पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
ढुंढा आणि होळी
गावोगावचा सण
फाल्गुन महिन्यात थंडीचे दिवस संपतात. त्या महिन्याच्या पौर्णिमेला गावोगावी आणि शहरोशहरी सण असतो. अग्नी पेटवतात, आणि घरोघरी मुले आरडाओरडा करतात, गोंगाट करतात. त्या अग्नीत ब्राह्मण होम करतात. सगळी अरिष्टे दूर व्हावीत आणि सगळे रोग शमावेत, म्हणून हा होम असतो. म्हणूनच होळीला होलिका म्हणतात. एकदा पांडवांमधला थोरला भाऊ युधिष्ठिर राजा याने कृष्णाला याबद्दल विचारले. तो म्हणाला, “हा सण का करतात? मुले का ओरडतात? आणि होलिकेचा अग्नी का पेटवतात?” तेव्हा कृष्णाने त्याला ही गोष्ट सांगितली.
ढुंढा आणि होळी
रघुराजा
फार पूर्वी, कृतयुगात, रघू नावाचा एक राजा होता. तो शूर होता, विद्वान होता, आणि सगळ्यांशी गोड बोलत असे. त्याने सारी पृथ्वी जिंकली. तो प्रजेचे न्यायाने पालन करी. प्रजा जणू आपली मुलेच, अशी तो तिची काळजी घेई. त्याच्या राज्यात दुष्काळ नव्हता, रोगराई नव्हती. कोणी अकाली मरत नसे. तरीही एके दिवशी नगरातले लोक एकत्र होऊन त्याच्याकडे आले. ते आक्रोश करत म्हणाले, “महाराज, आम्हांला वाचवा! आम्हांला वाचवा!”
ढुंढा आणि होळी
राक्षसी
ते म्हणाले, “ढुंढा नावाची एक राक्षसी आहे. रात्रंदिवस ती आमच्या घरांत घुसते, आणि बळजबरीने आमच्या मुलांना छळते. ताईत, औषधे, मोठमोठ्या आचार्यांचे मंत्र, कशानेच ती आवरत नाही.” रघूला आश्चर्य वाटले. त्याने आपले कुलपुरोहित, थोर ऋषी वसिष्ठ यांच्याकडे वळून विचारले, “ही ढुंढा कोण आहे? तिच्यात कसली शक्ती आहे? मी तिला कसे थांबवू? प्रजेचे रक्षण करतो, म्हणूनच राजाला राजा म्हणतात. जो राजा प्रजेचे रक्षण करत नाही, त्याला पाप लागते.”
ढुंढा आणि होळी
शिवाचे वरदान
वसिष्ठ म्हणाले, “राजा, ऐक. आजवर मी कोणालाही न सांगितलेले एक रहस्य तुला सांगतो. फार पूर्वी ढुंढेने कठोर तपश्चर्या करून शिवाची आराधना केली. शिव प्रसन्न झाला, आणि त्याने तिला वर मागायला सांगितले. “ढुंढा म्हणाली, ‘कोणताही देव, कोणताही माणूस आणि कोणतेही शस्त्र मला मारू शकू नये. थंडीत, उन्हात आणि पावसात, दिवसा आणि रात्री, घरात आणि घराबाहेर, मला कधीही कसलीही भीती असू नये.’ “शिव म्हणाला, ‘तथास्तु.’ मग तो पुढे म्हणाला, ‘पण दोघांचे भय तुला राहील: वेड्यांचे आणि मुलांचे. त्याची चिंता करू नकोस.’ आणि तो अंतर्धान पावला.”
ढुंढा आणि होळी
तिचे वर्म
वसिष्ठ पुढे म्हणाले, “म्हणून कोणताही देव, माणूस किंवा शस्त्र तिला मारू शकत नाही. तिला हवे ते रूप ती घेऊ शकते. ती सारखी मुलांना छळते, कारण शिवाचे शब्द तिला आठवतात. तिला भय आहे ते फक्त वेड्यांचे आणि मुलांचे. आता तिचा नाश कसा करायचा, ते ऐक. “आज फाल्गुनाची पौर्णिमा आहे. थंडीचे दिवस संपले आहेत, आणि उद्यापासून उन्हाळा सुरू होतो. तुझ्या प्रजेला सांग, ‘आज तुम्हांला कसलीही भीती नाही.’ म्हणजे लोक मोकळेपणाने खेळतील, हसतील. “मुलांनी लाकडाच्या काठ्या घेऊन आनंदाने बाहेर पडावे, लढाईला उत्सुक असलेल्या योद्ध्यांसारखे. वाळलेल्या लाकडांचा ढीग रचावा. योग्य विधी करून, राक्षसांना दूर पळवणारे मंत्र म्हणून त्यावर अग्नी पेटवावा.”
ढुंढा आणि होळी
होळीचा अग्नी
“मग लोकांनी ओरडत, टाळ्या वाजवत त्या अग्नीला तीन प्रदक्षिणा घालाव्यात. त्यांनी गावे, हसावे, आणि प्रत्येकाने मनात येईल ते निर्भयपणे बोलावे. तो गोंगाट आणि अग्नीतला होम यांनी ती दुष्ट राक्षसी पळून जाईल. आणि मुलांच्या न दिसणाऱ्या माराने ती मरेल.” ऋषींनी सांगितले ते सगळे रघुराजाने केले, आणि त्या राक्षसीचा नाश झाला. कृष्ण म्हणाला, “आणि त्या रात्री मुलांना घरातच सुरक्षित ठेवतात. बालपण अजून पुरते न सरलेल्या पोरांना हातात तलवारी घेऊन बोलावतात. ती पोरे लाकडी काठ्यांनी मुलांना स्पर्श करतात, आणि त्यांच्या रक्षणासाठी गमतीची गाणी गातात. त्या पोरांना गूळ आणि शिजवलेले अन्न दिले जाते.” भविष्यपुराण, उत्तरपर्व, अध्याय १३२ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे कृष्ण ही गोष्ट युधिष्ठिर राजाला सांगतो. ढुंढेचे वडील माली, तिचे दुसरे नाव अडाडा, आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळचे विधी, म्हणजे मदनाची पूजा आणि आंब्याचा मोहोर खाणे, हे इथे गाळले आहे.