पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
वृंदावनातील राक्षस
बाळावर संकट
कृष्ण म्हणजे माणसाच्या बाळाच्या रूपात जन्मलेला विष्णू. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. मथुरेचा दुष्ट राजा कंस याला त्याचा जीव घ्यायचा होता. म्हणून त्याला गोकुळात लपवले होते. गोकुळ म्हणजे गवळ्यांचे गाव. तिथे गवळ्यांचा प्रमुख नंद आणि त्याची बायको यशोदा त्याला आपलाच मुलगा म्हणून वाढवत होते. पण त्याला मारायला राक्षस येतच राहिले. पहिली आली ती पूतना राक्षसीण. ती बाळाच्याच हातून मेली होती. एके दिवशी या चिमुकल्यासाठी एक उत्सव होता. यशोदेने त्याला न्हाऊ घातले. त्याला झोप येऊ लागली, तेव्हा तिने त्याला एका गाड्याखाली निजवले. मग ती पाहुण्यांच्या गडबडीत गुंतली. बाळ दुधासाठी रडत होते, ते तिला ऐकूच आले नाही. रडता रडता बाळाने आपले इवलेसे पाय झाडले. एक कोवळा पाय गाड्याला लागला, आणि गाडा उलटाच झाला. त्यावरची मडकी खाली पडून फुटली, आणि गाड्याची दांडीही मोडली. तरी प्रभूच्या कृपेने गाडा बाळाच्या अंगावर पडला नाही.
वृंदावनातील राक्षस
“त्यानेच लाथ मारली”
बायका धावत आल्या. नंद आणि गवळीही त्यांच्याबरोबर आले. “गाडा आपोआप कसा उलटेल?” ते विचारू लागले. तिथे काही मुले खेळत होती. ती म्हणाली, “त्यानेच केले. तो रडत होता, आणि त्याने पायाने लाथ मारली. आम्ही पाहिले.” गवळ्यांना ते खरे वाटले नाही. मुलांचे बोलणे ते, असे त्यांना वाटले. हे बाळ किती बलवान आहे, हे त्यांना ठाऊक नव्हते. आपल्या बाळाला कोणत्या तरी पिशाच्चाने झपाटले असेल, अशी यशोदेला भीती वाटली. तिने त्याला उचलून घेतले. ब्राह्मणांकडून त्याच्यावर आशीर्वादाचे मंत्र म्हणवून घेतले. मग त्याला पाजले. गवळ्यांनी गाडा पुन्हा चाकांवर उभा केला. बाळाला काही इजा होऊ नये म्हणून ब्राह्मणांनी होमहवन केले.
वृंदावनातील राक्षस
वावटळ
आणखी एके दिवशी यशोदा कृष्णाला मांडीवर घेऊन खेळवत होती. अचानक तो डोंगराच्या शिखरासारखा जड झाला. तिला त्याचे ओझे पेलवेना. नवल करीत तिने त्याला जमिनीवर ठेवले. प्रभूची प्रार्थना केली, आणि ती आपल्या कामाला लागली. तेवढ्यात तृणावर्त आला. तो कंसाच्या पदरी असलेला एक राक्षस होता. बाळाला मारायलाच कंसाने त्याला पाठवले होते. तो वावटळीचे रूप घेऊन आला, आणि कृष्णाला उचलून आकाशात घेऊन गेला. सगळ्या गोकुळात धूळ पसरली. सगळ्यांच्या डोळ्यांत धूळ गेली. आकाशात भयंकर घोंघावणे भरून राहिले. क्षणभर कोणाला दुसरे कोणी दिसत नव्हते. स्वतःचे अंगसुद्धा दिसत नव्हते. यशोदेने बाळाला ठेवले होते तिथे पाहिले. तो तिथे नव्हता. वासरू हरवलेल्या गाईसारखी ती जमिनीवर कोसळली आणि रडू लागली. इतर बायकाही तिच्याबरोबर रडू लागल्या.
वृंदावनातील राक्षस
गळ्याची पकड
आकाशात उंचावर वावटळीचा जोर ओसरू लागला होता. बाळ फार जड झाले होते, दगडासारखे जड. तृणावर्ताला पुढे जाता येईना. त्याला बाळाला खाली टाकायचे होते. पण ते जमेना. कृष्णाने त्याचा गळा घट्ट धरला होता, आणि तो सोडतच नव्हता. तृणावर्ताचा श्वास कोंडला. त्याचे डोळे बाहेर आले. त्याला ओरडताही येईना. तो निर्जीव होऊन आकाशातून खाली पडला. गावातल्या एका खडकावर आपटून त्याच्या शरीराचे तुकडे तुकडे झाले. रडणाऱ्या बायका त्याच्याकडे धावल्या. तिथे तो प्रचंड, भयानक राक्षस पडला होता. आणि त्याच्या छातीवर कृष्ण होता, सुखरूप, धडधाकट. बायकांनी त्याला उचलून आईच्या हाती दिले. सगळ्या गवळ्यांना फार आनंद झाला. जणू मृत्यूच्या तोंडातूनच बाळ परत आले होते.
वृंदावनातील राक्षस
गाव सोडायची वेळ
मग आणखी एकदा सगळ्यांच्या उरात धडकी भरली. कृष्णाने लोणी चोरले, म्हणून शिक्षा करायला यशोदेने त्याला एका जड लाकडी उखळाला बांधले. ते उखळ ओढत तो दोन मोठ्या झाडांच्या मधून गेला, आणि त्याने ती दोन्ही झाडे पाडली. गवळ्यांना तो पडलेल्या बुंध्यांच्या मध्ये सापडला. तो हसत होता, आणि त्याला कुठे खरचटलेसुद्धा नव्हते. यावर विचार करायला गावातले वडीलधारे जमले. उपनंद नावाचा एक म्हातारा गवळी होता. तो शहाणा होता, आणि दोन्ही मुलांवर त्याचा फार जीव होता. तो म्हणाला, “आपण ही जागा सोडली पाहिजे. आपल्या मुलांना मारायला इथे एकामागून एक संकटे येत आहेत. एकट्या या मुलाचाच विचार करा. आधी राक्षसीण, मग उलटलेला गाडा, मग वावटळ, मग पडलेली दोन झाडे. प्रत्येक वेळी केवळ प्रभूच्या आणि देवांच्या कृपेनेच तो वाचला. “वृंदावन नावाचे एक वन आहे. ते हिरवेगार आणि ताजेतवाने आहे. तिथे गुरांसाठी भरपूर चांगले गवत आहे. आणखी काही वाईट घडायच्या आधी आजच मुलांना घेऊन तिथे जाऊ या.”
वृंदावनातील राक्षस
वृंदावनात
“बरोबर बोललात!” गवळी म्हणाले. त्यांनी आपल्या गाड्यांत म्हातारी माणसे, मुले, बायका आणि सगळे सामान भरले. पुरुषांनी धनुष्ये घेतली. गुरे पुढे हाकत, शिंगे फुंकत ते निघाले. यशोदा रोहिणीबरोबर गाडीत बसली. रोहिणी म्हणजे कृष्णाचा मोठा भाऊ बलराम याची आई. दोघे भाऊही त्यांच्याबरोबर बसले. रोहिणी आणि बलराम गोकुळातच राहत होते. त्यामुळे दोघे भाऊ एकत्रच वाढले. वृंदावनात गवळ्यांनी आपले गाडे अर्धचंद्राच्या आकारात उभे केले, आणि तिथे नवे घर वसवले. कृष्णाला आणि बलरामाला ते वन फार आवडले. गोवर्धन पर्वत आवडला, आणि यमुना नदीचे वाळूचे काठही आवडले. काही काळाने ते वासरे राखण्याएवढे मोठे झाले. मग ते इतर गवळ्यांच्या मुलांबरोबर वस्तीजवळ वासरे चारू लागले.
वृंदावनातील राक्षस
वासरू आणि बगळा
पण राक्षसांनी त्यांना तिथेही गाठले. एके दिवशी यमुनेच्या काठावर एक राक्षस वासराचे रूप घेऊन वासरांमध्ये घुसला. कृष्णाने त्याला ओळखले आणि बलरामाला खुणेने दाखवले. काही कळलेच नाही असे दाखवत तो सहज त्याच्याजवळ गेला. त्याने त्या वासराचे मागचे पाय आणि शेपूट धरले, त्याला गरगर फिरवले, आणि कवठाच्या झाडावर भिरकावून दिले. वासरू तिथेच मेले. दुसऱ्या एका दिवशी मुलांना एका तळ्याकाठी काहीतरी प्रचंड दिसले. वज्राने तुटलेल्या डोंगराच्या शिखरासारखे ते दिसत होते. तो होता बक, बगळ्याचे रूप घेतलेला एक बलाढ्य राक्षस. तो कंसाचा मित्र होता. तो कृष्णावर धावून आला, आणि आपल्या धारदार चोचीने त्याने कृष्णाला गिळून टाकले. बलराम आणि इतर मुले भीतीने जागच्या जागी थिजून गेली.
वृंदावनातील राक्षस
आगीतले पतंग
पण बगळ्याच्या घशात कृष्ण आगीसारखा तापला. बकाचा घसा इतका भाजला, की त्याने त्याला ताबडतोब बाहेर थुंकून टाकले. कृष्णाला काहीही झाले नव्हते. बगळा चिडून पुन्हा त्याच्यावर धावला. कृष्णाने त्याच्या चोचीचे दोन्ही भाग दोन हातांत पकडले, आणि गवताची काडी फाडावी तितक्या सहज त्याला फाडून टाकले. मुलांनी सुटकेचा निःश्वास टाकला आणि कृष्णाला मिठ्या मारल्या. ते वासरे घेऊन घरी आले, आणि त्यांनी सगळ्यांना ही गोष्ट सांगितली. गवळी कृष्णाकडे पाहतच राहिले, जणू तो मरणातून परत आला होता. ते म्हणाले, “या मुलावर किती तरी वेळा मृत्यू चालून आला. पण आगीत पतंग जळून जावेत, तसे ते सगळे नाश पावले. गर्गमुनींनी असेच होईल असे सांगितले होते.” गर्गमुनी मोठे ऋषी होते. त्यांनी एकदा या मुलाचे नाव गुपचूप ठेवले होते. हा मुलगा गवळ्यांना प्रत्येक संकटातून सुखरूप पार नेईल, असे भविष्य त्यांनी सांगितले होते.
वृंदावनातील राक्षस
अघाचा डाव
एके दिवशी कृष्ण पहाटेच उठला. आज न्याहारी वनात करायची, असे त्याने ठरवले. मित्रांना उठवायला त्याने शिंग फुंकले. मग सगळे निघाले. हजारो मुले होती. प्रत्येकजण आपापली वासरे हाकत होता, आणि प्रत्येकाच्या खांद्याला शिदोरीची झोळी लटकत होती. वाटेत ते खेळत होते. एकमेकांच्या शिदोऱ्या पळवत होते, आणि कृष्णाला आधी कोण शिवतो म्हणून शर्यत लावत होते. अघ नावाचा एक मोठा राक्षस हे पाहत होता. मुलांचा हा आनंद त्याला सहन होईना. पूतना त्याची बहीण होती आणि बक त्याचा भाऊ. आता कंसाच्या सांगण्यावरून तोही आला होता. तो मनात म्हणाला, “या पोराने त्या दोघांना मारले. आता मी याला आणि याच्या मित्रांना एकदमच मारीन. ही मुले म्हणजे गावाचा प्राण. ती मेली, की गवळीही मेल्यातच जमा.”
वृंदावनातील राक्षस
उघडे तोंड
मग अघाने अजगराचे रूप घेतले. तो कित्येक कोस लांब होता, आणि डोंगराएवढा मोठा होता. मुलांच्या वाटेत तो आडवा पडला. त्याने आपले तोंड गुहेसारखे सताड उघडे ठेवले होते. त्याचा खालचा ओठ जमिनीवर टेकला होता, आणि वरचा ओठ ढगांना भिडला होता. त्याचे दात डोंगरांच्या शिखरांसारखे होते. जीभ एखाद्या रुंद रस्त्यासारखी होती. आणि त्याचा श्वास म्हणजे गरम वारा होता. मुलांना वाटले, हे वृंदावनातले एखादे प्रेक्षणीय स्थळ आहे. ते हसत म्हणाले, “मित्रांनो, बघा! अगदी सापाचे तोंड वाटते, नाही? आपल्याला गिळायला उघडलेले! ती शिखरे म्हणजे त्याचे दात, आणि तो रस्ता म्हणजे त्याची जीभ. आणि खरेच साप असला, तर तो बगळ्यासारखाच मरेल.” त्यांनी कृष्णाकडे पाहिले, टाळ्या वाजवल्या, आणि हसत खिदळत ते वासरांसकट आत धावले.
वृंदावनातील राक्षस
कृष्ण आत गेला
प्रत्येकाच्या मनात काय आहे, ते कृष्णाला ठाऊक असते. हा राक्षस आहे, हे त्याने ओळखले. तो मित्रांना अडवणार होता, पण ते आधीच आत शिरले होते. अघाने अजून तोंड मिटले नाही. त्याला कृष्णही हवा होता. आपल्या भावाला मारणारा तो मुलगा त्याला सोडायचा नव्हता. आपले मित्र मृत्यूचा घास होणार, हे कृष्णाने पाहिले. त्याच्याशिवाय त्यांना वाचवणारे दुसरे कोणी नव्हते. त्याचे मन करुणेने भरून आले. दोन गोष्टी करायच्या होत्या. राक्षस जिवंत राहता कामा नये, आणि मित्रांना इजा होता कामा नये. दोन्ही एकदम कसे साधायचे? त्याने विचार केला, आणि त्याला उपाय सुचला. तो स्वतःच त्या तोंडात शिरला. ढगांआड लपलेले देव घाबरून हाय हाय करू लागले. पण कंस आणि राक्षस आनंदले.
वृंदावनातील राक्षस
अजगराची कातडी
अघाला सगळ्यांना चिरडून टाकायचे होते. पण त्याच्या घशात कृष्ण वाढू लागला. तो मोठा मोठा होत गेला. शेवटी राक्षसाला श्वास घेता येईना. अघ इकडे तिकडे तडफडू लागला. शेवटी आत कोंडलेला त्याचा श्वास डोक्याच्या टाळूतून फुटून बाहेर पडला, आणि तो मेला. त्याच्या आत असलेली मुले आणि वासरेही त्याच्याबरोबर मेली. पण कृष्णाने त्यांच्याकडे पाहिले, आणि त्याच्या नजरेने ती सगळी जिवंत होऊन उठली. त्या सगळ्यांना घेऊन तो तोंडातून बाहेर आला. देवांनी फुलांचा वर्षाव केला आणि गाणी गायली. सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेवही ते पाहायला आला, आणि थक्क झाला. अजगराची कातडी वाळून गेली. पुढे पुष्कळ दिवस गावातले लोक तिच्यात गुहेसारखे खेळायला जात. भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ७, ११ आणि १२ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. वृंदावनात जाण्याची हकिगत विष्णु पुराण, अंश ५, अध्याय ६ मध्येही आहे. स्तोत्रे, यशोदेला मुलाच्या तोंडात दुसऱ्यांदा झालेले विश्वदर्शन, फळे विकणारी बाई, आणि मुलांच्या खेळांची लांबलचक वर्णने, हे भाग इथे गाळले आहेत.