पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
सुदाम्याचे पोहे
गरीब ब्राह्मण
कृष्णाचा एक मित्र होता. त्याचे नाव सुदामा. तो ब्राह्मण होता, आणि मोठा ज्ञानी होता. त्याचे मन शांत होते. तो जितेंद्रिय होता. जगाकडून त्याला काहीच नको होते. सुदाम्याला घर होते, बायको होती. पण तो काही कमवत नसे. जे आपोआप मिळेल त्यावरच तो जगत असे. अंगावर फाटक्या चिंध्या होत्या. त्याच्यासारखीच त्याची बायकोही भुकेने खंगून गेली होती. तिची नवऱ्यावर फार भक्ती होती. एके दिवशी ती त्याच्याजवळ आली. ती थरथरत होती. तिचा चेहरा उतरला होता. दारिद्र्याने ती अगदी थकून गेली होती.
सुदाम्याचे पोहे
बायकोची विनंती
“स्वामी,” ती म्हणाली, “कृष्ण आपला मित्र आहे. तो तर साक्षात परमेश्वर आहे. लक्ष्मीचा पती आहे. तो ब्राह्मणांवर प्रेम करतो. जो त्याच्याकडे जातो, त्याला तो आधार देतो. “आता तो द्वारकेत आहे. तिथे आपल्या लोकांवर राज्य करतो आहे. आपण त्याच्याकडे जा. संसार चालवताना आपल्याला किती ओढाताण होते आहे. तो आपल्याला भरपूर धन देईल. जे त्याची आठवण करतात, त्यांना तो स्वतःलाही देऊन टाकतो. मग धन द्यायला तो नाही कसा म्हणेल?” तिने पुन्हा पुन्हा, हळुवारपणे विनवले. शेवटी सुदामा तयार झाला. तो मनात म्हणाला, “कृष्णाचे दर्शन होईल, हाच सगळ्यांत मोठा लाभ.” मग त्याने विचारले, “त्याला भेट म्हणून न्यायला घरात काही आहे का?”
सुदाम्याचे पोहे
फडक्यात बांधलेली भेट
बायको इतर ब्राह्मणांच्या घरी गेली. त्यांच्याकडून तिने चार मुठी पोहे मागून आणले. ते एका फडक्याच्या चिंधीत बांधले आणि भेट म्हणून नवऱ्याच्या हाती दिले. ते लहानसे गाठोडे घेऊन सुदामा द्वारकेला निघाला. वाटेत एकच विचार त्याला सतावत होता. “माझ्यासारख्या माणसाला कृष्णाचे दर्शन तरी कसे होणार?” द्वारका ही कृष्णाची स्वतःची नगरी. पहारेकरी ओलांडून, अंगणे ओलांडून सुदामा पुढे गेला. आजूबाजूला कृष्णाच्या कुळातल्या लोकांची घरे होती. कृष्णाला पुष्कळ राण्या होत्या. प्रत्येकीचा वेगळा महाल होता. त्यांतल्या एका सुंदर महालात सुदामा शिरला. त्याला शब्दांत सांगता येणार नाही, असा आनंद झाला.
सुदाम्याचे पोहे
कृष्णाचे स्वागत
त्या महालाच्या राणीबरोबर कृष्ण पलंगावर बसला होता. सगळ्या राण्यांपैकी ती राणी म्हणजे पृथ्वीवर आलेली साक्षात लक्ष्मी. कृष्णाने सुदाम्याला दुरूनच पाहिले. तो लगेच उठला आणि धावतच त्याच्याकडे गेला. आनंदाने त्याने त्याला मिठी मारली. आपला लाडका मित्र पुन्हा भेटला, यापेक्षा मोठे सुख कोणते? कृष्णाच्या डोळ्यांतून पाणी वाहू लागले. त्याने सुदाम्याला आणून पलंगावर बसवले. स्वतःच्या हातांनी त्याचे पाय धुतले. ते पाणी आपल्या डोक्याला लावले. त्याला चंदनाचा लेप लावला. धूप लावला, दिवे ओवाळले. देवाची पूजा करावी, तसा त्याचा मान केला.
सुदाम्याचे पोहे
राणी भिकाऱ्याला वारा घालते
सुदामा तिथे फाटक्या चिंध्यांत बसला होता. मळलेला, हडकुळा. अंगावरच्या शिरा दिसत होत्या. आणि खुद्द राणी चामराने त्याला वारा घालत होती. महालातल्या बायका आश्चर्याने पाहत राहिल्या. त्या आपसात कुजबुजल्या, “या भिकाऱ्याने असे कोणते पुण्य केले असेल? याच्याजवळ काहीच नाही. जग याला तुच्छ मानते. तरी लक्ष्मीला पलंगावर सोडून कृष्ण उठला. मोठ्या भावाला भेटावे, तशी त्याने याला मिठी मारली!” पण ते दोघे मित्र हातात हात घालून बसले होते. लहानपणी गुरूंच्या घरी ते एकत्र शिकले होते. त्या दिवसांच्या गोष्टी ते बोलत होते.
सुदाम्याचे पोहे
वादळात हरवले
कृष्णाने विचारले, “गुरूंच्या घरून गेल्यावर तू लग्न केलेस का? तुला तो दिवस आठवतो? गुरुपत्नीने आपल्याला सरपण आणायला रानात पाठवले होते. अवेळी वादळ आले. रात्र पडली. सगळीकडे पाणीच पाणी झाले. आपल्याला वाट सापडेना. वाऱ्यापावसात आपण रात्रभर एकमेकांचा हात धरून भटकत होतो. “सूर्य उगवला तेव्हा आपले गुरू, सांदीपनी, आपल्याला शोधत आले. आपण थकून गेलो होतो. ते म्हणाले, ‘बाळांनो, माझ्या सेवेसाठी तुम्ही आपल्या जिवाचीही पर्वा केली नाही. चांगला शिष्य गुरूचे ऋण असेच फेडतो. मी तुमच्यावर प्रसन्न आहे. तुमच्या सगळ्या इच्छा पुऱ्या होवोत.’”
सुदाम्याचे पोहे
“माझ्यासाठी काय आणलेस?”
प्रत्येकाच्या मनात काय आहे, ते कृष्णाला ठाऊक असते. तरी त्याने मित्राकडे प्रेमाने पाहिले आणि हसत हसत त्याची थोडी थट्टा केली. “घरून माझ्यासाठी काय भेट आणलीस?” त्याने विचारले. “प्रेमाने दिलेली अगदी लहान वस्तूही माझ्यासाठी मोठी भेट असते. प्रेम नसेल, तर मोठी भेटही मला आवडत नाही. एखादे पान, एखादे फूल, एखादे फळ, थोडे पाणी, प्रेमाने दिले तर मी आनंदाने घेतो.” पण सुदाम्याला लाज वाटली. लक्ष्मीच्या पतीला मूठभर पोहे कसे द्यायचे? त्याने गाठोडे पुढे केले नाही. तो खाली मान घालून जमिनीकडे पाहत राहिला.
सुदाम्याचे पोहे
दोन मुठी
सुदामा का आला आहे, ते कृष्णाला ठाऊक होते. तो मनात म्हणाला, “पैशासाठी हा माझ्याकडे कधीच आला नाही. आता आला आहे तो फक्त आपल्या साध्वी बायकोच्या समाधानासाठी. देवांनाही क्वचित मिळते, एवढी संपत्ती मी याला देईन.” मग त्याने स्वतःच सुदाम्याच्या कपड्यांत हात घातला आणि ते गाठोडे बाहेर काढले. “हे काय?” तो म्हणाला. “अरे मित्रा, हीच तर मला सगळ्यांत आवडणारी भेट! या पोह्यांनी माझे पोट भरेल. आणि माझ्याबरोबर सगळ्या जगाचेही.” त्याने एक मूठ खाल्ली. दुसऱ्या मुठीसाठी हात पुढे केला. पण राणीने त्याचा हात धरला. ती म्हणाली, “पुरे झाले, स्वामी. एका मुठीनेच आपण प्रसन्न झालात. आपल्या प्रसन्नतेनेच याला हवे ते सगळे धन मिळेल. या जगात आणि परलोकातही.”
सुदाम्याचे पोहे
रिकाम्या हाती
ती रात्र सुदाम्याने कृष्णाच्या महालात काढली. आपण स्वर्गातच आलो आहोत, असे त्याला वाटले. सकाळी त्याला नमस्कार करून कृष्ण थोडे अंतर त्याला पोचवायला गेला. सुदामा घरी परत निघाला. कृष्णाने त्याला पैसे दिले नव्हते. सुदाम्यानेही मागितले नव्हते. चालताना त्याला थोडी लाज वाटत होती. तरी त्याचे मन भरून आले होते, कारण त्याला कृष्णाचे दर्शन झाले होते. तो मनात म्हणाला, “मी कोण, एक गरीब माणूस? आणि तो कोण? तो लक्ष्मीचा पती. तरी त्याने मला मिठी मारली. भावासारखे मला आपल्या राणीच्या पलंगावर बसवले. मी थकलो होतो, तेव्हा माझे पाय चेपले.” मग त्याच्या लक्षात आले. “त्याने मला पैसे दिले नाहीत, हीच त्याची कृपा. गरीब माणूस अचानक श्रीमंत झाला, तर त्याला गर्व होऊ शकतो. मग ज्या देवाने मदत केली, त्यालाच तो विसरतो.”
सुदाम्याचे पोहे
ओळखू न येणारे घर
असे विचार करत करत सुदामा घराजवळ आला. आणि जागीच थबकला. त्याच्या घराभोवती मोठमोठे वाडे उभे होते. सूर्यासारखे, चंद्रासारखे, अग्नीसारखे ते झळाळत होते. भोवती बागा होत्या, त्यांत पक्षी गात होते. तळी कमळांनी फुलली होती. सुंदर कपडे आणि दागिने घातलेले स्त्री-पुरुष इकडेतिकडे फिरत होते. तो चकित झाला. “हे काय? ही जागा कोणाची? हे सगळे इथे कसे आले?” तेवढ्यात देवांसारखे तेजस्वी लोक वाजत गाजत, गाणी म्हणत त्याला सामोरे आले. पती आल्याचे बायकोने ऐकले. ती आनंदाने धावतच घराबाहेर आली. आपल्या महालातून बाहेर पडणारी लक्ष्मीच जणू, अशी ती दिसत होती.
सुदाम्याचे पोहे
कृष्णाची देणगी
प्रेमाने तिचे डोळे भरून आले. डोळे मिटून तिने पतीला नमस्कार केला. सुदामा आश्चर्याने तिच्याकडे पाहतच राहिला. सोन्याचे हार घातलेल्या दासींमध्ये ती देवीसारखी शोभत होती. दोघे मिळून घरात गेले. त्या घराला रत्नांचे शंभर खांब होते. इंद्राच्या महालासारखे ते घर होते. ही सगळी संपत्ती पाहून सुदामा शांतपणे विचार करू लागला. “हे कृष्णाचेच काम. तो एक शब्दही बोलला नाही. मेघ पाऊस देतो, तसे त्याने फक्त दिले. मी नेलेले मूठभर पोहे त्याने प्रेमाने घेतले. “जन्मोजन्मी मी त्याचा मित्र राहीन, त्याचा सेवक राहीन, असे होऊ दे.” अशा रीतीने सुदामा बायकोबरोबर सुखात, समृद्धीत राहिला. पण धनाचा लोभ त्याला कधी शिवला नाही. त्याचे मन कृष्णापाशीच राहिले. काही काळाने तो कृष्णाच्या स्वतःच्या लोकी गेला. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ८० आणि ८१ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. भागवताच्या श्लोकांत त्याला फक्त कृष्णाचा ब्राह्मण मित्र म्हटले आहे. सुदामा हे नाव नंतरच्या परंपरेतून आले आहे. कृष्णाचा उपदेश आणि मूळ ग्रंथातील लांबलचक वर्णने इथे लहान केली आहेत.