पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
जनक आणि एक दूर्वा
उदार राजा
कौंडिण्य ऋषी रोज गजमुख गणेशाला दूर्वा वाहत. त्यांची पत्नी आश्रया हिला याचे नवल वाटे. तेव्हा कौंडिण्यांनी तिला ही गोष्ट सांगितली. एकदा देवर्षी नारद गणेशाला भेटायला आले. ते म्हणाले, “मी एक नवल पाहिले. मिथिला देशात जनक नावाचा एक राजा आहे. तो फार उदार आहे, आणि फार गर्विष्ठही. “रोज तो लोकांना जेवू घालतो. ब्राह्मणांना दाने देऊन त्यांचा सन्मान करतो. गरिबांना आणि आंधळ्यांना सढळ हाताने देतो. कोणी काहीही मागितले, तरी तो देतो. तरीही त्याची संपत्ती कधी कमी होत नाही. हे गणेशा, आपण त्याच्यावर प्रसन्न आहात, म्हणूनच ती वाढते की काय?”
जनक आणि एक दूर्वा
नारदांचा इशारा
नारद पुढे म्हणाले, “हे नवल पाहायला मी त्याच्या राजवाड्यात गेलो. त्याला परम तत्त्वाच्या ज्ञानाचा गर्व आहे. त्याने माझी थट्टा केली. मी त्याला म्हणालो, ‘राजा, तू धन्य आहेस. तुझ्या भक्तीमुळे गणेश तुला हवे ते देतो.’ “पण तो गर्वाने म्हणाला, ‘तिन्ही लोकांचा स्वामी मीच आहे. देणारा मीच, आणि भोगणाराही मीच. माझ्यावेगळे काहीच अस्तित्वात नाही.’ “हे ऐकून मला राग आला. मी त्याला म्हणालो, ‘परमेश्वराशिवाय दुसऱ्या कोणीही हे जग निर्माण केलेले नाही. हे सगळे पुण्य तू फक्त दिखाव्यासाठी करतोस का? थोड्याच वेळात मी तुला खरे काय ते दाखवून देईन.’” गणेशाने नारदांचा सत्कार केला, आणि नारद पुढे निघून गेले.
जनक आणि एक दूर्वा
दारात भिकारी
मग राजाची भक्ती पारखायला गणेश मिथिलेला गेला. त्याला सगळे आधीच ठाऊक होते. तरीही तो एक किळसवाणा वेष घेऊन गेला. तो एखाद्या आजारी, बोळक्या म्हाताऱ्यासारखा दिसत होता. त्याच्या अंगभर जखमा होत्या, आणि त्यांतून रक्त वाहत होते. माश्यांचे थवेच्या थवे त्याच्या अंगावर फिरत होते. त्याला पाहून लोक नाकाला कपडा लावत, काही जण थुंकत. तो अडखळत चालत होता. मधेच भोवळ येऊन पडत होता. त्याच्यामागे पोरांचा घोळका होता. राजवाड्याच्या दारात तो पहारेकऱ्यांना म्हणाला, “राजाला सांगा, एक अतिथी आला आहे. मी एक म्हातारा ब्राह्मण आहे, आणि मला भूक लागली आहे. मला हवे तितके पोटभर जेवायचे आहे.”
जनक आणि एक दूर्वा
भुकेला अतिथी
जनक म्हणाला, “त्याला आत घेऊन या.” हे विचित्र दृश्य त्याला पाहायचे होते. जनकाने त्या म्हाताऱ्याला दुरूनच पाहिले. तो थरथरत होता. त्याच्या अंगावर माश्या, रक्त आणि घाम होता. जनकाच्या मनात आले, “वेष घेऊन आलेला हा परमेश्वर तर नसेल? मला फसवायला आला असेल का? माझ्या गाठीशी काही पुण्य असेल, तर मी याला तृप्त करीन. जे व्हायचे ते होईल.” ब्राह्मण म्हणाला, “राजा, मी तुझी कीर्ती ऐकली आहे. ती चांदण्यासारखी उजळ आहे. मला अन्न दे. फार दिवसांपासून मी भुकेला आहे. माझे पोट भरेल इतके दे, म्हणजे तुला शंभर यज्ञांचे पुण्य मिळेल.” जनक त्याला राजवाड्यात घेऊन गेला. शास्त्रात सांगितले तसा त्याने त्याचा सन्मान केला, आणि उत्तम अन्न वाढून त्याला जेवायला बसवले.
जनक आणि एक दूर्वा
मिथिलेचे सगळे धान्य
ब्राह्मणापुढे जे वाढले, ते त्याने लगेच फस्त केले. असंख्य हंड्यांमध्ये भात शिजवला गेला, आणि तो सगळा त्याने खाऊन टाकला. लोक राजाला म्हणाले, “हा राक्षसच असला पाहिजे. याला इतके कशाला द्यायचे? राक्षसांना जेवू घालण्यात काही पुण्य नाही.” दुसरे काही जण म्हणाले, “याने तिन्ही लोक खाल्ले, तरी याचे पोट भरणार नाही. याला कच्चे धान्य द्या.” म्हणून राजाच्या माणसांनी सगळे धान्य आणले. घराघरांतून आणि जमिनीखालच्या कोठारांतून, नगरातून आणि गावागावांतून त्यांनी ते गोळा केले. अतिथीने ते सगळे खाल्ले, तरीही तो तृप्त झाला नाही. सेवक राजाला म्हणाले, “आता कुठेच धान्य उरले नाही.” आणि जनक खाली मान घालून उभा राहिला.
जनक आणि एक दूर्वा
दारोदार
ब्राह्मणाने राजाला आशीर्वाद दिला, आणि तो भुकेलाच निघून गेला. तो घरोघरी फिरू लागला. तो म्हणे, “मला अन्न द्या.” लोक त्याला म्हणाले, “राजाने प्रत्येक घरातले सगळे धान्य नेले. आणि ते सगळे तुम्हीच खाऊन टाकले. आता तुम्हांला हवे तिथे जा.” ब्राह्मण म्हणाला, “जनकासारखा दुसरा दाता नाही, असे मी ऐकले होते. पोट भरावे म्हणून मी इथे आलो. आता उपाशी कसा जाऊ?” कोणीच उत्तर दिले नाही. तो पुढे भटकत राहिला. शेवटी तो एका सज्जन ब्राह्मण जोडप्याच्या घरी आला. त्रिशिरा आणि त्याची पत्नी विरोचना यांचे ते घर होते. ते घर आपलेच असल्यासारखा तो सरळ आत शिरला.
जनक आणि एक दूर्वा
सगळ्यांत गरीब घर
त्या घरात काहीच नव्हते, धातूचे एक भांडेसुद्धा नव्हते. त्रिशिरा आणि विरोचना उघड्या जमिनीवर बसत. अंगावर वस्त्र नव्हते, आकाश हेच त्यांचे वस्त्र. ते धातूला हातही लावत नसत. न मागता मिळेल तेवढेच ते खात. ते गणेशाचे अनन्य भक्त होते. फुले आणि पाने वाहून ते त्याच्या मूर्तीची पूजा करत. अतिथी म्हणाला, “मिथिलेच्या राजाची कीर्ती ऐकून मी भुकेला इथे आलो. त्याने माझे पोट भरले नाही. माझे पोट भरेल असे तुमच्या घरात काही असेल, तर ते द्या.” ते म्हणाले, “तो मोठा राजाही आपणांला तृप्त करू शकला नाही. आमच्यासारखी गरीब माणसे काय देणार? असंख्य नद्यांनी समुद्र भरत नाही. मग एका थेंबाने तो कसा भरणार?”
जनक आणि एक दूर्वा
एक दूर्वा
अतिथी म्हणाला, “भक्तीने दिलेल्या थोड्यानेही माझी मोठी तृप्ती होते. भक्तीशिवाय किंवा दिखाव्यासाठी दिलेले पुष्कळ असले, तरी ते वाया जाते.” ते म्हणाले, “शपथेवर सांगतो, आमच्याकडे खरेच काही नाही. आज सकाळी आम्ही दूर्वा गोळा केल्या, आणि त्या वाहून गणेशाची पूजा केली. आता एकच दूर्वा उरली आहे.” तो म्हणाला, “भक्तीने दिलेली ती एक दूर्वासुद्धा माझी तृप्ती करील. ती द्या.” म्हणून विरोचनेने ती एक दूर्वा भक्तीने त्याला दिली. मनात तिने ती भात, खीर आणि सगळ्या प्रकारची पक्वान्ने म्हणून अर्पण केली. त्याने ती घेतली, आणि मोठ्या आनंदाने खाल्ली. लगेच त्याच्या भुकेची आग शमली, आणि तो पूर्ण तृप्त झाला. आनंदाने त्याने त्रिशिराला मिठी मारली.
जनक आणि एक दूर्वा
गणेश प्रकट झाला
मग त्याने तो किळसवाणा वेष टाकला, आणि तिथे साक्षात गणेश उभा राहिला. त्याला चार हात होते, आणि हत्तीची सोंड होती. त्याच्या हातांत कमळ, परशू, जपमाळ आणि आपला दात होता. मस्तकावर मुकुट होता, आणि कानांत चमकणारी कुंडले होती. तो त्या जोडप्याला म्हणाला, “वर मागा. हवे ते मागा.” ते म्हणाले, “आम्ही कुठेही जन्मलो, तरी आपल्यावरची आमची भक्ती नेहमी दृढ राहू दे. नाहीतर आम्हांला जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून सोडवा. आम्हांला दुसरे काही नको.” गणेश म्हणाला, “तथास्तु.” त्याने पुन्हा त्रिशिराला मिठी मारली, आणि तो अदृश्य झाला. कौंडिण्य आपल्या पत्नीला म्हणाले, “म्हणून मी गणेशाला दूर्वा वाहतो. अगणित अन्नाने त्याचे पोट भरले नाही, पण एका दूर्वेने भरले.”
जनक आणि एक दूर्वा
आश्रयेची शंका
तरीही आश्रयेच्या मनात शंका होती, आणि कौंडिण्यांनी ते ओळखले. ते तिला म्हणाले, “एक दूर्वा घे, आणि इंद्राकडे जा. त्याच्याकडे या दूर्वेच्या वजनाइतके सोने माग. कमी नाही, आणि जास्तही नाही.” म्हणून आश्रया एक दूर्वा घेऊन इंद्राकडे गेली, आणि तिच्या वजनाइतके सोने तिने मागितले. सोने देण्यासाठी इंद्राने तिला एका दूताबरोबर कुबेराकडे पाठवले. कुबेराला हे फार विचित्र वाटले. तो म्हणाला, “गवताच्या एका पात्याचे वजन किती थोडे असते, हे त्यांना ठाऊक नाही का? पुष्कळ का मागत नाहीत?” त्याने तिला सोन्याचा ढीग देऊ केला. पण आश्रयेने तो घेतला नाही. तिला पतीचा धाक होता. सोने कमी किंवा जास्त होईल, अशी भीती तिला वाटली.
जनक आणि एक दूर्वा
तराजू
कुबेराने ती दूर्वा सोनाराच्या तराजूत ठेवली. सोन्याने तिची बरोबरी होईना. मग त्याने वाण्याचा तराजू वापरून पाहिला, मग तेल्याचा. पण काही उपयोग झाला नाही. मग त्याने एक मोठा तराजू टांगला. एका पारड्यात दूर्वा, दुसऱ्यात सोने. दूर्वेचे पारडे खाली गेले. कुबेर आणखी सोने घालत राहिला, आणखी, आणखी. शेवटी त्याने आपला पर्वतासारखा सगळा खजिना पारड्यात घातला. तरीही दूर्वा जड भरली. मग कुबेराने आपल्या पत्नीला बोलावले. तो म्हणाला, “तू पारड्यात चढ. त्यानेही बरोबरी झाली नाही, तर फजिती होऊ नये म्हणून मी स्वतः चढेन.” ती पारड्यात चढली, तरीही दूर्वा जड भरली. मग त्याने आपली सगळी नगरी दिली, आणि स्वतः पारड्यात चढला. तरीही दूर्वेचे पारडे वर आले नाही.
जनक आणि एक दूर्वा
तिन्ही लोकांहून जड
हे इंद्राच्या कानी गेले, आणि तो आपल्या हत्तीवर बसून आला. आपल्या सगळ्या संपत्तीसह तो पारड्यात चढला, पण दूर्वा वर आली नाही. काय करावे ते त्याला सुचेना. त्याने विष्णूला आणि शिवाला बोलावले. तेही आपापल्या नगरींसह आले, आणि पारड्यात चढले. तरीही दूर्वा वर आली नाही. दिवस मावळताना देव आणि ऋषी कौंडिण्यांकडे आले. ते म्हणाले, “आज आपल्या पत्नीने आम्हां सगळ्यांना खाली मान घालायला लावली. दूर्वेची महती आम्हांला ठाऊक नव्हती. भक्तीने गणेशाला वाहिलेल्या एका दूर्वेची बरोबरी तिन्ही लोकांनाही करता आली नाही.” त्यांनी गणेशाची पूजा केली, आणि ते घरी गेले. मग आश्रयेने पतीला नमस्कार केला. ती म्हणाली, “मी आपल्या शब्दावर शंका घेतली. मला क्षमा करा.” तेव्हापासून ती दोघे सकाळ-संध्याकाळ गणेशाला दूर्वा वाहू लागली. आणि कालांतराने गणेशाने कृपा करून त्यांना आपल्या लोकी नेले. गणेशपुराण, उपासनाखंड, अध्याय ६५ ते ६७ (विकिस्रोतावरच्या क्रमांकाप्रमाणे) यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे कौंडिण्य ही गोष्ट आपल्या पत्नीला सांगतात. दूर्वेची स्तुती, तिच्या पुण्याच्या याद्या आणि अध्यायाच्या शेवटच्या कथा इथे गाळल्या आहेत.