पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
दूर्वा आणि अनलासुर
देवाला गवत
कौंडिण्य नावाचे एक ऋषी गजमुख गणेशाची उपासना करत. रोज ते गणेशाला दूर्वांचा एक भारा वाहत. एके दिवशी त्यांची पत्नी आश्रया हिने त्यांना विचारले, “आपण गणेशाला गवत का वाहता? गवताने कोणी प्रसन्न होत नाही.” तेव्हा कौंडिण्यांनी तिला ही गोष्ट सांगितली. फार पूर्वी यमाच्या नगरीत एक मोठा उत्सव होता. सगळ्या देवांना आमंत्रण होते. त्यांच्याबरोबर गंधर्व, अप्सरा, ऋषी, नाग आणि इतर पुष्कळ जण आले होते. स्वर्गातली अप्सरा तिलोत्तमा सगळ्यांपुढे नाचत होती. नाचता नाचता तिच्या छातीवरचे वस्त्र जमिनीवर पडले.
दूर्वा आणि अनलासुर
यमाची लाज
यमाने तिचे स्तन पाहिले, आणि त्याच्या मनात कामवासना पेटली. त्याला कसलीच लाज उरली नाही. तिला मिठीत घ्यावे, तिच्या मुखाचे चुंबन घ्यावे, असे त्याला वाटू लागले. मग त्याला पुन्हा लाज वाटली. खाली मान घालून तो सभेतून निघून गेला. जाताना त्याचे वीर्य गळले, आणि जमिनीवर पडले. त्यातून ज्वालांचा बनलेला एक पुरुष निर्माण झाला. त्याचे तोंड बेढब होते. तो भयंकर आवाज करत दात खात होता. तो होता अनलासुर, म्हणजे अग्नीचा असुर. त्याने सारी पृथ्वी पेटवून दिली. त्याच्या जटा आकाशाला भिडल्या होत्या. त्याच्या गर्जनेने तिन्ही लोक भीतीने थरथरले.
दूर्वा आणि अनलासुर
एक बालक प्रकट झाला
उत्सवाला आलेले सगळे जण लगेच विष्णूकडे गेले. त्यांनी त्याची स्तुती केली, आणि तिन्ही लोकांना वाचवा अशी विनवणी केली. विष्णू त्यांना घेऊन गणेशाकडे गेला, आणि सगळ्यांनी गणेशाची स्तुती केली. ते आक्रोश करत म्हणाले, “आम्ही आणखी कोणाला शरण जाणार? आमचे भय दुसरे कोण दूर करणार? वेळेआधीच प्रलय आला आहे. हे गणेशा, आम्ही सगळे मरणार आहोत. आपण आम्हांला असे एकटे का सोडता?” गणेश दयेचा सागर आहे. त्याने त्यांची हाक ऐकली. एका लहान बालकाच्या रूपात तो त्यांच्यापुढे प्रकट झाला. त्याचे डोळे कमळासारखे होते. त्याचे मुख शंभर चंद्रांसारखे उजळले होते. त्याच्या अंगातून कोटी सूर्यांचे तेज झळाळत होते.
दूर्वा आणि अनलासुर
आपण कोण?
देव आणि ऋषी “जय! जय!” म्हणत उठले. त्यांनी त्याला साष्टांग नमस्कार घातला. त्यांनी विचारले, “देवा, आपण कोण? कुठून आलात? काय करणार आहात? आम्हांला वाटते, आपण बालकाच्या रूपातले साक्षात परमेश्वर आहात. अनलासुराच्या भीतीने आम्ही आमची सगळी धर्मकर्मे सोडली आहेत. आमचे रक्षण करायला आणि दुष्टांचा नाश करायला आपण आला आहात.” ते ऐकून बाळ गणेश हसला. तो म्हणाला, “तुम्ही ज्ञानी आहात. तुम्ही म्हणता ते खरे आहे. दुसऱ्यांना छळणाऱ्या त्या दुष्टाला मारायला मी स्वतःच्या इच्छेने आलो आहे, या बालरूपात.”
दूर्वा आणि अनलासुर
“लवकर पळा!”
देवांना आणि ऋषींना आनंद झाला, पण त्यांना नवलही वाटले. ते आपापसांत म्हणाले, “त्याचे बळ किती आहे ते आपल्याला ठाऊक नाही. असुराला मारायला आणि तिन्ही लोकांना वाचवायला परमेश्वर बालक होऊन अवतरला आहे का?” आणि त्यांनी त्याला नमस्कार केला. त्याच क्षणी अनलासुर मनुष्यलोकात आला. तो प्रलयकाळातल्या अग्नीसारखा होता. दाही दिशा जाळत, सगळे गिळत तो येत होता. लोक आक्रोश करू लागले. ऋषींनी त्याला पाहिले आणि ते पळत सुटले. ते बालकाला ओरडून म्हणाले, “लवकर पळा! नाहीतर तो महाअग्नी तुम्हांला नक्की मारून टाकील.” पण गणेश हिमालयासारखा अचल उभा राहिला. देव आणि ऋषी दूर पळून गेले, आणि त्यांनी त्या बालकाला तिथेच सोडले.
दूर्वा आणि अनलासुर
गिळून टाकले
अनलासुर पुढे येत राहिला. त्याला कोणीही अडवू शकत नव्हते. पर्वतांसह पृथ्वी हादरली. त्याची गर्जना ढगांच्या गडगडाटासारखी होती. फांद्यांवरचे पक्ष्यांचे थवे जमिनीवर कोसळले. समुद्राचे पाणी आटून गेले. झाडे मुळासकट उखडली. पृथ्वी इतकी हादरली, की काहीच दिसेनासे झाले. तेव्हा बालरूपातल्या गणेशाने आपल्या दिव्य सामर्थ्याने त्या अग्नीच्या असुराला धरले. सगळे पाहत असतानाच त्याने त्याला अख्खे गिळून टाकले. मग गणेशाच्या मनात विचार आला, “तो माझ्या पोटात गेला आहे. तिथे तो तिन्ही लोक जाळू शकेल.”
दूर्वा आणि अनलासुर
काही केल्या शांत होईना
त्याच्या आतला अग्नी शांत करायचा देवांनी एकामागून एक प्रयत्न केला. इंद्राने त्याला चंद्र दिला. तरीही अग्नी शांत झाला नाही. तो त्याच्या घशापर्यंत चढला. ब्रह्मदेवाने आपल्या दोन मुली त्याला दिल्या, सिद्धी आणि बुद्धी. त्या ब्रह्मदेवाच्या मनातून जन्मल्या होत्या. त्या म्हणाल्या, “आम्हांला आलिंगन द्या, म्हणजे हा अग्नी शांत होईल.” त्याने त्यांना आलिंगन दिले. अग्नी थोडा शांत झाला, पण अगदी थोडाच. विष्णूने त्याला एक कोमल कमळ दिले. वरुणाने त्याच्यावर थंड पाणी शिंपडले. शिवाने त्याला हजार फणांचा एक नाग दिला, आणि गणेशाने तो नाग आपल्या पोटाभोवती बांधला.
दूर्वा आणि अनलासुर
एकवीस दूर्वा
तरीही गणेशाला गारवा मिळाला नाही. त्याचा घसा अजूनही आगीने भरलेला होता. मग अठ्ठ्याऐंशी हजार ऋषी गणेशाकडे आले. प्रत्येकाने एकवीस दूर्वा घेतल्या. त्या दूर्वा अमृतासारख्या होत्या. प्रत्येकाने आपल्या एकवीस दूर्वा गणेशाच्या मस्तकावर ठेवल्या. तेव्हा कुठे तो अग्नी शांत झाला. गणेशाच्या अंगावर दूर्वांचा ढीग साचला होता, आणि तो फार प्रसन्न झाला. हे पाहून सगळ्या देवांनी आणि ऋषींनी पुष्कळ दूर्वा वाहून त्याची पूजा केली. तेव्हा तो आनंदाने भरून गेला.
दूर्वा आणि अनलासुर
गणेशाला प्रिय
मग गणेश ऋषींना आणि देवांना म्हणाला, “भक्तीने केलेली माझी पूजा मोठी असो वा लहान, दूर्वेशिवाय ती व्यर्थ आहे. दूर्वेशिवाय कोणालाही तिचे फळ मिळत नाही. म्हणून माझ्या भक्तांनी पहाटे मला दूर्वा वाहाव्या, एक किंवा एकवीस. भक्तीने वाहिलेल्या दूर्वेचे जे फळ मिळते, ते शंभर यज्ञांनीही मिळत नाही.” देवांनी पुन्हा दूर्वा वाहून त्याची पूजा केली. आनंदाने त्याने गर्जना केली, आणि पृथ्वी व आकाश दुमदुमले. त्याने पुष्कळ वर दिले, आणि मग बालरूपातला गणेश अदृश्य झाला. देवांनी तिथे एक मंदिर बांधले, आणि गणेशाची मूर्ती स्थापन केली. कौंडिण्य आपल्या पत्नीला म्हणाले, “अशी ही दूर्वेची महती मी तुला सांगितली.” गणेशपुराण, उपासनाखंड, अध्याय ६३ आणि ६४ (विकिस्रोतावरच्या क्रमांकाप्रमाणे) यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे कौंडिण्यांनी आपल्या पत्नीला ही गोष्ट कशी सांगितली, ते नारद इंद्राला सांगतात. गणेशाची स्तोत्रे, युद्धासाठी बालकाने स्वतः आखलेली योजना, प्रत्येक देणगीवरून देवांनी त्याला दिलेली नावे (त्यांत चंद्रावरून पडलेले भालचंद्र हे नावही आहे), आणि त्या पवित्र स्थानाची महती, हे इथे गाळले आहे किंवा थोडक्यात आणले आहे. त्या विजयामुळे त्या स्थानाला विजय हे नाव पडले.