पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
स्यमंतक मणी
सूर्याची भेट
द्वारका नगरीत सत्राजित नावाचा एक यादव सरदार होता. यादव म्हणजे कृष्णाचेच कूळ. सत्राजित सूर्याची उपासना करीत असे. सूर्यदेव त्याचा जिवलग मित्र होता. सूर्य त्याच्यावर प्रसन्न झाला आणि त्याने त्याला एक मणी दिला. त्या मण्याचे नाव स्यमंतक. सत्राजिताने तो मणी गळ्यात घातला आणि तो द्वारकेत आला. मणी इतका झगमगत होता की तो कोणी घातला आहे, हेच कोणाला दिसेना. लोक धावत कृष्णाकडे गेले. कृष्ण तेव्हा फासे खेळत होता. ते ओरडले, “प्रभू, सूर्यदेव आपल्या भेटीला येतो आहे! त्याच्या किरणांनी आमचे डोळे दिपले आहेत.” कृष्ण हसला. तो म्हणाला, “तो सूर्य नाही. तो सत्राजित आहे. त्याचा मणी असा चमकतो आहे.”
स्यमंतक मणी
सोने देणारा मणी
सत्राजिताने तो मणी घरातल्या देवघरात ठेवला. पुरोहितांनी सगळे विधी करून त्याची स्थापना केली. तो मणी चमत्कारिक होता. रोज तो आठ मोठे भार सोने देत असे. जिथे त्याची पूजा होई, तिथे दुष्काळ पडत नसे, रोगराई होत नसे. साप नसत, कोणतेही संकट येत नसे. असा उत्तम मणी यादवांचा राजा उग्रसेन याला शोभेल, असे कृष्णाला वाटले. एकदा त्याने सत्राजिताला तो मणी राजाला द्यायला सांगितले. पण सत्राजिताला धनाचा फार लोभ होता. त्याने नकार दिला. अशी मागणी नाकारणे चुकीचे असते, याची त्याने पर्वा केली नाही.
स्यमंतक मणी
प्रसेन शिकारीला गेला
एके दिवशी सत्राजिताचा भाऊ प्रसेन तो मणी घालून शिकारीसाठी रानात गेला. एका सिंहाने त्याच्यावर झडप घातली. सिंहाने त्याला आणि त्याच्या घोड्याला मारले, आणि मणी घेऊन गेला. वर डोंगरात ऋक्षराज जांबवानाने, म्हणजे अस्वलांच्या राजाने, त्या सिंहाला मारले. कारण त्याला स्वतःलाच तो मणी हवा होता. मणी घेऊन तो आपल्या गुहेत गेला. तिथे त्याने तो आपल्या लहान मुलाला खेळायला दिला. प्रसेन परत आला नाही. सत्राजिताला फार दुःख झाले. तो म्हणाला, “कृष्णानेच माझ्या भावाला मारले असणार. तो मणी घालून रानात गेला होता.” लवकरच सगळ्या नगरात लोक हेच कुजबुजू लागले.
स्यमंतक मणी
अस्वलाची गुहा
ही कुजबूज कृष्णाच्या कानी आली. आपल्यावरचा आळ दूर करायचा, असे त्याने ठरवले. काही नागरिकांना बरोबर घेऊन तो प्रसेनाच्या मागावर निघाला. त्यांना प्रसेन आणि त्याचा घोडा मेलेले दिसले. सिंहाने त्यांना मारले होते. आणखी वर गेल्यावर तो सिंह मेलेला दिसला. त्याला एका अस्वलाने मारले होते. तो माग एका अंधाऱ्या गुहेपाशी जाऊन थांबला. कृष्णाने बाकीच्यांना बाहेरच ठेवले आणि तो एकटाच आत गेला. आत एक मूल त्या मण्याशी खेळत होते. मणी घ्यावा म्हणून कृष्ण त्या मुलाजवळ जाऊन उभा राहिला. मुलाला सांभाळणाऱ्या दाईने एक अनोळखी माणूस पाहिला आणि ती किंचाळली. जांबवान रागाने धावत बाहेर आला. त्याला वाटले, हा कोणी साधा माणूस आहे. जांबवान ज्याची भक्ती करी, तो विष्णूच कृष्ण म्हणून पृथ्वीवर जन्मला होता. पण हे त्याला ठाऊक नव्हते. मांसाच्या तुकड्यासाठी दोन ससाणे झुंजतात, तसे ते दोघे झुंजले. शस्त्रांनी, दगडांनी, झाडांनी आणि नुसत्या हातांनी ते लढले. अठ्ठावीस दिवस आणि अठ्ठावीस रात्री ही लढाई चालली.
स्यमंतक मणी
जांबवानाने ओळखले
शेवटी कृष्णाच्या ठोशांनी जांबवानाचे अंग ठेचून निघाले. त्याचे बळ संपले. तो घामाने निथळत होता. त्याने आश्चर्याने कृष्णाकडे पाहिले. तो म्हणाला, “आता मी आपल्याला ओळखले. आपण साक्षात विष्णू आहात. पूर्वी आपणच राम होतात. आपण समुद्रावर सेतू बांधलात आणि तो ओलांडलात. दैत्यांच्या लंका नगरीला आपणच आग लावलीत.” कृष्णाने हळूच त्याच्या अंगावरून हात फिरवला. तो म्हणाला, “ऋक्षराजा, मी या मण्यासाठी तुझ्या गुहेत आलो. मी तो चोरला, असे लोक म्हणतात. माझ्यावरचा हा आळ मला दूर करायचा आहे.” जांबवानाने आनंदाने तो मणी कृष्णाला दिला. आणि कृष्णाचा मान राखण्यासाठी आपली मुलगी जांबवतीही त्याला दिली. तिचे कृष्णाशी लग्न झाले.
स्यमंतक मणी
द्वारकेत शोक
बाहेर नागरिक बारा दिवस वाट पाहत थांबले. तरीही कृष्ण बाहेर आला नाही. तेव्हा तो मेला असावा, असे त्यांना वाटले. दुःखी होऊन ते घरी परतले. सारी द्वारका शोकात बुडाली. कृष्णाच्या घरचे लोक त्याच्यासाठी रडू लागले. सत्राजिताच्या खोट्या आरोपामुळेच कृष्ण गुहेत गेला होता. म्हणून लोकांनी सत्राजिताला शिव्याशाप दिले. कृष्ण परत यावा, म्हणून त्यांनी दुर्गादेवीची प्रार्थना केली. ते प्रार्थना करत होते, तेवढ्यात कृष्ण आपली नवी पत्नी जांबवती हिला घेऊन नगरात आला. लोकांना वाटले, तो जणू मरणातूनच परत आला आहे. त्यांना इतका आनंद झाला की म्हाताऱ्यांनाही पुन्हा तरुण झाल्यासारखे वाटले.
स्यमंतक मणी
सत्राजिताला लाज वाटली
कृष्णाने सत्राजिताला सभेत बोलावले. तिथे उग्रसेन राजा बसला होता. त्याच्यासमोर कृष्णाने मणी कसा सापडला ते सांगितले. आणि मणी सत्राजिताला परत दिला. सत्राजिताने खाली मान घालून तो मणी घेतला. त्याला फार लाज वाटली. घरी गेल्यावर तो विचार करू लागला, “माझ्या हातून झालेला हा अपराध मी कसा धुऊन काढू? लोक मला कंजूस म्हणतील, सोन्याला हपापलेला म्हणतील. माझी मुलगी स्त्रियांमधले रत्न आहे. ती मुलगी आणि हा मणी, दोन्ही मी कृष्णाला देईन. याशिवाय दुसरा उपाय नाही.” त्याची मुलगी सत्यभामा सुशील होती, सुंदर होती, उदार होती. कितीतरी जणांनी तिला मागणी घातली होती. सत्राजिताने ती मुलगी आणि तो मणी कृष्णाला दिला. कृष्णाने सत्यभामेशी लग्न केले. पण कृष्णाने मणी घेतला नाही. तो म्हणाला, “तो आपल्याजवळच ठेवा. आपण सूर्याची उपासना करता. त्याचे फळ आम्हां सगळ्यांनाच मिळेल.”
स्यमंतक मणी
रात्री खून
काही दिवसांनी कृष्णाला आणि त्याचा मोठा भाऊ बलराम याला काही काळ द्वारकेबाहेर जावे लागले. यादवांमधल्या तीन सरदारांना सत्यभामेशी लग्न करायचे होते. एक अक्रूर. तो कुळातला वडीलधारा होता. कृष्ण त्याला काका म्हणत असे. दुसरा योद्धा कृतवर्मा, आणि तिसरा शतधन्वा. आता अक्रूर आणि कृतवर्मा शतधन्व्याकडे गेले. ते म्हणाले, “तू तो मणी का घेत नाहीस? सत्राजिताने आपल्याला मुलगी देण्याचे वचन दिले होते. मग आपला अपमान करून त्याने ती कृष्णाला दिली. त्याच्या भावासारखाच तोही का मरू नये?” त्यांच्या बोलण्याने शतधन्व्याचे मन फिरले. उरलेले काम लोभाने केले. तो सत्राजिताच्या घरी गेला. सत्राजित झोपला होता. झोपेतच शतधन्व्याने त्याला ठार मारले. मग मणी घेऊन तो पसार झाला.
स्यमंतक मणी
पळापळ
सत्यभामेने पाहिले, तर वडील मरून पडलेले. “बाबा, बाबा! माझे सगळे संपले!” ती आक्रोश करू लागली आणि बेशुद्ध पडली. शुद्धीवर आल्यावर तिने वडिलांचा देह तेलाने भरलेल्या मोठ्या भांड्यात ठेवला, म्हणजे तो टिकून राहील. आणि ती घाईघाईने कृष्णाला सांगायला निघाली. कृष्ण आणि बलराम तत्काळ घरी आले. शतधन्व्याला मारायचे आणि मणी परत आणायचा, म्हणून ते निघाले. शतधन्वा भयाने थरकापला. त्याने कृतवर्म्याकडे मदत मागितली. मग अक्रूराकडे मागितली. दोघांनीही नकार दिला. अक्रूर म्हणाला, “कृष्ण आणि बलराम यांचे सामर्थ्य ठाऊक असताना, त्यांच्याशी कोण लढेल?” मग शतधन्व्याने तो मणी अक्रूराकडे ठेवला. त्याच्याकडे एक घोडा होता. तो शंभर योजने धावू शकत असे. योजन म्हणजे अंतराचे मोठे माप. त्या घोड्यावर बसून शतधन्वा पळाला.
स्यमंतक मणी
पाठलाग
कृष्ण आणि बलराम रथातून वेगाने त्याच्या मागे निघाले. मिथिला नगरीजवळ शतधन्व्याचा घोडा मरून पडला. तो घाबरून पायी पळू लागला. कृष्ण रथातून उतरला आणि त्याच्या मागे धावला. आपल्या धारदार चक्राने त्याने शतधन्व्याचे मुंडके उडवले. मग त्याने मेलेल्या शतधन्व्याचे कपडे तपासले. पण मणी त्यात नव्हता. कृष्ण भावाला म्हणाला, “मी त्याला उगीच मारले. मणी त्याच्याकडे नाही.” बलराम म्हणाला, “त्याने तो कोणाकडे तरी ठेवला असणार. तू द्वारकेला परत जा आणि त्या माणसाला शोधून काढ.” म्हणून कृष्ण मणी न घेताच घरी परत आला. काय घडले ते त्याने सत्यभामेला सांगितले. आणि तिच्या वडिलांचे अंत्यसंस्कार करवले.
स्यमंतक मणी
अक्रूर परत आला
शतधन्वा मेला, हे अक्रूराने आणि कृतवर्म्याने ऐकले. ते घाबरून द्वारकेतून पळून गेले. अक्रूर गेल्यावर नगरावर एकामागून एक संकटे येऊ लागली, असे लोक म्हणू लागले. वडीलधारे सांगू लागले, अक्रूर जिथे जाई, तिथे पाऊस पडे आणि सुबत्ता येई. त्याच्या वडिलांच्या बाबतीतही पूर्वी असेच होत असे. हे एवढेच कारण नाही, असे कृष्णाला वाटत होते. त्याने माणसे पाठवून अक्रूराला परत आणले, आणि प्रेमाने त्याचे स्वागत केले. मग तो हसून म्हणाला, “काका, शतधन्व्याने स्यमंतक मणी आपल्याकडे ठेवला, हे आम्हांला केव्हाच ठाऊक आहे. आजकाल आपले यज्ञ कधी थांबतच नाहीत. आपल्या यज्ञवेदीसुद्धा सोन्याच्या आहेत. मण्याबद्दल माझा भाऊ माझ्यावर पुरता विश्वास ठेवत नाही. आपण तो मणी आपल्या नातलगांना दाखवा, आणि माझ्यावरचा आळ दूर करा.”
स्यमंतक मणी
मणी सगळ्यांना दिसला
या गोड बोलण्याने अक्रूराचे मन वळले. त्याने आपल्या वस्त्रात गुंडाळून ठेवलेला मणी बाहेर काढला. तो सूर्यासारखा झळाळत होता. कृष्णाने तो मणी सगळ्या नातलगांपुढे उंच धरला. त्याच्या नावाला लागलेला डाग पुसला गेला. मग त्याने तो मणी पुन्हा अक्रूराला दिला. तो म्हणाला, “खरे तर हक्काने हा मणी सत्यभामेच्या मुलांना मिळायला हवा. पण तो सांभाळणे कठीण आहे. जो शुद्ध आचरण न ठेवता तो घालतो, त्याला तो मरण आणतो. आपण आपली व्रते पाळता. आपल्या हाती असताना या मण्याने नगराचे भलेच केले आहे. तो आपल्याकडेच ठेवा.” तेव्हापासून अक्रूर तो मणी उघडपणे गळ्यात घालू लागला. आणि तो सूर्यासारखा तेजाने झळाळू लागला. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ५६ आणि ५७ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मणी घालण्यातला धोका, अक्रूराने तो उघडपणे घालणे आणि काही लहान तपशील विष्णु पुराण, अंश ४, अध्याय १३ यातून घेतले आहेत. मूळ ग्रंथातील स्तुती, वंशावळी आणि लांबलचक भाषणे इथे बरीच लहान केली आहेत.