पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Krishna
यादवांचा अंत
ऋषींची थट्टा
कृष्ण म्हणजे पृथ्वीवर जन्मलेला विष्णूच. तो आपल्या द्वारका नगरीत राहत होता. भोवती त्याचे स्वतःचे मोठे यादव कूळ होते. काही वर्षांपूर्वी भारतीय युद्ध झाले होते. त्या महायुद्धात कुरूंचा संहार झाला होता. त्या युद्धानंतरचे छत्तिसावे वर्ष आले. त्या वर्षी यादवांवर भयंकर संकट ओढवले. त्याची सुरुवात अशी झाली. एके दिवशी तीन थोर ऋषी द्वारकेला आले. काही तरुण यादव वीरांनी त्यांना पाहिले. त्यांच्या मनात एक दुष्ट कल्पना आली, कारण देव आधीच त्यांच्यावर उलटले होते. त्यांनी कृष्णाचा मुलगा सांब याला बाईचे कपडे घातले, आणि त्याला ऋषींकडे नेले. ते म्हणाले, “ही बभ्रूची पत्नी आहे. बभ्रू हा एक मोठा यादव वीर. हिला मुलगा हवा आहे. सांगा, हिच्या पोटी काय जन्माला येईल?”
यादवांचा अंत
शाप
ऋषींनी ही चलाखी ओळखली. रागाने त्यांचे डोळे लाल झाले. ते म्हणाले, “हा सांब एका लोखंडी मुसळाला जन्म देईल. ते लोखंडाचे भयंकर मुसळ असेल. तुम्ही दुष्ट, गर्विष्ठ लोक त्याच मुसळाने आपल्या सगळ्या कुळाचा नाश कराल. फक्त कृष्ण आणि त्याचा थोरला भाऊ बलराम उरतील. नांगर हेच बलरामाचे शस्त्र. तो आपला देह सोडील आणि समुद्रात शिरेल. आणि कृष्ण जमिनीवर पडलेला असताना जरा नावाचा पारधी त्याला बाण मारील.” मग ऋषी कृष्णाला भेटायला गेले. कृष्णाने यादवांना शापाविषयी सांगितले. आपले कूळ कसे संपणार, हे त्याला चांगले ठाऊक होते. तो विश्वाचा स्वामी होता. त्याला हे बदलता आले असते, पण तसे करण्याची त्याची इच्छा नव्हती. “जे व्हायचे ते होणारच,” एवढेच तो म्हणाला.
यादवांचा अंत
लोखंडी मुसळ
दुसऱ्या दिवशी सांबाने एका लोखंडी मुसळाला जन्म दिला. ते मृत्यूच्या अक्राळविक्राळ दूतासारखे दिसत होते. ही बातमी यादवांचा राजा उग्रसेन याच्या कानी गेली. तो फार दुःखी झाला. त्याने ते मुसळ कुटून त्याचे बारीक चूर्ण करवले. लोकांनी ते चूर्ण समुद्रात फेकून दिले. मग राजाने कृष्ण, बलराम आणि बभ्रू यांच्याबरोबर नगरभर एक हुकूम जाहीर केला. आजपासून कोणत्याही यादवाने मद्य किंवा कोणतेही मादक पेय बनवायचे नाही. जो कोणी चोरून बनवील, त्याला त्याच्या सगळ्या नातलगांसह मृत्युदंड मिळेल. लोक राजाला घाबरत होते. हा हुकूम बलरामाचाही आहे, हेही त्यांना ठाऊक होते. म्हणून सगळ्यांनी तसा शब्द दिला. त्यानंतर कोणी मद्य बनवले नाही.
यादवांचा अंत
दाराशी काळ
पण आता काळ स्वतः देह धारण करून द्वारकेच्या रस्त्यांवरून फिरू लागला. काळ म्हणजे मृत्यूचा देव. तो दिसायला भयंकर होता, काळाकुट्ट आणि डोक्यावर एकही केस नसलेला. रोज तो घराघरांच्या दारांतून आत डोकावत असे. यादव धनुर्धरांनी त्याच्यावर हजारो बाण मारले. पण एकही बाण त्याला भेदू शकला नाही, कारण तो सगळ्या प्राण्यांचा संहारक होता. रोज नवनवे अपशकुन होऊ लागले. रात्री झोपलेल्या माणसांचे केस आणि नखे उंदीर कुरतडू लागले. कृष्णाचे चक्र आकाशात वर निघून गेले. कृष्णाचा सारथी दारुक पाहत राहिला, आणि त्याच्या डोळ्यांदेखत घोडे कृष्णाचा रथ घेऊन समुद्रावरून पळून गेले. आणि यादव निर्लज्जपणे दुष्कर्मे करू लागले. ते ब्राह्मणांचा आणि देवांचा अनादर करू लागले. गुरुजनांचा आणि वडीलधाऱ्यांचा अपमान करू लागले. फक्त बलराम आणि कृष्ण तसे वागले नाहीत.
यादवांचा अंत
गांधारीचे शब्द
कृष्ण हे अपशकुन पाहत होता. महिन्याच्या भलत्याच दिवशी अमावास्या आलेली त्याने पाहिली. तो यादवांना म्हणाला, “महायुद्धाच्या आधीही असेच झाले होते. आता आपल्या नाशासाठी ते पुन्हा आले आहे, असे दिसते.” त्या युद्धात कुरू राजपुत्रांची आई गांधारी हिचे सगळे मुलगे मारले गेले होते, सगळे नातलगही गेले होते. दुःखाने होरपळून तिने विनाशाचे शब्द उच्चारले होते. आता कृष्णाने ओळखले, की छत्तिसावे वर्ष आले आहे. गांधारीचे शब्द खरे होण्याची वेळ आली आहे. त्याने त्या शब्दांतून सुटण्याचा प्रयत्न केला नाही. उलट, ते खरे व्हावेत म्हणून त्याने एक हुकूम सोडला. सगळ्या यादवांनी समुद्रकाठी जावे, आणि तिथल्या पवित्र तीर्थात स्नान करावे.
यादवांचा अंत
प्रभासाची मेजवानी
रात्रंदिवस अप्सरा यादवांना हाका मारू लागल्या, “तीर्थयात्रेला जा! पवित्र तीर्थाला जा!” म्हणून यादव आपल्या बायका-मुलांना घेऊन निघाले, कोणी रथात, कोणी घोड्यावर, कोणी हत्तीवर. ते प्रभासाला गेले. प्रभास हे समुद्रकिनाऱ्यावरचे एक तीर्थ. तिथे त्यांनी तळ ठोकला. द्वारकेत कोणी मद्य बनवायचे नव्हते. तरीही त्यांनी भरपूर मद्य बरोबर आणले होते. सोबत मांस होते, आणि सगळ्या प्रकारचे अन्न होते. त्यांची घडी भरली होती. त्यांनी मोठा उत्सव मांडला. मद्यपान हाच त्या उत्सवाचा गाभा होता. ब्राह्मणांसाठी शिजवलेल्या अन्नातही त्यांनी मद्य मिसळले, आणि ते अन्न माकडांपुढे फेकले. तुताऱ्या वाजू लागल्या. नट आणि नर्तक आपली कला दाखवू लागले. कृष्णाच्या डोळ्यांदेखत बलराम आणि इतर वीर मद्य पिऊ लागले.
यादवांचा अंत
जुन्या जखमा
पिणाऱ्यांमध्ये सात्यकी आणि कृतवर्मा हे दोन यादव योद्धे होते. महायुद्धात झोपलेल्या माणसांना मारायला कृतवर्म्याने द्रोणाचार्यांच्या मुलाला मदत केली होती. आता सात्यकी नशेत होता. सगळ्यांसमोर तो कृतवर्म्याला हसून म्हणाला, “झोपलेल्या माणसांना कोणता योद्धा मारतो? ते तर आधीच मेल्यासारखे असतात. यादव तुला यासाठी कधीच क्षमा करणार नाहीत.” कृष्णाचा मुलगा प्रद्युम्न यानेही त्याला दुजोरा दिला. कृतवर्मा संतापला. अपमान करण्यासाठी त्याने डाव्या हाताने सात्यकीकडे बोट दाखवले. तो म्हणाला, “आणि तू स्वतःला वीर म्हणवतोस? युद्धात भूरिश्रव्याचा हात तुटला होता. त्याने लढणे सोडून दिले होते. तरीही तू त्याला निर्दयपणे मारलेस.” हे ऐकून कृष्णाने कृतवर्म्याकडे रागाने पाहिले.
यादवांचा अंत
पहिले रक्त
सात्यकी रागाने उसळून उठला. तो ओरडला, “मी सत्याची शपथ घेऊन सांगतो, याने ज्यांना झोपेत मारले, त्यांच्या मागोमाग हाही लवकरच जाईल. याचे आयुष्य संपले, आणि याची कीर्तीही संपली.” असे म्हणून तो कृतवर्म्यावर धावून गेला. कृष्णाच्या डोळ्यांदेखत त्याने तलवारीने कृतवर्म्याचे डोके उडवले. मग तो इतरांनाही मारू लागला. सात्यकीला थांबवायला कृष्ण धावला. पण विनाशाची घडी आली होती. पुष्कळ यादवांनी एकजुटीने सात्यकीला घेरले. ते नशेत होते, आणि नियती त्यांना ओढून नेत होती. ज्या भांड्यांत ते जेवत होते, त्याच भांड्यांनी ते सात्यकीला मारू लागले. सात्यकीला वाचवायला प्रद्युम्न मध्ये पडला. दोघे मोठ्या शौर्याने लढले. पण समोर फार जण होते. कृष्णाच्या डोळ्यांदेखत ते दोघेही मारले गेले.
यादवांचा अंत
गवताचे झाले लोखंड
कृष्णाने आपल्या मुलाला मरून पडलेले पाहिले, आणि सात्यकीलाही. रागाने त्याने तिथे उगवलेल्या गवताची एक मूठ उपटली. त्याच्या हातात ते गवत एक भयंकर लोखंडी मुसळ झाले. त्यात वज्राचे बळ होते. जो जो त्याच्यावर चालून आला, त्याला त्याने त्या मुसळाने मारून पाडले. मग यादव एकमेकांवर तुटून पडले. ज्याने गवताच्या चार काड्या उचलल्या, त्याच्या हातात त्या लोखंड होऊन गेल्या. हा ऋषींच्या शापाचाच परिणाम होता. मुलाने बापाला मारले, आणि बापाने मुलाला. पतंग आगीवर झेप घेतात, तसे मद्याच्या नशेत ते एकमेकांवर धावून गेले. कोणीही पळून जाण्याचा प्रयत्न केला नाही. कृष्ण मुसळ उगारून तसाच उभा राहिला, आणि पाहत राहिला. संहाराची वेळ आली आहे, हे तो जाणून होता.
यादवांचा अंत
शाप खरा ठरला
मग कृष्णाने सांबाला मरून पडलेले पाहिले. त्याचा नातू अनिरुद्धही मरून पडला होता, आणि प्रद्युम्नही. कृष्णाचा राग पुन्हा भडकला. जे यादव अजून लढत होते, त्या सगळ्यांना त्याने मारून पाडले. आता त्याच्याबरोबर दोघेच उरले. एक त्याचा सारथी दारुक, आणि दुसरा बभ्रू. तरुणांनी थट्टेत ज्याचे नाव वापरले होते, तोच हा वीर. ते म्हणाले, “प्रभो, आपण पुष्कळ माणसे मारली आहेत. आता आपण बलरामाकडे जाऊ या.” ते तिघे बलरामाला शोधायला निघाले. बलराम त्यांना सापडला, तेव्हा तो एका झाडाला टेकून, खोल विचारात बुडून एकटाच बसला होता.
यादवांचा अंत
अर्जुनाला निरोप
कृष्ण दारुकाकडे वळला. तो म्हणाला, “कुरूंच्या नगरीला जा. पांडव अर्जुनाला सांग, ऋषींच्या शापाने यादवांचा नाश झाला आहे. त्याला लवकर इकडे यायला सांग.” दुःखाने सुन्न झालेला दारुक रथात बसून निघाला. मग कृष्णाने बभ्रूला स्त्रियांचे रक्षण करायला पाठवले. त्यांच्या धनासाठी चोरांनी त्यांना त्रास देऊ नये, म्हणून. बभ्रू निघाला. पण तो फार दूर गेला नसेल, तोच एका पारध्याची मोगरी आपोआप उडून त्याच्यावर आली. तिच्यात शापाचे लोखंड होते, आणि तिने बभ्रूला ठार मारले. शापात बभ्रूचाही समावेश होता.
यादवांचा अंत
द्वारकेचा निरोप
कृष्ण बलरामाला म्हणाला, “स्त्रियांना आपल्या नातलगांच्या स्वाधीन करून मी येतो. तोपर्यंत आपण इथेच माझी वाट पाहा.” द्वारकेत कृष्ण आपल्या वडिलांकडे गेला. तो म्हणाला, “अर्जुन येईपर्यंत आपण आपल्या घरच्या स्त्रियांचे रक्षण करा. यादवांशिवाय ही नगरी मला पाहवणार नाही. मी बलरामाबरोबर वनात जाईन, आणि तिथे तपश्चर्या करीन.” त्याने वडिलांच्या पायांवर डोके ठेवले आणि तो घाईने निघाला. मागे स्त्रिया आणि मुले मोठ्याने आक्रोश करू लागली. कृष्ण मागे वळला. तो म्हणाला, “अर्जुन येईल. तो तुमचे दुःख हलके करील.”
यादवांचा अंत
पांढरा नाग
कृष्ण पुन्हा वनात गेला. तिथे बलराम एकटा, योगात मग्न होऊन बसला होता. कृष्ण पाहत असतानाच बलरामाच्या तोंडातून एक प्रचंड नाग बाहेर आला. तो नाग पांढराशुभ्र होता. त्याला हजार मस्तके होती, आणि डोळे लाल होते. तो पर्वताएवढा मोठा होता. माणसाचा देह मागे सोडून तो समुद्राकडे निघून गेला. तिथे स्वतः समुद्र त्याची वाट पाहत होता. बरोबर पाण्याचा स्वामी वरुण होता, पवित्र नद्या होत्या, आणि अनेक दिव्य नाग होते. ते सगळे पुढे आले. त्यांनी पाणी अर्पण करून मोठ्या आदराने त्याचे स्वागत केले. ऋषींनी सांगितले होते तसेच झाले. बलरामाने देह सोडला, आणि तो समुद्रात शिरला.
यादवांचा अंत
पारध्याचा बाण
कृष्ण त्या निर्जन वनात काही वेळ विचारात हरवून भटकत राहिला. त्याला गांधारीचे शब्द आठवले. यादवांचा आणि कुरूंचा संहार आठवला. आपलीही वेळ आली आहे, हे त्याने ओळखले. तो उघड्या जमिनीवर बसला. त्याने आपली इंद्रिये, वाणी आणि मन शांत केले. आणि गाढ योगात तो जमिनीवर पहुडला. तेवढ्यात जरा पारधी हरणाच्या शोधात तिथे आला. कृष्णाला हरीण समजून त्याने बाण सोडला. तो बाण कृष्णाच्या टाचेत घुसला. शिकार पकडायला तो जवळ आला, तर समोर पीतांबर नेसलेला, अनेक हातांचा एक पुरुष योगात मग्न होता. आपल्या हातून काय घडले, हे पाहून पारधी भयभीत झाला. त्याने कृष्णाच्या पायांना स्पर्श केला. कृष्णाने त्याचे सांत्वन केले. मग तो आकाशात वर गेला. त्याच्या तेजाने सगळे आकाश उजळून गेले. सगळे देव त्याला सामोरे आले, आणि कृष्ण स्वर्गातल्या आपल्या धामाला गेला. महाभारत, मौसलपर्व, विभाग १ ते ४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. भागवत पुराण, स्कंध ११, आणि विष्णु पुराण, अंश ५, अध्याय ३७ यांत ती काही ठिकाणी वेगळ्या रीतीने आली आहे. युधिष्ठिराला दिसलेले अपशकुन, ऋषींची नावे, अपशकुनांच्या आणि बलरामाचे स्वागत करणाऱ्या नागांच्या लांबलचक याद्या, आणि कृष्णाच्या देहत्यागाची कारणे इथे गाळली आहेत.