पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
उषा आणि अनिरुद्ध
हजार हातांचा राजा
बाणासुर नावाचा एक दैत्यराजा होता. बळीच्या शंभर मुलांपैकी तो सर्वांत थोरला. बळी हा तोच दैत्यराजा, ज्याने विष्णूला सगळी पृथ्वी दान दिली होती. त्या वेळी विष्णू बटू होऊन त्याच्याकडे आला होता. बाणासुर शोणितपूर नावाच्या सुंदर नगरीत राज्य करीत होता. तो उदार होता, शहाणा होता, आणि दिलेला शब्द पाळणारा होता. महादेव शिवावर त्याची मोठी भक्ती होती. शिवाच्या कृपेने देवसुद्धा चाकरांसारखे त्याची सेवा करीत. बाणासुराला हजार हात होते. एकदा शिव नाचत होता, तेव्हा बाणासुराने आपल्या हजार हातांनी त्याला वाद्यांची साथ दिली. शिव प्रसन्न झाला. हवा तो वर माग, असे तो बाणासुराला म्हणाला. बाणासुराने मागितले, “आपण माझ्या नगराचे रक्षण करावे.” आणि शिव त्याच्या नगराचे रक्षण करू लागला.
उषा आणि अनिरुद्ध
बाणासुराची बढाई
पण बाणासुराला आपल्या ताकदीचा माज चढला. एके दिवशी त्याने शिवाला नमस्कार केला, आणि आपला मुकुट त्याच्या पायांना टेकवला. तो म्हणाला, “महादेवा, आपण दिलेले हे हजार हात मला नुसते ओझे झाले आहेत. तिन्ही लोकांत माझ्याशी लढणारा कोणीच नाही, आपल्याशिवाय. माझे हात लढाईसाठी शिवशिवत होते. म्हणून मी दिशांचे रक्षण करणाऱ्या दिग्गजांशी लढायला निघालो. वाटेत मी पर्वत चुरडले. पण ते हत्ती घाबरले आणि माझ्यापुढून पळून गेले.” शिवाला राग आला. तो म्हणाला, “मूर्खा! तुझा ध्वज मोडेल, तेव्हा माझ्या तोडीचा योद्धा तुला लढाईत भेटेल. तो तुझा गर्व धुळीला मिळवील.” हे ऐकून बाणासुर खूश झाला. त्याला लढाईशिवाय दुसरे काहीच नको होते. घरी आल्यावर त्याने पाहिले, तर त्याचा ध्वज मोडला होता. ते पाहून त्याला आनंदच झाला.
उषा आणि अनिरुद्ध
स्वप्न
बाणासुराला उषा नावाची मुलगी होती. ती तरुण होती, पण तिचे अजून लग्न झाले नव्हते. जो पुरुष तुझ्या स्वप्नात येईल तोच तुझा पती होईल, असे शिवाची पत्नी पार्वती हिने तिला सांगितले होते. एका रात्री तिला स्वप्नात एक प्रियकर भेटला. तो होता कृष्णाचा नातू अनिरुद्ध. उषेने त्याला कधी पाहिले नव्हते, त्याचे नावसुद्धा ऐकले नव्हते. कृष्ण म्हणजे पृथ्वीवर जन्मलेला विष्णूच. उषा जागी झाली. भोवती तिच्या मैत्रिणी होत्या, पण तिचा प्रियकर नाहीसा झाला होता. “प्रिया, कुठे आहेस तू?” ती ओरडली. मग तिला खूप लाज वाटली. चित्रलेखा ही उषेची मैत्रीण होती. ती बाणासुराच्या मंत्र्याची मुलगी. काय झाले म्हणून तिने उषेला विचारले. उषा म्हणाली, “मी स्वप्नात एक पुरुष पाहिला. तो सावळा होता. त्याचे डोळे कमळासारखे होते, आणि हात लांब, बळकट होते. त्याने पिवळे रेशमी वस्त्र नेसले होते. तो मला एकटी सोडून गेला, आणि त्याची ओढ लावून गेला. मी त्यालाच शोधते आहे.”
उषा आणि अनिरुद्ध
चित्रे
चित्रलेखा म्हणाली, “मी तुझे दुःख दूर करीन. तो तिन्ही लोकांत कुठेही असो, मी त्याला तुझ्याकडे आणीन. फक्त तो कोण ते मला दाखव.” मग ती चित्रे काढू लागली. तिने देव काढले, गंधर्व काढले, नाग आणि दैत्य काढले. मग माणसे काढली. माणसांमध्ये तिने यादव काढले. यादव म्हणजे कृष्णाचे कूळ. तिने कृष्णाचे वडील काढले. मग भाऊ बलरामासह कृष्णही काढला. तिने कृष्णाचा मुलगा प्रद्युम्न काढला, तेव्हा उषा लाजून लाल झाली. मग चित्रलेखेने प्रद्युम्नाचा मुलगा अनिरुद्ध काढला. उषेने त्याच्याकडे पाहिले. तिने लाजून मान खाली घातली आणि ती हसली. “हाच तो,” ती म्हणाली. “हाच तो!”
उषा आणि अनिरुद्ध
द्वारकेकडे झेप
चित्रलेखेकडे योगाने मिळवलेल्या सिद्धी होत्या. तिने त्या तरुणाला लगेच ओळखले. तो कृष्णाचा नातू होता. ती आकाशातून उडत द्वारकेला गेली. तिथे अनिरुद्ध एका सुंदर पलंगावर झोपला होता. तिने आपल्या सिद्धीने त्याला झोपेतच उचलले आणि शोणितपुराला नेले. मैत्रिणीपुढे त्याला ठेवून ती म्हणाली, “हा घे तुझा प्रियकर.” उषेने त्याच्याकडे पाहिले. त्याच्यासारखा देखणा पुरुष दुसरा नव्हता. तिचा चेहरा आनंदाने उजळला. उषा आणि अनिरुद्ध गुपचूप एकत्र राहू लागले. तिने त्याला आपल्या महालातच ठेवले. तिथे कोणत्याही पुरुषाला डोकावूनसुद्धा पाहता येत नसे.
उषा आणि अनिरुद्ध
महालात लपलेला
एखाद्या राजपुत्राला हवे ते सगळे उषेने अनिरुद्धाला दिले. दिवसेंदिवस तिचे त्याच्यावरचे प्रेम वाढत गेले. तोही तिच्यात इतका रमला, की किती दिवस गेले याचे त्याला भानच उरले नाही. पण पहारेकऱ्यांना उषेच्या अंगावर काही खुणा दिसल्या. त्या लपण्यासारख्या नव्हत्या. ते राजाकडे गेले. “महाराज,” ते म्हणाले, “आपली मुलगी कुळाला लाज आणणारे वागते आहे. आम्ही रात्रंदिवस तिच्या महालावर पहारा देतो. कोणत्याही पुरुषाला आत डोकावता येत नाही. मग हे कसे घडले, ते आम्हांला कळत नाही.” मुलीविषयीची ही बातमी ऐकून बाणासुर फार अस्वस्थ झाला. तो घाईघाईने तिच्या महालात गेला.
उषा आणि अनिरुद्ध
सापडला
तिथे बाणासुराने अनिरुद्धाला पाहिले. तो सावळा आणि देखणा होता. त्याने पिवळे रेशमी वस्त्र नेसले होते. कुरळ्या केसांतून त्याची कुंडले चमकत होती. गळ्यात मोगऱ्याची माळ घालून तो उषेबरोबर फासे खेळत बसला होता. बाणासुर थक्क होऊन पाहत उभा राहिला. बाणासुर सशस्त्र पहारेकऱ्यांचा घोळका घेऊन आत आला, हे अनिरुद्धाने पाहिले. त्याने लोखंडी गदा उचलली आणि तो लढायला सज्ज झाला. दंड उगारलेल्या यमासारखा तो उभा राहिला. त्याला पकडायला पहारेकरी चारी बाजूंनी अंगावर आले. रानडुक्कर कुत्र्यांच्या टोळीला उधळून लावते, तसे अनिरुद्धाने त्यांना मारून पाडले. कुणाचे डोके फुटले, कुणाची मांडी मोडली, कुणाचा हात मोडला. ते सगळे महालाबाहेर पळून गेले. मग बाणासुराने रागाच्या भरात नागांचे दोर करून अनिरुद्धाला बांधले. अनिरुद्धाला बांधल्याचे उषेने ऐकले, आणि ती धाय मोकलून रडली.
उषा आणि अनिरुद्ध
शोणितपुरावर चढाई
इकडे द्वारकेत अनिरुद्ध कुठे गेला, हे कोणालाच ठाऊक नव्हते. पावसाळ्याचे चार महिने गेले. घरची माणसे त्याच्यासाठी शोक करीत राहिली. शेवटी देवर्षी नारदांनी त्यांना सगळी हकिगत सांगितली. लगेच यादव कृष्णाच्या नातवाला सोडवायला निघाले. कृष्ण आणि बलराम त्यांच्या पुढे होते. अनिरुद्धाचे वडील प्रद्युम्नही बरोबर होते. बारा अक्षौहिणी सेना घेऊन ते निघाले. त्यांनी बाणासुराच्या नगराला चारी बाजूंनी वेढा घातला. नगराच्या बागा, तट, बुरूज आणि वेशी त्यांनी मोडून टाकल्या. बाणासुराचा ध्वज मोडला होता, आणि शिवाने सांगितलेली ती लढाई आता आली होती. बाणासुर संतापून बाहेर पडला. त्याचे सैन्यही यादवांच्या सैन्याएवढेच मोठे होते.
उषा आणि अनिरुद्ध
कृष्ण आणि शिव
शिवाने बाणासुराच्या नगराचे रक्षण करण्याचे वचन दिले होते. म्हणून आता तो त्याच्या बाजूने लढायला आला. तो नंदी बैलावर बसून आला. बरोबर त्याचा मुलगा कार्तिकेय होता, आणि भुते-प्रेतांचे गण होते. देव आपापल्या विमानांत बसून लढाई पाहायला आले. ती लढाई अद्भुत होती, आणि भयंकरही. कृष्ण शिवाशी लढला, आणि प्रद्युम्न कार्तिकेयाशी. कृष्णाच्या बाणांनी शिवाच्या भुतांच्या गणांना पळवून लावले. शिवाने कृष्णावर एकामागून एक अस्त्रे सोडली. कृष्णाने शांतपणे प्रत्येक अस्त्राला आपल्या अस्त्राने उत्तर दिले. शेवटी कृष्णाने जृंभणास्त्र सोडले. हे जांभया आणणारे मायावी अस्त्र. ते ज्याला लागते, तो जांभयांवर जांभया देत राहतो. शिव त्याने हतबल झाला. तो नुसता बसून जांभया देऊ लागला. त्याला पुढे लढता येईना.
उषा आणि अनिरुद्ध
दैत्य पळाले
मग कृष्णाने बाणासुराच्या सैन्याचा संहार केला. प्रद्युम्नाच्या बाणांनी कार्तिकेय जखमी झाला. तो आपल्या मोरावर बसून रणांगणातून निघून गेला. बलरामाने आपल्या मुसळाने बाणासुराच्या दोन वीरांना मारून पाडले. एक बाणासुराचा मंत्री कुंभांड, आणि दुसरा कूपकर्ण. नायकच पडले, तेव्हा दैत्यांचे सैन्य पळत सुटले. आपले सैन्य उधळलेले पाहून बाणासुराला ते सहन झाले नाही. त्याने आपला रथ थेट कृष्णावर घातला. त्याने आपल्या हजार हातांनी एकाच वेळी पाचशे धनुष्ये ओढली. प्रत्येक धनुष्यावर दोन बाण होते. कृष्णाने प्रत्येक धनुष्याचे दोन तुकडे केले. त्याने बाणासुराचा सारथी आणि घोडे मारले, आणि आपला शंख फुंकला. तेवढ्यात बाणासुराची आई कोटरा कृष्णापुढे येऊन उभी राहिली. मुलाचा जीव वाचवायला ती नग्न होऊन, केस मोकळे सोडून आली होती. तिच्याकडे पाहू नये, म्हणून कृष्णाने तोंड फिरवले. कृष्ण दुसरीकडे पाहत होता, तेवढ्यात बाणासुर नगरात पळून गेला. त्याचा रथ गेला होता, धनुष्यही गेले होते.
उषा आणि अनिरुद्ध
हजार हात
थोड्याच वेळात बाणासुर पुन्हा रथात बसून बाहेर आला. संतापाने तो आपल्या हजारही हातांनी कृष्णावर बाण सोडू लागला. कृष्णाने आपले सुदर्शन चक्र फेकले. त्याची धार वस्तऱ्यासारखी तीक्ष्ण होती. झाडाच्या फांद्या छाटाव्यात, तसे त्या चक्राने बाणासुराचे हात एकामागून एक छाटून टाकले. बाणासुराचे हात तुटत होते, तेव्हा शिव कृष्णाकडे आला. आपल्या भक्तासाठी त्याचे मन कळवळले होते. तो म्हणाला, “आपण सगळ्यांचे स्वामी आहात. धर्माचे रक्षण करायला आपण पृथ्वीवर अवतरला आहात. हा बाणासुर मला प्रिय आहे. तो माझा भक्त आहे, आणि मी त्याला अभय दिले आहे. आपण त्याच्यावर कृपा करावी.”
उषा आणि अनिरुद्ध
कृष्णाचे वचन
कृष्ण हसला. तो म्हणाला, “आपण म्हणता तसेच होईल. आपल्या शब्दाचा मान राखायला मी माझे चक्र आवरतो. मी याला मारणार नाही. फार पूर्वी मी प्रल्हादाला एक वचन दिले होते. प्रल्हाद हा दैत्यराजा, आणि याचा पणजोबा. त्याच्या वंशातल्या कोणालाही मी कधी मारणार नाही, असे ते वचन होते. “याचे हात मी फक्त याचा गर्व उतरवण्यासाठी तोडले. याला अजून चार हात उरले आहेत. याला कधी म्हातारपण येणार नाही, मरण येणार नाही. हा आपल्या गणांचा प्रमुख होईल. आता याला कसलीच भीती नाही. आपण याला अभय दिले आहे, तेच अभय मीही देतो.”
उषा आणि अनिरुद्ध
द्वारकेला परत
जीव वाचला, तेव्हा बाणासुराने कृष्णापुढे जमिनीवर डोके टेकवले. त्याने अनिरुद्ध आणि उषा यांना सुंदर वस्त्रे आणि दागिने घातले. त्यांना रथात बसवून तो कृष्णाकडे घेऊन आला. त्यांच्याबरोबर त्याने सैन्यही दिले. शिवाचा आशीर्वाद घेऊन कृष्ण घरी निघाला. वधू आणि वर त्याच्या पुढे चालले होते. द्वारका ध्वजांनी आणि तोरणांनी सजली होती. रस्त्यांवर पाण्याचा सडा घातला होता. शंख आणि नगारे वाजू लागले. नगरीचे लोक, कृष्णाचे मित्र आणि ब्राह्मण, सगळे त्यांच्या स्वागताला सामोरे आले. अशा रीतीने, शिवाने सांगितल्याप्रमाणे बाणासुराचा गर्व उतरला. आणि अनिरुद्ध उषेला घेऊन घरी आला. ज्या वधूने त्याला पहिल्यांदा स्वप्नात पाहिले होते, तीच ही उषा. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ६२ आणि ६३ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. पार्वतीने उषेला दिलेले वचन, बाणासुराचा ध्वज मोडणे, आणि कृष्णाने शिवाला दिलेल्या उत्तराचा काही भाग विष्णु पुराण, अंश ५, अध्याय ३२ आणि ३३ मधून घेतला आहे. तिथे ही गोष्ट थोड्या वेगळ्या रीतीने आली आहे. शिवाचा ज्वर आणि कृष्णाचा ज्वर यांची लढाई, स्तोत्रे आणि मूळ ग्रंथातल्या लांबलचक याद्या इथे गाळल्या आहेत.