पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
जालंधराचा जन्म
मौन धरलेला अनोळखी
एकदा देवांचा राजा इंद्र शिवाच्या घरी, कैलास पर्वतावर जायला निघाला. त्याच्याबरोबर देवांचे गुरू बृहस्पतीही होते. ते येत आहेत हे शिवाला ठाऊक होते. त्यांची परीक्षा घ्यावी, असे त्याच्या मनात आले. त्याने जटा वाढवलेल्या, दिगंबर तपस्व्याचे रूप घेतले आणि तो त्यांच्या वाटेत उभा राहिला. इंद्राने त्याला ओळखले नाही. आपल्या सत्तेचा त्याला गर्व होता. त्याने विचारले, “तू कोण? कुठून आलास? शिव घरी आहे का?” तो अनोळखी काहीच बोलला नाही. इंद्राने पुन्हा पुन्हा विचारले, पण उत्तर आले नाही. इंद्राचा राग अनावर झाला. “माझ्या वज्राने मी तुला ठार मारीन,” असे ओरडून त्याने वज्र उगारले. पण शिवाने त्याचा हात घट्ट धरून ठेवला. वज्र खाली पडलेच नाही.
जालंधराचा जन्म
आग समुद्रात
मग शिव संतापाने धगधगू लागला. त्याच्या कपाळावरच्या तिसऱ्या डोळ्यातून आग लखलखली. ती धगधगती मूर्ती बृहस्पतींनी पाहिली आणि हा कोण आहे ते ओळखले. त्यांनी जमिनीवर लोटांगण घातले आणि शिवाची स्तुती केली. इंद्राला त्यांनी शिवाच्या पायांवर घातले. “आपला राग शांत करा,” त्यांनी विनवले. “इंद्र आपल्याला शरण आला आहे. त्याला जीवदान द्या.” शिव म्हणाला, “माझ्या डोळ्यातून निघालेली आग परत जात नाही. साप टाकलेली कात पुन्हा अंगावर घेतो का?” “मग ती दुसरीकडे कुठेतरी फेका,” बृहस्पती म्हणाले, “आणि इंद्राला वाचवा.” शिव त्यांच्यावर प्रसन्न झाला. त्याने ती आग खाऱ्या समुद्रात फेकली. मग तो अदृश्य झाला.
जालंधराचा जन्म
समुद्राचे बाळ
गंगा जिथे समुद्राला मिळते, तिथे त्या आगीचे लगेच एक तान्हे बाळ झाले. ते रडू लागले. त्याच्या रडण्याने पृथ्वी हादरली आणि सगळी भुवने थरथरली. देव घाबरून सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाकडे धावले. ब्रह्मदेव समुद्राकडे खाली आला. समुद्र हाही एक देव आहे. त्याने ब्रह्मदेवाला नमस्कार केला आणि ते बाळ ब्रह्मदेवाच्या मांडीवर ठेवले. तो म्हणाला, “गंगा माझ्यात मिळते तिथे हा मुलगा अचानक मला मिळाला. हा कोणाचा, ते मला ठाऊक नाही. आपण याचे जातकर्म करा, आणि याच्या भविष्यात काय आहे ते मला सांगा.” तो बोलत असतानाच बाळाने ब्रह्मदेवाचा गळा धरला. ते त्याला पुन्हा पुन्हा गदगदा हलवू लागले. शेवटी ब्रह्मदेवाच्या डोळ्यांतून पाणी वाहू लागले.
जालंधराचा जन्म
नाव आणि भविष्य
अखेर ब्रह्मदेवाने आपला गळा सोडवला. तो म्हणाला, “याने माझ्या डोळ्यांतले जल धरले. म्हणून याचे नाव जालंधर, म्हणजे जल धरणारा. “हा आत्ताच मोठा झाला आहे. सगळ्या विद्या याला येतात, आणि युद्धात हा निधड्या छातीचा आहे. हा दैत्यांचा राजा होईल. विष्णूलासुद्धा हा हरवील. शिवाशिवाय कोणीही याला मारू शकणार नाही. आणि याची पत्नी सुंदर, गोड बोलणारी आणि पतिव्रता असेल.” मग ब्रह्मदेवाने दैत्यांचे गुरू शुक्राचार्य यांना बोलावले, आणि त्या मुलाचा दैत्यांचा राजा म्हणून राज्याभिषेक केला. समुद्राने मोठ्या आनंदाने आपल्या मुलाला वाढवले. कालनेमी नावाचा एक बलाढ्य दैत्य होता. त्याची मुलगी वृंदा. समुद्राने ती आपल्या मुलासाठी मागितली. अशा रीतीने जालंधराचे वृंदेशी लग्न झाले.
जालंधराचा जन्म
तुटलेले मस्तक
एके दिवशी शुक्राचार्य जालंधराच्या दरबारात आले. तिथे दैत्यांमध्ये राहू बसला होता. फार पूर्वी त्याचे मस्तक धडापासून तोडले गेले होते. जालंधराने विचारले, “राहूची ही दशा कोणी केली?” शुक्राचार्यांनी त्याला सगळे सांगितले. फार पूर्वी देवांनी आणि दैत्यांनी मिळून अमृतासाठी समुद्र घुसळला होता. समुद्रातून जी रत्ने वर आली, ती देवांनी नेली. युक्तीने अमृतही त्यांनीच प्यायले. आणि राहू अमृत पीत असताना विष्णूने त्याचे मस्तक तोडले. हे ऐकून जालंधर संतापला. देवांनी ज्याला घुसळले होते, तो समुद्र त्याचाच पिता होता. त्याने इंद्राकडे दूत पाठवला. त्याचा निरोप असा होता: “तू माझ्या पित्याला पर्वताने का घुसळलेस? त्याची रत्ने का नेलीस? ती परत दे आणि मला नमस्कार कर. नाहीतर तुझे राज्य मी धुळीला मिळवीन.”
जालंधराचा जन्म
देवांची हकालपट्टी
इंद्राने उलट निरोप पाठवला: “समुद्राने माझ्या शत्रूंना आश्रय दिला होता. म्हणून मी त्याची रत्ने घेतली.” तेव्हा जालंधर लाखो दैत्य घेऊन स्वर्गावर चालून गेला. जे दैत्य मरून पडत, त्यांना शुक्राचार्य आपल्या गुप्त विद्येने पुन्हा जिवंत करत. पण देवही पुन्हा उठत. हे कसे, असे जालंधराने शुक्राचार्यांना विचारले. ते म्हणाले, “द्रोण पर्वतावरच्या औषधी आणून बृहस्पती देवांना जिवंत करतात. तो पर्वतच समुद्रात फेकून दे.” जालंधराने तो पर्वत उपटला आणि समुद्रात फेकून दिला. आता देवांना औषधी मिळेनात. “पळा!” बृहस्पती ओरडले. “हा शिवाच्या अंशातून जन्मला आहे. याला कोणीही जिंकू शकत नाही.” देव पळाले आणि सोन्याच्या पर्वतातल्या गुहांमध्ये लपले. जालंधराने इंद्राची नगरी घेतली.
जालंधराचा जन्म
विष्णूचे वचन
मग देव जगाचे रक्षण करणाऱ्या विष्णूकडे गेले. त्यांच्यासाठी लढायला तो आपल्या गरुडावर बसला. पण त्याची पत्नी लक्ष्मी रडू लागली. ती म्हणाली, “जालंधरासारखीच मीही समुद्रातून जन्मले. तो माझा भाऊ आहे. आपण त्याला कसे माराल?” विष्णू म्हणाला, “मी त्याला मारणार नाही. तो शिवाच्या अंशातून जन्मला आहे. ब्रह्मदेवाचा तसा शब्द आहे. आणि माझे तुझ्यावर प्रेम आहे.” विष्णू आणि जालंधर बराच काळ लढले. शेवटी ते एकमेकांशी मुष्टियुद्ध करू लागले. जालंधराचे धैर्य पाहून विष्णू थक्क झाला. तो म्हणाला, “वर माग. तो मी पुरा करीन.” जालंधर म्हणाला, “तू आणि माझी बहीण, दोघे माझ्या घरी येऊन राहा. माझ्या अधीन राहा.” विष्णूला वाईट वाटले, पण त्याने शब्द दिला होता. म्हणून वचनाने बांधलेला तो लक्ष्मीसह जालंधराच्या नगरीत राहायला गेला.
जालंधराचा जन्म
नारदांची भेट
जालंधर तिन्ही लोकांवर राज्य करू लागला. त्याचे राज्य न्यायाचे होते. त्याच्या राज्यात कोणी आजारी नव्हते, कोणी गरीब नव्हते. पण देवांच्या जागा गेल्या होत्या, म्हणून त्यांनी शिवाची प्रार्थना केली. त्यांच्या मदतीसाठी शिवाने देवर्षी नारदांना जालंधराकडे पाठवले. जालंधराने नारदांचे स्वागत केले आणि आपले सगळे वैभव त्यांना दाखवले. नारद म्हणाले, “भुवनांतले प्रत्येक रत्न तुझ्याकडे आहे. पण मी आत्ताच कैलासाहून येतो आहे. तिथे मी शिवाला आणि त्याची पत्नी पार्वती हिला पाहिले. तिच्यासारखे सौंदर्य कुठेही नाही. ते स्त्रीरत्न तुझ्याकडे नाही. ते नसेल, तर तुझी सगळी रत्ने व्यर्थ.” नारद निघून गेले. आणि जालंधराच्या मनात पार्वतीविषयी अभिलाषा पेटली.
जालंधराचा जन्म
कीर्तिमुख
जालंधराने त्याच राहूला दूत म्हणून कैलासावर पाठवले. राहू शिवाला म्हणाला, “तू स्मशानात राहतोस आणि भिक्षा मागून खातोस. जालंधर सगळ्या रत्नांचा स्वामी आहे, आणि पार्वती तर स्त्रीरत्न आहे. ती त्याला देऊन टाक.” तत्क्षणी शिवाच्या भुवयांमधून एक भयंकर प्राणी उसळून बाहेर आला. त्याचे तोंड सिंहाचे होते. राहूला खाऊन टाकायला तो त्याच्यावर धावला. शिव म्हणाला, “त्याला सोड. तो दूत आहे, आणि मला शरण आला आहे.” “पण मला भूक लागली आहे,” तो प्राणी म्हणाला. “मग स्वतःचेच हातपाय खा,” शिव म्हणाला. त्याने तसेच केले. शेवटी फक्त त्याचे मस्तक उरले. शिव प्रसन्न झाला. तो म्हणाला, “तुझे नाव कीर्तिमुख, म्हणजे कीर्तीचे मुख. तू सदैव माझ्या दारात राहशील.” राहूने परत जाऊन जालंधराला सगळे सांगितले. जालंधर संतापला, आणि आपले सगळे सैन्य घेऊन कैलासावर चालून गेला.
जालंधराचा जन्म
माया
दैत्यांचा सामना करायला शिवाचे वीर खाली धावले. ते दैत्यांना मारत, पण शुक्राचार्य त्यांना पुन्हा जिवंत करत. शेवटी शिवाच्या मुखातून एक भयंकर स्त्री निघाली. तिने शुक्राचार्यांना उचलून आकाशात नेले. मग जालंधराने स्वतः शिवाच्या मुख्य वीरांना लोळवले. तेव्हा शिव आपल्या प्रचंड बैलावर बसून बाहेर पडला. शिवाने जालंधराचे बाण तोडले, रथ तोडला, गदाही तोडली. शिव आपल्यापेक्षा बलवान आहे हे जालंधराने ओळखले. म्हणून त्याने माया रचली. रणांगणावर स्वर्गातले गायक आणि नर्तकी प्रकट झाले. शिव त्यांच्याकडे भान हरपून पाहत राहिला. त्याच्या हातातली शस्त्रे गळून पडली, आणि ते त्याच्या लक्षातही आले नाही. जालंधराने आपल्या सेनापतींना लढायला ठेवले. आपल्या आसुरी मायेने त्याने बैलावर बसलेल्या शिवाचेच रूप घेतले. त्या रूपात तो पार्वतीकडे गेला.
जालंधराचा जन्म
पार्वतीची आज्ञा
पार्वतीला वाटले, शिवच येत आहे. ती त्याला सामोरी गेली. पण तिला पाहताच जालंधराची ताकद गेली आणि त्याचे अंग बधिर झाले. तेव्हा तिने ओळखले, हा दैत्य आहे. ती अदृश्य झाली आणि दूर उत्तरेला निघून गेली. जालंधर घाईने युद्धाकडे परतला. पार्वतीने मनातल्या मनात विष्णूला बोलावले, आणि तो आला. तिने विचारले, “जालंधराने काय केले, ते आपल्याला ठाऊक आहे का?” विष्णू म्हणाला, “ठाऊक आहे. मी काय करावे ते सांगा.” पार्वती म्हणाली, “त्यानेच आपल्याला वाट दाखवली आहे. त्याने केले तसेच आपण करा. माझी आज्ञा आहे, त्याच्या पत्नीचे पातिव्रत्य भंग करा. दुसऱ्या कोणत्याही रीतीने तो मरणार नाही. पतीशी एकनिष्ठ असलेल्या पत्नीच्या पुण्यासारखे दुसरे पुण्य पृथ्वीवर नाही.” विष्णूने तिची आज्ञा मानली, आणि तो कपट करायला जालंधराच्या नगरीकडे निघाला. शिवपुराण, रुद्रसंहिता, युद्धखंड, अध्याय १३ ते २२ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. पुढची गोष्ट “वृंदा आणि तुळस” या कथेत आहे. मूळ ग्रंथातली स्तोत्रे, याद्या आणि बहुतेक द्वंद्वयुद्धे इथे गाळली आहेत. सी. ए. किंकेड यांनी ही गोष्ट “द टेल ऑफ द तुलसी प्लांट” (१९०८) या पुस्तकात सांगितली आहे.