पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
शिशुपालाचे शंभर अपराध
पहिला मान
युधिष्ठिर हा पाच पांडव भावांमधला सर्वांत थोरला. त्याने एक मोठा राजसूय यज्ञ केला होता. त्या यज्ञामुळे तो पृथ्वीवरच्या सगळ्या राजांचा सम्राट झाला. यज्ञासाठी अनेक राजे आणि ऋषी जमले होते. आता यज्ञाचा शेवटचा दिवस उजाडला होता. कुरुवंशातले वडीलधारे पितामह भीष्म युधिष्ठिराला म्हणाले, “प्रत्येक राजाला त्याच्या योग्यतेप्रमाणे मानाची भेट दे. पण पहिली भेट मात्र जो सगळ्यांत श्रेष्ठ असेल त्याला दे.” युधिष्ठिराने विचारले, “पितामह, सगळ्यांत श्रेष्ठ कोण?” भीष्म म्हणाले, “कृष्ण. ताऱ्यांमध्ये सूर्य जसा तळपतो, तसा आपल्या सगळ्यांमध्ये तो तळपतो.” मग पाच भावांमधला सर्वांत धाकटा सहदेव पुढे झाला. त्याने पहिली मानाची भेट कृष्णाला दिली, आणि कृष्णाने ती स्वीकारली.
शिशुपालाचे शंभर अपराध
शिशुपाल चिडला
एकाला मात्र हे पाहवले नाही. तो होता चेदिराज शिशुपाल. तो सगळ्यांसमोर उभा राहिला आणि ओरडला, “हा तर राजासुद्धा नाही! वयाचा मान द्यायचा, तर कृष्णाचे वडील इथे आहेत. गुरूचा मान द्यायचा, तर राजपुत्रांचे गुरू द्रोणाचार्य इथे आहेत. याच्यापेक्षा मोठे राजे भोवती बसले आहेत. मग पहिला मान याला का? “पांडवांनो, तुम्ही अजून पोरे आहात. धर्म काय ते तुम्हांला कळत नाही. आणि कृष्णा, जो मान तुझा नाही, तो तू घ्यायलाच नको होतास.” एवढे बोलून तो सभेतून निघून गेला. त्याच्याबरोबर आणखी काही राजेही उठून गेले.
शिशुपालाचे शंभर अपराध
सहदेवाचा पाय
युधिष्ठिर त्याच्या मागे धावला आणि त्याची गोड शब्दांत समजूत घालू लागला. पण भीष्मांनी विनवणी केली नाही. ते म्हणाले, “या सभेत नीट पाहा. कृष्णाने युद्धात हरवला नाही, असा एक तरी राजा इथे आहे का? आम्ही सगळ्यांत ज्ञानी आणि सगळ्यांत बलवान अशा पुरुषाचा मान करतो. कृष्ण दोन्ही आहे.” मग मानाची भेट देणारा तरुण सहदेव उभा राहिला. तो म्हणाला, “मी केलेला कृष्णाचा मान ज्या राजाला सहन होत नसेल, त्याच्या डोक्यावर मी हा पाय ठेवतो. त्याने मला उत्तर द्यावे.” त्याने आपला पाय सगळ्यांना दाखवला. त्या गर्विष्ठ राजांपैकी एकही जण काही बोलला नाही. सहदेवाच्या डोक्यावर आकाशातून फुले पडली. आणि कोणीही दिसत नसताना एक आवाज आला, “शाबास! शाबास!”
शिशुपालाचे शंभर अपराध
झोपलेला सिंह
पण शिशुपालाचे डोळे तांब्यासारखे लाल झाले. त्याने राजांना भडकवले. तो म्हणाला, “मी तुमचे नेतृत्व करतो. चला, पांडवांशी आणि कृष्णाच्या लोकांशी लढू.” राजांचे चेहरे रागाने पांढरे पडले. यज्ञ पुरा होण्याआधीच तो बंद पाडायचा, असे बेत ते करू लागले. युधिष्ठिराने भीष्मांकडे पाहिले. “पितामह, माझा यज्ञ मोडू नये म्हणून मी आता काय करू?” भीष्म म्हणाले, “घाबरू नकोस. झोपलेल्या सिंहावर कुत्री भुंकतात, तसे हे राजे भुंकत आहेत. कृष्ण तो सिंह आहे, आणि तो अजून जागा झालेला नाही. “कृष्ण म्हणजे पृथ्वीवर जन्मलेला विष्णूच. विष्णूच्याच तेजाचा काही अंश शिशुपालात आहे. तो अंश विष्णूला परत घ्यायचा आहे. म्हणूनच या राजाची बुद्धी फिरली आहे.”
शिशुपालाचे शंभर अपराध
भीम उसळला
शिशुपाल भीष्मांवर उलटला. “म्हाताऱ्या, तुला लाज नाही वाटत? हा गवळी लहानपणी काय काय करत होता, त्याचे तू गुणगान गातोस. म्हणे त्याने आठवडाभर एक डोंगर उचलून धरला. तो डोंगर वारुळापेक्षा मोठा नाही! “याने तर एका स्त्रीलासुद्धा मारले. ज्याचे अन्न खाल्ले त्या कंस राजाला मारले. शहाणे लोक सांगतात, क्षत्रियाने स्त्रीवर कधी हात उगारू नये. ज्याचे अन्न खाल्ले त्याच्यावरही उगारू नये. आणि तू याला जगाचा स्वामी म्हणतोस!” पांडवांमधला सर्वांत बलवान भीम. त्याला हे आणखी सहन होईना. त्याचे डोळे लाल झाले. दात करकरा चावत तो शिशुपालावर झेप घेणार होता. पण भीष्मांनी त्याला धरले आणि शांत केले. शिशुपाल जराही थरथरला नाही. तो हसला. “सोड त्याला, भीष्मा,” तो म्हणाला. “आगीत किडा जळावा तसा हा जळेल. सगळे राजे ते पाहू देत.”
शिशुपालाचे शंभर अपराध
तीन डोळे, चार हात
मग भीष्मांनी भीमाला शिशुपालाच्या जन्माची गोष्ट सांगितली. चेदीच्या राजाला मुलगा झाला. त्याला तीन डोळे आणि चार हात होते. जन्मल्याबरोबर तो गाढवासारखा ओरडला. आई-वडील इतके घाबरले, की त्यांनी त्याला टाकून द्यायचे ठरवले. तेवढ्यात आकाशवाणी झाली. “घाबरू नका. या मुलाला वाढवा. तो बलवान आणि भाग्यवान होईल. तो लहानपणी मरणार नाही. त्याला मारणारा आधीच जन्माला आला आहे.” तो कोण, ते सांगा, अशी आईने विनवणी केली. आवाज म्हणाला, “एका विशिष्ट पुरुषाच्या मांडीवर याला ठेवले, की याचे जास्तीचे हात गळून पडतील. याचा तिसरा डोळा नाहीसा होईल. तोच पुरुष याचा काळ असेल.”
शिशुपालाचे शंभर अपराध
कृष्णाच्या मांडीवर
ते विचित्र मूल पाहायला पृथ्वीवरच्या सगळ्या भागांतून राजे आले. चेदीच्या राजाने प्रत्येकाच्या मांडीवर त्याला ठेवले. हजार राजांनी त्याला मांडीवर घेतले. पण काहीच झाले नाही. मग कृष्ण आपला थोरला भाऊ बलराम याच्याबरोबर चेदीला आला. चेदीची राणी त्यांच्या वडिलांची बहीण होती. तिला भेटायला ते आले होते. राणीने बाळाला कृष्णाच्या मांडीवर ठेवले. त्याच क्षणी दोन जास्तीचे हात गळून जमिनीवर पडले. कपाळावरचा डोळाही नाहीसा झाला. राणी भयाने थरथरली. आपल्या मुलाला मारणारा कोण, ते आकाशवाणीने सांगितले होते. ती म्हणाली, “कृष्णा, मला भीती वाटते. माझी एक इच्छा पुरी कर.”
शिशुपालाचे शंभर अपराध
शंभर अपराध
कृष्ण म्हणाला, “आत्या, माझी भीती बाळगू नका. मला जमो वा न जमो, आपण जे मागाल ते मी करीन.” ती म्हणाली, “माझ्यासाठी एवढे कर. शिशुपाल तुझा अपराध करील, तेव्हा त्याला क्षमा कर.” कृष्ण म्हणाला, “तो मरणाला पात्र ठरला तरी मी त्याचे शंभर अपराध माफ करीन. आपण दुःख करू नका.” तेव्हापासून आत्याखातर कृष्णाने शिशुपालाचा प्रत्येक अपराध सोसला. भीष्म भीमाला म्हणाले, “त्या वचनामुळेच हा राजा इतका माजला आहे. तो तुला स्वतःच्या मनाने लढायला बोलावत नाही. कृष्णाचाच हेतू त्याला पुढे ढकलतो आहे.”
शिशुपालाचे शंभर अपराध
शब्दाला शब्द
शिशुपाल आणखीच बेफाम झाला. तो भीष्मांना म्हणाला, “हे राजे जगू देतात म्हणून तू जिवंत आहेस.” भीष्म म्हणाले, “खरे आहे. पण मी त्यांना गवताच्या काडीइतकीही किंमत देत नाही.” हे ऐकून राजे रागाने पेटले. “मारा या बढाईखोर म्हाताऱ्याला!” काही जण ओरडले. “जाळा याला!” भीष्म जागचे हलले नाहीत. ते म्हणाले, “शब्दाने शब्द वाढतो. हा कृष्ण इथे आहे. त्याचा आम्ही मान केला आहे. ज्याला लवकर मरायचे असेल, त्याने याला युद्धाचे आव्हान द्यावे.” शिशुपालाने क्षणाचाही विलंब केला नाही. तो ओरडला, “कृष्णा, मी तुला आव्हान देतो! माझ्याशी लढ. आज मी तुला ठार करीन, आणि तुझ्याबरोबर पांडवांनाही.”
शिशुपालाचे शंभर अपराध
कृष्ण बोलला
कृष्ण राजांकडे वळला आणि शांत आवाजात बोलू लागला. “राजांनो, हा माझ्या आत्याचा मुलगा. आम्ही कधीही याचे वाईट चिंतले नाही. पण हा मात्र नेहमी आमचे वाईट करायला टपलेला असतो. “आम्ही नगरीत नव्हतो, तेव्हा याने येऊन आमची द्वारका जाळली. माझ्या वडिलांनी एका मोठ्या यज्ञासाठी घोडा मोकळा सोडला होता. तो याने चोरला. ज्याने याचे काहीच वाकडे केले नव्हते, अशा एका माणसाची बायको याने पळवली. याला रुक्मिणीसुद्धा हवी होती, पण ती याला मिळाली नाही. “आत्याखातर मी हे सगळे सोसले. पण आता तुम्ही स्वतःच्या डोळ्यांनी याला पाहिले आहे.”
शिशुपालाचे शंभर अपराध
शंभरावा
शिशुपाल मोठ्याने हसला. “कृष्णा, तुला लाज नाही वाटत? तुझी स्वतःची बायको आधी दुसऱ्या पुरुषाला हवी होती, हे तू सगळ्या राजांना सांगतोस! तू क्षमा कर नाहीतर करू नकोस. तू रागावलास काय किंवा प्रसन्न झालास काय, माझे काय वाकडे करणार?” तो बोलत असतानाच कृष्णाने आपल्या चक्राचे स्मरण केले. क्षणात ते त्याच्या हातात आले. तो खणखणीत आवाजात म्हणाला, “राजांनो, ऐका. याचे शंभर अपराध क्षमा करीन, असे मी वचन दिले होते. आता शंभर भरले. तुमच्या डोळ्यांदेखत मी याला मारतो.” त्याने चक्र फेकले. चक्राने शिशुपालाचे डोके उडवले. वीज पडून कडा कोसळावा, तसा तो राजा खाली कोसळला.
शिशुपालाचे शंभर अपराध
तेज आपल्या घरी गेले
मग राजांनी पाहिले, शिशुपालाच्या शरीरातून एक मोठे तेज वर आले. आकाशातल्या सूर्यासारखे ते झळाळत होते. त्या तेजाने कृष्णाला नमस्कार केला आणि ते त्याच्या शरीरात शिरले. निरभ्र आकाशातून पाऊस पडला. विजा कडाडल्या, आणि धरणी हादरली. काही राजे कृष्णाकडे टक लावून गप्प बसून राहिले. काहींनी रागाने ओठ चावले. काहींनी हळू आवाजात त्याची स्तुती केली. ऋषी मात्र आनंदाने निघून गेले. युधिष्ठिराने भावांकडून शिशुपालाचे अंत्यसंस्कार करवले. शूर राजाला शोभतील असे, पूर्ण मानाने. मग त्याने शिशुपालाच्या मुलाला चेदीच्या गादीवर बसवले. त्यानंतर यज्ञात कसलाही अडथळा आला नाही. यज्ञ पुरा होईपर्यंत कृष्ण स्वतः धनुष्य, चक्र आणि गदा घेऊन त्याचे रक्षण करीत होता. महाभारत, सभापर्व, विभाग ३५ ते ४४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ७४ मध्ये ती थोडक्यात आली आहे. मूळ ग्रंथातील लांबलचक भाषणे, राजांच्या याद्या, आणि शिशुपालाने सांगितलेल्या हंसाच्या व पक्ष्याच्या दंतकथा इथे वगळल्या आहेत.