पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
देव वृक्ष झाले
पार्वतीचा शाप
पिंपळ, वड आणि पळस ही काही इतर झाडांसारखी झाडे नाहीत. पिंपळ म्हणजे साक्षात विष्णू, वड म्हणजे शिव, आणि पळस म्हणजे ब्रह्मदेव. या झाडांचे दर्शन घेतले, त्यांची पूजा केली, त्यांची निगा राखली, तर पाप नाहीसे होते. पण मोठमोठे देव झाडे कसे झाले? त्याची ही गोष्ट. फार पूर्वी शिव आणि त्याची पत्नी पार्वती एकांतात होते. ते रतिसुखात मग्न होते. त्यांच्या एकांतात व्यत्यय आणायला देवांनी अग्नीला पाठवले. अग्नी ब्राह्मणाचा वेष घेऊन गेला. पार्वती रागाने थरथरू लागली. तिने देवांना शाप दिला. ती म्हणाली, “कृमी-कीटकांनासुद्धा प्रेमाचे सुख कळते. तुम्ही आमच्या सुखात व्यत्यय आणलात. म्हणून तुम्ही सगळे देव वनस्पती व्हाल.” आणि देव झाडे झाले. विष्णू पिंपळ झाला, शिव वड झाला, आणि ब्रह्मदेव पळस झाला.
देव वृक्ष झाले
थोरली बहीण
विष्णूच्या पिंपळाची आणखी एक गोष्ट आहे. पिंपळ अलक्ष्मीचे घर कसे झाले, ते ती सांगते. लक्ष्मी म्हणजे भाग्याची देवी. अलक्ष्मी तिची थोरली बहीण. अलक्ष्मी या नावाचा अर्थच ‘भाग्य नसणे’. देवांनी महासागराचे मंथन केले, तेव्हा त्यातून रत्ने वर आली. देवांनी लक्ष्मी विष्णूला दिली, आणि सोबत एक मोठे रत्नही दिले. विष्णू लक्ष्मीशी लग्न करणार होता. पण त्याआधी ती त्याला म्हणाली, “थोरली बहीण अजून अविवाहित असताना आपण धाकटीशी लग्न कसे कराल? ही माझी थोरली बहीण अलक्ष्मी. आधी हिचे लग्न लावून द्या, आणि मग माझा स्वीकार करा. हाच पूर्वापार चालत आलेला नियम आहे.”
देव वृक्ष झाले
ऋषींची पत्नी
लक्ष्मीने सांगितले तसे विष्णूने केले. उद्दालक नावाच्या एका ऋषींना त्याने अलक्ष्मी पत्नी म्हणून दिली. उद्दालकांनी कितीतरी वर्षे तपश्चर्या केली होती. अलक्ष्मीचा चेहरा रुंद होता, आणि दात पांढरे होते. तिचे डोळे लाल होते, आणि केस राठ आणि पिंगट होते. विष्णूने सांगितले होते, म्हणून ऋषींनी तिचा पत्नी म्हणून स्वीकार केला, आणि ते तिला आपल्या आश्रमात घेऊन आले. त्या आश्रमात वेदांचा घोष चालू होता. शिष्य मोठ्याने पाठ म्हणत होते. आहुतींचा सुगंधी धूर हवेत दरवळत होता.
देव वृक्ष झाले
“इथे नाही”
अलक्ष्मीने तो आश्रम पाहिला, आणि ती अस्वस्थ झाली. ती म्हणाली, “हे माझे घर नव्हे. इथे वेद म्हणतात. मी आत येणार नाही. ब्राह्मणा, मला दुसरीकडे घेऊन चला, आणि लवकर.” उद्दालकांनी विचारले, “का बरे? तुला कसले घर हवे, ते मला सांग.” अलक्ष्मी म्हणाली, “जिथे वेद म्हणतात तिथे मी कधीच राहत नाही. जिथे अतिथींचा मान राखतात, जिथे आहुती देतात, दान देतात, तिथेही नाही. जिथे नवराबायको एकमेकांवर प्रेम करतात, जिथे देवांची आणि पितरांची पूजा होते, तिथे मी कधीच राहत नाही. “जिथे लोक जुगार खेळतात, चोरी करतात, परस्त्रीच्या मागे लागतात, ती जागा मला आवडते. जिथे गाई मारल्या जातात, दारू प्यायली जाते, ती जागा मला आवडते. जिथे म्हाताऱ्यांचा, सज्जनांचा आणि ब्राह्मणांचा अपमान होतो, जिथे कठोर शब्द बोलले जातात, तीही. तिथे मी नेहमी राहते.”
देव वृक्ष झाले
पिंपळाखाली
हे ऐकून उद्दालकांचा चेहरा उतरला. पण विष्णूनेच ही पत्नी आपल्याला दिली आहे, हे त्यांना आठवले, आणि ते काही बोलले नाहीत. ते तिला घेऊन गावोगाव फिरले. पण ते जिथे जात, तिथे काही ना काही पूजा चाललेली तिला दिसे, आणि ती म्हणे, “मी येणार नाही.” या भटकण्याने ऋषी फार कष्टी झाले. शेवटी ते म्हणाले, “अलक्ष्मी, थोडा वेळ या पिंपळाच्या मुळाशी थांब. मी आपल्यासाठी राहायला जागा शोधून येतो.” असे म्हणून त्यांनी तिला पिंपळाच्या पायथ्याशी ठेवले, आणि ते निघून गेले. अलक्ष्मी पुष्कळ वेळ वाट पाहत राहिली, पण ते परत आले नाहीत. नवऱ्याने आपल्याला सोडून दिले, म्हणून ती ओक्साबोक्शी रडू लागली.
देव वृक्ष झाले
विष्णूची देणगी
विष्णूच्या लोकी लक्ष्मीला आपल्या बहिणीचे रडणे ऐकू आले. ती व्याकूळ झाली, आणि विष्णूकडे गेली. ती म्हणाली, “नाथ, माझी थोरली बहीण दुःखात आहे. तिच्या नवऱ्याने तिला सोडून दिले आहे. मी आपणांला प्रिय असेन, तर जाऊन तिचे सांत्वन करा. आपण दयाळू आहात.” विष्णूचे मन करुणेने भरून आले. तो लक्ष्मीला घेऊन तिथे गेला, आणि त्याने अलक्ष्मीचे सांत्वन केले. तो म्हणाला, “अलक्ष्मी, तू नेहमी पिंपळापाशी राहा. तो माझ्या अंशातून जन्मला आहे. मी त्याला तुझे घर केले आहे. “आणि ज्या घरात लोक रोज तुझी, थोरल्या बहिणीची पूजा करतील, त्या घरात तुझी धाकटी बहीण लक्ष्मी कायमची राहील.” अशा प्रकारे पिंपळाचे मूळ, साक्षात विष्णू असलेल्या झाडाचे मूळ, अलक्ष्मीचे घर झाले. पद्मपुराण, उत्तरखंड, अध्याय ११५ आणि ११६ (कार्तिकमाहात्म्य, म्हणजे कार्तिक महिन्याची महती) यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे कृष्ण आपली पत्नी सत्यभामा हिच्याशी बोलत आहे, आणि त्या संवादात सूत ऋषी ही गोष्ट इतर ऋषींना सांगतात. अध्याय ११५ च्या सुरुवातीला संकटकाळी कार्तिकव्रत कसे पाळावे याचे नियम आहेत. पिंपळाला कधी स्पर्श करावा याबद्दल एक ओळ आहे, आणि शेवटी कार्तिक महिन्याची स्तुती आहे. हे सगळे इथे गाळले आहे.