पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
एकादशीचा जन्म
युधिष्ठिराचा प्रश्न
एकादशी म्हणजे अकरावी तिथी. ती दर महिन्यात दोनदा येते. एकदा शुक्ल पक्षात, चंद्र वाढत असताना, आणि एकदा कृष्ण पक्षात, चंद्र कमी होत असताना. विष्णूचे भक्त त्या दिवशी उपवास करतात. एकदा कृष्ण युधिष्ठिर राजाला एकादशीच्या उपवासाबद्दल सांगत होता. युधिष्ठिर हा पांडवांमधला थोरला भाऊ. आणि कृष्ण म्हणजे पृथ्वीवर अवतार घेतलेला साक्षात विष्णू. युधिष्ठिराने त्याला विचारले, “देवा, एकादशीचा जन्म कसा झाला? ती इतकी पवित्र का? देवांना ती इतकी प्रिय का?” तेव्हा कृष्णाने त्याला स्वतःच्याच पूर्वीच्या काळातली ही गोष्ट सांगितली.
एकादशीचा जन्म
मुर दैत्य
फार पूर्वी, कृतयुगात, मुर नावाचा एक दैत्य होता. तो बलाढ्य होता, भयंकर होता. सगळे देव त्याला घाबरत. त्याने देवांचा राजा इंद्र याच्याशी युद्ध केले, आणि त्याला हरवले. बाकीच्या देवांनाही हरवले. त्याने त्यांना स्वर्गातून हाकलून दिले, आणि ते पृथ्वीवर भटकू लागले. घाबरलेले देव महादेव शिवाकडे गेले. इंद्राने त्याला सगळे सांगितले. तो म्हणाला, “स्वर्ग आमच्या हातून गेला आहे. माणसांमध्ये आम्ही देव शोभून दिसत नाही. प्रभो, सांगा, आता आम्ही कुठे जावे?”
एकादशीचा जन्म
पाण्यात झोपलेला विष्णू
शिव म्हणाला, “जगन्नाथ विष्णूकडे जा. जो त्याला शरण जातो, त्याचा तो आधार होतो. तो तुमचे रक्षण करील.” तेव्हा इंद्र आणि सगळे देव विष्णूकडे गेले. पाण्याच्या मधोमध विष्णू झोपलेला होता. इंद्राने हात जोडले, आणि त्याची स्तुती केली. तो कळवळून म्हणाला, “प्रभो, आम्हांला वाचवा! एका दैत्याच्या भीतीने सगळे देव आपणांकडे आले आहेत. त्याने आम्हांला हरवले, आणि स्वर्गातून हाकलून दिले. त्याचे नाव मुर. तो क्रूर आहे, आणि बलाढ्य आहे.” विष्णूने विचारले, “तो दैत्य कसा आहे? त्याचे बळ किती आहे? तो राहतो कुठे?”
एकादशीचा जन्म
त्याचे स्वतःचे देव
इंद्र म्हणाला, “तो एका मोठ्या दैत्याचा मुलगा आहे. तो स्वतःच्या नगरीत राहतो. “आमच्या जागी त्याने स्वतःचे देव बसवले आहेत. त्याचा स्वतःचा इंद्र आहे, स्वतःचा अग्नी आहे, स्वतःचा वायू आहे. त्याने स्वतःचा सूर्य आणि स्वतःचा चंद्रसुद्धा केला आहे. स्वर्गात त्याने आमच्यासाठी जागाच ठेवली नाही.” हे ऐकून विष्णूला राग आला. तो म्हणाला, “देवांना भिववणाऱ्या त्या दुष्ट दैत्याला मी मारीन.”
एकादशीचा जन्म
युद्ध
विष्णू देवांना घेऊन मुराच्या नगरीला गेला. तिथे मुर उभा होता. तो पुन्हा पुन्हा गर्जना करत होता. ती गर्जना ऐकून देव दाही दिशांना पळाले. विष्णूला पाहून मुर ओरडला, “थांब! थांब आणि लढ!” विष्णूचे डोळे रागाने लाल झाले. तो म्हणाला, “दुष्ट दैत्या, माझ्या बाहूंचे बळ बघ!” त्याचे दिव्य बाण समोर आलेल्या दैत्यांना लागले, आणि ते भीतीने थरथरले. मग त्याने त्यांच्या सैन्यावर आपले चक्र फेकले. चक्राने त्यांना कापून काढले. शेकडो दैत्य मेले. पण मुर उरला होता. तो एकटाच लढत राहिला, लढतच राहिला. सगळे देव त्याच्यापुढून पळून गेले. आणि मुर विष्णूवरसुद्धा भारी पडला.
एकादशीचा जन्म
गुहा
मग मुर आणि विष्णू यांची हातघाईची लढाई सुरू झाली. बाहूला बाहू भिडले. देवांच्या वर्षांच्या हिशोबाने ती लढाई हजार वर्षे चालली. विष्णू चिंतेत पडला. देव पांगले होते, आणि मुर त्याच्यावर भारी पडत होता. त्या लांब लढाईने विष्णू थकून गेला, आणि बदरिकाश्रमाला गेला. तिथे एक मोठी गुहा होती. तिला एकच दार होते. विष्णू आत गेला, आणि झोपी गेला. मुर त्याच्या पाठोपाठ आला, आणि गुहेत शिरला. विष्णू झोपलेला पाहून त्याला आनंद झाला. तो मनात म्हणाला, “हा मला घाबरून इथे पळून आला आहे. मी याला हरवले आहे. आता मी याला नक्की मारीन.”
एकादशीचा जन्म
कन्या
तेवढ्यात विष्णूच्या शरीरातून एक कन्या बाहेर आली. ती विष्णूच्या तेजाच्या एका अंशातून जन्मली होती. ती सुंदर होती, शुभलक्षणी होती. तिच्या हातांत दिव्य शस्त्रे होती. ती फार बलवान होती, आणि लढाईच्या सगळ्या प्रकारांत निपुण होती. मुराने तिला पाहिले. तिने त्याला लढाईचे आव्हान दिले. आणि त्या गुहेतच दैत्याची आणि त्या कन्येची लढाई जुंपली. ती पुन्हा पुन्हा “हुं!” असा हुंकार करू लागली. त्या हुंकारांनी तो महादैत्य मुर जळून भस्म झाला.
एकादशीचा जन्म
विष्णू जागा झाला
दैत्य मेल्यावर विष्णू जागा झाला. मुर खाली पडलेला पाहून त्याला आश्चर्य वाटले. तो म्हणाला, “माझ्या या भयंकर शत्रूला कोणी मारले?” कन्येने उत्तर दिले, “इंद्रासकट सगळ्या देवांना या दैत्याने हरवले होते, आणि स्वर्गातून हाकलून दिले होते. प्रभो, आपण झोपला होतात, आणि मुर मागून आपणांवर चालून येत होता. ते मी पाहिले. आपण झोपलेले असताना त्याने तिन्ही लोकांचा नाश केला असता.” विष्णू म्हणाला, “त्याने मलासुद्धा हरवले होते. तू त्याला कसे हरवलेस?” ती म्हणाली, “प्रभो, ही आपणांची कृपा. आपणांच्या कृपेनेच मी त्याला मारले.”
एकादशीचा जन्म
वरदान
विष्णू म्हणाला, “तिन्ही लोक आनंदात आहेत. ऋषी आणि देवही आनंदात आहेत. तुला काय हवे ते माग. देवांनाही मिळायला कठीण असे काही असले, तरी मी ते देईन.” ती म्हणाली, “तर मग मला वचन द्या. ते तीन वेळा उच्चारून द्या.” विष्णू म्हणाला, “सत्य, सत्य, मी वचन देतो. मी तीनदा म्हटले आहे. ते कधीही खोटे ठरणार नाही.” ती म्हणाली, “तर मग मला सगळ्या पवित्र गोष्टींत श्रेष्ठ करा. प्रत्येक विघ्न दूर करण्याचे बळ मला द्या. जे लोक आपणांवर भक्ती ठेवून माझ्या दिवशी उपवास करतील, त्यांना हवे ते सगळे मिळू दे. त्यांना धन आणि सद्गुण द्या. आणि पुन्हा पुन्हा जन्माला येण्यातून त्यांची सुटका करा.”
एकादशीचा जन्म
एकादशी
विष्णू म्हणाला, “तू मागितलेस ते सगळे होईल. माझे जे भक्त तुझा उपवास करतील आणि माझी पूजा करतील, त्यांना नक्की मुक्ती मिळेल. सगळ्या तिथींमध्ये तू, एकादशी, मला सर्वांत प्रिय होशील.” हे ऐकून त्या कन्येला फार आनंद झाला. आणि कृष्ण युधिष्ठिराला म्हणाला, “कृष्ण पक्षातल्या आणि शुक्ल पक्षातल्या, दोन्ही एकादशींना सारखाच उपवास करावा. आणि बाराव्या दिवशी, द्वादशीला, तो सोडावा.” अशा रीतीने विष्णूपासून जन्मलेली ती कन्या एकादशी झाली, अकरावी पवित्र तिथी. पद्मपुराण, उत्तरखंड, अध्याय ३८ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे कृष्णाने युधिष्ठिराला सांगितलेली ही गोष्ट शिव नारद ऋषींना सांगतो. पुराणात मुर हा तालजंघाचा मुलगा आहे, आणि तो चंद्रावती नगरीत राहतो. बदरीच्या त्या गुहेचे नाव सिंहावती आहे, आणि ती बारा योजने रुंद आहे. इंद्राचे स्तोत्र, उपवासाचे अनेक नियम, स्नान आणि रात्रीचे जागरण, आणि व्रताच्या पुण्याचे लांबलचक वर्णन इथे गाळले आहे, किंवा थोडक्यात सांगितले आहे. नरकासुराच्या गोष्टीत कृष्ण पाण्यात राहणाऱ्या पाच मस्तकांच्या एका दैत्याला मारतो. हा मुर तो नव्हे.