पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
अश्वत्थ आणि पिप्पल
नदीकाठचा यज्ञ
फार पूर्वी अगस्त्य ऋषी दक्षिणेकडे आले. देवांनीच त्यांना तशी विनंती केली होती. त्यांच्याबरोबर आणखी एक हजार ऋषी आले. ते सगळे ब्राह्मण होते. हळूहळू ते गौतमी नदीपाशी पोहोचले. गौतमी म्हणजेच गोदावरी. तिथे नदीकाठी त्यांनी एक मोठा यज्ञ सुरू केला. तो वर्षभर चालणार होता. नदीच्या दक्षिण तीरावर शनी तपश्चर्या करत होता. शनी म्हणजे सूर्याचा पुत्र, शनी ग्रह. पण जवळच अश्वत्थ आणि पिप्पल नावाचे दोन दैत्य राहत होते. जे जे पवित्र, त्याचा त्यांना द्वेष होता. ऋषींचा यज्ञ त्यांना उधळून लावायचा होता. त्यांना हवे ते रूप घेता येत असे.
अश्वत्थ आणि पिप्पल
झाड आणि गुरू
मग अश्वत्थ पिंपळाचा वृक्ष झाला, आणि पिप्पलाने ब्राह्मणाचे रूप घेतले. रोज रोज ते ब्राह्मणांना खाऊ लागले. जो त्या झाडाला हात लावी, त्याला ते झाड खाऊन टाकी. पिप्पल सामवेद गाणारा ब्राह्मण झाला. तो शिष्यांना सामवेदाचे मंत्र शिकवी, आणि त्या शिष्यांनाच खाऊन टाकी. ऋषींनी पाहिले, आपली संख्या दिवसेंदिवस कमी कमी होते आहे. हे दोघे दैत्य आहेत, हे त्यांनी ओळखले. मग ते सगळे शनीकडे गेले, आणि दैत्य काय करत आहेत, ते त्यांनी त्याला सांगितले. शनी म्हणाला, “माझी तपश्चर्या पूर्ण झाली, की मी त्यांना मारीन. ती अपुरी आहे तोवर माझ्यात तेवढे सामर्थ्य नाही.” तेव्हा ऋषी म्हणाले, “मग आम्ही आमची स्वतःची तपश्चर्या आपणांला देऊ. भरपूर देऊ.” शनीने ते मान्य केले.
अश्वत्थ आणि पिप्पल
दैत्यांच्या पोटात
शनीने ब्राह्मणाचा वेष घेतला, आणि तो झाड झालेल्या दैत्याकडे गेला. त्याने भक्तीने त्या झाडाला प्रदक्षिणा घातली. दैत्याला वाटले, हा आणखी एक ब्राह्मणच आहे. नेहमीप्रमाणे त्याने मायेने शनीला गिळून टाकले. दैत्याच्या पोटात जाऊन शनीने त्याच्या आतड्यांकडे पाहिले. शनीची नजर पडताच तो दैत्य क्षणात भस्म झाला. वज्राचा घाव बसलेला पर्वत जसा कोसळतो, तसा. मग शनी एकटाच दुसऱ्या दैत्याकडे गेला. तो नम्र शिष्य बनून, शिकायला आलो आहे असे दाखवत गेला. पिप्पलाने त्यालाही गिळले. पोटात गेल्यावर शनीने पुन्हा दैत्याच्या आतड्यांकडे पाहिले. एकाच नजरेत तो दैत्य राखेचा ढीग झाला. अशा रीतीने शनीने दोघांनाही मारले. मग तो ऋषींना म्हणाला, “आता मी आणखी काय करावे, ते आपण सांगा.”
अश्वत्थ आणि पिप्पल
शनीचे वरदान
सगळे ऋषी आनंदून गेले. अगस्त्य आणि इतर ऋषी इतके प्रसन्न झाले, की त्यांनी शनीला त्याच्या मनासारखे वर दिले. शनीही प्रसन्न झाला. तो ब्राह्मणांना म्हणाला, “शनिवार हा माझा वार. जो संयमाने राहून शनिवारी पिंपळाला स्पर्श करील, त्याची सगळी कामे सिद्धीस जातील. माझ्याकडून त्याला कसलीही पीडा होणार नाही. “जो इथे, या पवित्र तीर्थात स्नान करील, त्याची सगळी कामे सफल होतील. आणि जो शनिवारी पहाटे उठून पिंपळाला स्पर्श करील, त्याची ग्रहपीडा दूर होईल.” त्या दिवसापासून तिथल्या पवित्र तीर्थाला त्या दोन दैत्यांवरून अश्वत्थ आणि पिप्पल अशी नावे पडली. आणि शनीवरून त्याला शनीचे तीर्थ असेही म्हणतात. ब्रह्मपुराण, अध्याय ११८ (गौतमीमाहात्म्य, अध्याय ४९, म्हणजे गोदावरी नदीची महती) यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे ब्रह्मदेव ही गोष्ट नारद ऋषींना सांगतो. दक्षिणेकडे येताना अगस्त्यांनी विंध्य पर्वताला वाट द्यायला सांगितले होते, आणि ते परत येईपर्यंत थांबायलाही सांगितले होते. ग्रंथ हे जाता जाता सांगतो, आणि पुढे त्याकडे परत वळत नाही. ग्रंथात हे दोन दैत्य कैटभाचे पुत्र म्हटले आहेत. ती माहिती, झाडापाशी म्हणायला शनीने दिलेली प्रार्थना आणि नदीकाठच्या इतर तीर्थांची लांबलचक यादी इथे गाळली आहे.