच्या शेजारी होता. तो आवाज ऐकून यम बाहेर आला. त्याने त्यांना ओळखले. त्याने मोठ्या आदराने त्यांची पूजा केली, आणि कृष्णाला वाकून नमस्कार केला. यम म्हणाला, “प्रभू, आपण जणू खेळ म्हणून माणसांच्या रूपाने जगात आला आहात. मी आपली काय सेवा करू?” कृष्ण म्हणाला, “माझ्या गुरूंच्या मुलाला इथे आणले आहे. तो स्वतःच्या पूर्वकर्मांनी बांधला गेला होता. महाराज, त्याला माझ्याकडे आणावे. ही माझी आज्ञा आहे.” “तसेच होईल,” यम लगेच म्हणाला. आणि त्याने त्या मुलाला जिवंत बाहेर आणले.
सांदीपनींची गुरुदक्षिणा
गुरुदक्षिणा पूर्ण झाली
तो मुलगा पूर्वी होता तसाच दोघा भावांनी गुरूंच्या हाती दिला. त्यांनी विचारले, “आणखी काही हवे आहे का?” सांदीपनी म्हणाले, “मुलांनो, तुम्ही गुरुदक्षिणा पुरेपूर दिली आहे. तुमच्यासारखे शिष्य ज्याला लाभले, त्या गुरूची कोणती इच्छा उरणार? “वीरांनो, आता घरी जा. तुमच्या कीर्तीने जगाचे कल्याण होवो. तुम्ही शिकलेले वेद तुमच्या मनात नेहमी ताजे राहोत, या जन्मी आणि पुढच्या जन्मीही.” मग गुरूंची आज्ञा घेऊन ते रथातून मथुरेला परतले. रथ वाऱ्यासारखा वेगाने धावत होता, आणि पावसाळी ढगासारखा गडगडत होता. लोकांनी त्यांना कितीतरी दिवसांत पाहिले नव्हते. हरवलेला खजिना सापडावा, तसा त्यांना आनंद झाला. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ४५ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. कृष्णाने तो शंख कायम ठेवला, ही गोष्ट विष्णु पुराण, अंश ५, अध्याय २१ यातून घेतली आहे. कृष्णाने आईवडिलांशी आणि नंदाशी केलेले लांब बोलणे, आणि दोघा भावांनी शिकलेल्या विषयांच्या याद्या, इथे लहान केल्या आहेत.