पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
गणेश चतुर्थीचा चंद्र
अपूर्व फळ
एके दिवशी जगाचा निर्माता ब्रह्मदेव शिवाच्या घरी, कैलास पर्वतावर गेला. ब्रह्मदेव शिवाच्या सभेत बसला होता, तेवढ्यात देवर्षी नारद तिथे आले. त्यांनी एक फळ आणले होते. तसे फळ कोणीच कधी पाहिले नव्हते. ते फळ त्यांनी शिवाला दिले. शिवाच्या दोन्ही मुलांनी ते फळ मागितले. एक गजमुख गणेश, आणि दुसरा त्याचा भाऊ स्कंद. शिवाने ब्रह्मदेवाला विचारले, “हे फळ मी कोणाला देऊ?” ब्रह्मदेव म्हणाला, “धाकट्या स्कंदाला द्या.” ब्रह्मदेवाने सांगितले तसे शिवाने ते फळ स्कंदाला दिले. आणि गणेशाला राग आला.
गणेश चतुर्थीचा चंद्र
ब्रह्मदेव घाबरला
ब्रह्मदेव आपल्या घरी परत गेला, आणि जग निर्माण करण्याच्या कामाला लागला. तेव्हा गणेशाने त्याचे ते काम अडवले. त्याने उग्र, भयंकर रूप घेतले, आणि ब्रह्मदेवाला घाबरवून सोडले. ब्रह्मदेव गोंधळून गेला. काय करावे ते त्याला सुचेना. त्याच क्षणी चंद्राने हे सगळे पाहिले. गजमुख गणेशाचे ते उग्र रूप पाहून तो त्याला हसला. चंद्राचे सेवकही त्याच्याबरोबर हसले.
गणेश चतुर्थीचा चंद्र
शाप
गणेश संतापला, आणि त्याने चंद्राला शाप दिला. तो म्हणाला, “हा माझा शब्द आहे. तिन्ही लोकांत कोणीही तुझ्याकडे पाहणार नाही. जो कोणी तुला पाहील, केव्हाही पाहील, त्याला मोठे पाप लागेल.” मग गणेश आपल्या सेवकांना घेऊन आपल्या लोकी परत गेला. चंद्र निस्तेज झाला, दीनवाणा झाला. तो मोठ्या चिंतेत बुडाला. तो मनात म्हणाला, “मी इतका दुष्टपणा कसा केला? लहान मुलासारखा, आपण काय करतो आहोत ते न कळता! आता कोणी माझ्याकडे पाहायचे नाही. माझा रंगही गेला. मी सुंदर होतो. सगळे मला नमस्कार करत. माझ्या प्रकाशाने देवांना आनंद होई. आता तसे कसे होणार?”
गणेश चतुर्थीचा चंद्र
देवांची विनवणी
चंद्राला मोठा शाप मिळाला, हे देवांच्या कानी आले. अग्निदेव, इंद्र आणि बाकीचे देव मिळून गणेशाकडे गेले. त्यांनी त्याची स्तुती केली. ते म्हणाले, “देवा, आपल्या शापाने सारे जग घाबरले आहे. चूक चंद्राने केली, पण आता त्याच्याबरोबर जगही दुःख भोगते आहे. चंद्र दिसला नाही, तर जग संकटात पडेल. चंद्रावर कृपा करा, म्हणजे आम्हां सगळ्यांना शांती मिळेल.” त्यांच्या स्तुतीने गणेश प्रसन्न झाला. तो म्हणाला, “वर मागा. अशक्य वाटणारे असले, तरी मी ते तुम्हांला देईन.” देव म्हणाले, “चंद्रावर दया करा. आमचे एवढेच मागणे आहे. आपण त्याच्यावर कृपा केलीत, तर ती आम्हां सगळ्यांवरच कृपा होईल.”
गणेश चतुर्थीचा चंद्र
न टळणारा शब्द
म्हणून गणेशाने शाप कमी करायची तयारी दाखवली. तो म्हणाला, “मग चंद्र एक वर्ष कोणाला दिसू नये. नाहीतर सहा महिने, नाहीतर पाव वर्ष. किंवा दुसरा कोणता तरी वर मागा.” हे ऐकून सगळ्या देवांनी त्याला साष्टांग नमस्कार घातला. गणेशाने त्यांच्याकडे ममतेने पाहिले. तो म्हणाला, “माझा शब्द मी खोटा कसा ठरवू? पण मदत मागायला आलेल्यांना मी परतही लावू शकत नाही. मेरू पर्वत जागचा हलेल, सूर्य खाली कोसळेल, अग्नी थंड होईल, समुद्र आपला किनारा ओलांडेल. पण माझा शब्द खोटा होणार नाही. “तर माझ्या शब्दात काय दडले आहे ते ऐका. तो फक्त एकाच दिवसासाठी आहे. भाद्रपद महिन्याच्या शुद्ध पक्षातली चतुर्थी, तो दिवस. त्या दिवशी जो कोणी चंद्राला पाहील, कळत किंवा नकळत, त्याच्यावर खोटा आळ येईल. आणि त्याला मोठे दुःख भोगावे लागेल.”
गणेश चतुर्थीचा चंद्र
देव आणि चंद्र
देवांना खूप आनंद झाला. त्यांनी गणेशाला नमस्कार केला आणि त्याच्यावर फुलांचा वर्षाव केला. मग त्याची आज्ञा घेऊन ते चंद्राकडे गेले. ते चंद्राला म्हणाले, “तू गजमुख गणेशाला हसलास, हा तुझा मोठा मूर्खपणा होता. तुझ्या चुकीमुळे तिन्ही लोक संकटात पडले. मोठ्या कष्टाने आम्ही त्याची कृपा मिळवली आहे. आता नियम असा आहे. भाद्रपदातल्या त्या चतुर्थीला कोणीही कधीही तुझ्याकडे पाहायचे नाही. “तूही गणेशाला शरण जा. त्याच्या कृपेने तुझे शरीर पुन्हा शुद्ध होईल, आणि तुला मोठी कीर्ती मिळेल.”
गणेश चतुर्थीचा चंद्र
चंद्राची तपश्चर्या
म्हणून चंद्र गणेशाला शरण गेला. गंगेच्या दक्षिण तीरावर तो ध्यानात मग्न होऊन बसला. गणेशाचा एकाक्षरी मंत्र तो जपू लागला. अशी कठोर तपश्चर्या त्याने पुष्कळ वर्षे केली. शेवटी गणेश त्याच्यापुढे प्रकट झाला. त्याचा वर्ण लाल होता, त्याला चार हात होते, आणि त्याचे तेज कोटी सूर्यांहूनही जास्त होते. चंद्र थरथर कापू लागला. मग धीर धरून त्याने हात जोडले, आणि नमस्कार केला. तो म्हणाला, “अज्ञानामुळे माझ्या हातून चूक झाली. आपण दयाळू आहात. मला क्षमा करा. हे महान देवा, शरण आलेल्याला आपण दूर लोटले, तर तो दोष आपणांलाही लागेल. माझ्यावर दया करा.”
गणेश चतुर्थीचा चंद्र
दोन चतुर्थी
गणेश फार प्रसन्न झाला, आणि त्याने चंद्राला वर दिले. तो म्हणाला, “तुझे रूप पूर्वीसारखे होईल. पण भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला जो तुझ्याकडे पाहील, त्याच्यावर खोटा आळ येईलच. त्याला पाप लागेल, त्याची हानी होईल, आणि त्याची बुद्धी भ्रष्ट होईल. देवांशी ठरले तसे त्या दिवशी कोणीही तुला पाहू नये. “वद्य पक्षातल्या चतुर्थीला याच्या उलट आहे. त्या दिवशी लोक माझे व्रत करतात. तू उगवलास की माझी पूजा होते, आणि तुझीही नीट पूजा व्हायला हवी. त्या दिवशी लोकांनी तुझे दर्शन आवर्जून घ्यावे. नाहीतर त्यांचे व्रत वाया जाईल. “आणि तुझी एक कोर माझ्या कपाळावर राहू दे, कारण तू मला प्रिय आहेस. दर महिन्याच्या द्वितीयेला लोक तुला नमस्कार करतील.”
गणेश चतुर्थीचा चंद्र
भालचंद्र
या वरांमुळे चंद्र पूर्वी होता तसा झाला. मग चंद्राने देव आणि ऋषी यांच्यासह तिथे गणेशाची एक मूर्ती स्थापन केली. त्यांनी तिचे नाव भालचंद्र ठेवले. भालचंद्र म्हणजे कपाळावर चंद्र असलेला. चंद्राने त्याच्यासाठी रत्ने जडवलेले सोन्याचे मंदिर बांधले, आणि मनोभावे त्याची पूजा केली. देवांनी आणि ऋषींनी गणेशाला नमस्कार केला, आणि ते आनंदाने घरी गेले. ते गेल्यावर गणेशही अदृश्य झाला. आणि चंद्रही मनोमन आनंदून आपल्या घरी परत गेला. गणेशपुराण, उपासनाखंड, अध्याय ६१ (विकिस्रोतावरच्या क्रमांकाप्रमाणे) यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे ब्रह्मदेव स्वतःबद्दलची ही गोष्ट एका राजाला सांगतो. देवांची आणि चंद्राची स्तोत्रे, आणि त्या तीर्थाला दिलेले आशीर्वाद, इथे थोडक्यात आणले आहेत.