पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
कलहा
पहाटेपूर्वी
फार पूर्वी सह्याद्रीच्या डोंगरांत करवीरपूर नावाचे एक नगर होते. तिथे धर्मदत्त नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. तो सज्जन होता, आणि धर्म जाणणारा होता. तो विष्णूची व्रते पाळत असे, आणि त्याला विष्णूची पूजा करायला फार आवडे. अतिथींशी तो प्रेमाने वागे. विष्णूचा बारा अक्षरी पवित्र मंत्र तो सतत जपत असे. एका वर्षी कार्तिक महिन्यात तो रात्रीचे जागरण करायला विष्णूच्या देवळाकडे निघाला. रात्र संपायला अजून एक प्रहर बाकी होता. त्याच्याजवळ पूजेचे साहित्य होते, आणि तुळस घातलेले पाणी होते.
कलहा
राक्षसीण
वाटेत त्याला एक राक्षसीण दिसली. भयंकर किंचाळत ती त्याच्यावर धावून येत होती. तिचे सुळे वाकडे होते, डोळे लाल होते, आणि ओठ लोंबत होते. ती नग्न होती. तिचे मांस सुकून गेले होते, आणि तिच्या घशातून घरघर आवाज येत होता. धर्मदत्त भीतीने थरथरू लागला. घाबरून त्याने पूजेचे साहित्य आणि ते पाणी तिच्यावर फेकले. विष्णूचे नाव घेत त्याने तुळशीचे पाणी तिच्यावर मारले. त्यामुळे तिचे सगळे पाप धुऊन गेले. तिला आपला मागचा जन्म आठवला, आणि त्या जन्मात आपण काय केले तेही आठवले. तिने त्याला जमिनीवर लोटांगण घातले.
कलहा
भांडखोर बायको
ती म्हणाली, “माझ्याच पूर्वीच्या कर्मांनी माझी ही दशा झाली आहे. ब्राह्मणा, मला चांगली गती कशी मिळेल, ते सांगा.” धर्मदत्ताला नवल वाटले. त्याने विचारले, “तू असे काय केलेस, की तुझी ही दशा झाली? तू कुठली? तू कोण आहेस, आणि कशी जगलीस?” ती म्हणाली, “मी सौराष्ट्रातल्या एका ब्राह्मणाची बायको होते. माझे नाव कलहा. कलहा म्हणजे भांडण. मी फार कठोर होते. “मी माझ्या नवऱ्याचे कधी एकदाही भले केले नाही. एक गोड शब्दसुद्धा बोलले नाही. तो जे सांगे, त्याच्या उलट मी वागे. त्याला मी कधी गोड पदार्थ वाढला नाही. “मला भांडायला आवडे, आणि तो माझ्या धाकात जगे. शेवटी त्याने दुसरे लग्न करायचे ठरवले. तेव्हा मी विष खाल्ले आणि जीव दिला.”
कलहा
यमापुढे
“यमाच्या दूतांनी मला बांधले, आणि यमापुढे नेले. सगळ्यांच्या कर्मांचा हिशेब ठेवणाऱ्या चित्रगुप्ताला यमाने विचारले, ‘हिने काय काय केले?’ “चित्रगुप्त कठोरपणे म्हणाला, ‘हिने काहीच चांगले केले नाही. गोड पदार्थ हिने नवऱ्यापासून लपवून ठेवले. ती त्याच्याशी नेहमी भांडत राहिली. आणि ती थेट स्वयंपाकाच्या भांड्यातूनच खात असे. म्हणून हिला पशू म्हणून तीन जन्म घ्यावे लागतील: वटवाघळाचा, डुकरिणीचा आणि मांजराचा. “‘आणि नवऱ्यामुळे हिने आत्महत्या केली. म्हणून आधी हिला वाळवंटात पुष्कळ काळ प्रेत होऊन राहावे लागेल.’”
कलहा
पाचशे वर्षे
कलहा म्हणाली, “म्हणून मी पाचशे वर्षे प्रेत होऊन राहिले. भूक आणि तहान मला सतत छळत होत्या. “मग भुकेने वेडी होऊन मी एका वाण्याच्या अंगात शिरले. त्याच्याबरोबर मी दक्षिणेकडे आले, कृष्णा आणि वेण्णा या नद्यांच्या संगमापाशी. काठावर पोहोचताच शिवाच्या गणांनी आणि विष्णूच्या दूतांनी मला त्याच्या अंगातून जबरदस्तीने ओढून काढले, आणि दूर हाकलून दिले. “भुकेने तडफडत मी भटकत होते, तेव्हा तुम्ही दिसलात. तुम्ही फेकलेले तुळशीचे पाणी मला लागले, आणि माझे पाप निघून गेले. ब्राह्मणश्रेष्ठा, माझ्यावर दया करा. या प्रेताच्या देहातून माझी सुटका कशी होईल? आणि ज्या तीन जन्मांची मला एवढी भीती वाटते, त्यांतून कशी सुटेन?”
कलहा
अर्धे पुण्य
तिची कहाणी ऐकून धर्मदत्ताला नवल वाटले, आणि दुःखही झाले. तिचे हाल पाहून त्याचे मन कळवळले. तो पुष्कळ वेळ विचार करत राहिला, आणि मग बोलला. तो म्हणाला, “तीर्थयात्रा, दान आणि व्रते यांनी पाप धुऊन जाते. पण प्रेताला यातले काहीच करता येत नाही. तुझे पाप भयंकर आहे. त्याने तीन जन्म घ्यावे लागतात, आणि दुसऱ्या कोणत्याही पुण्याने ते पुसले जात नाही. तरीही तुला या दुःखातून बाहेर काढले नाही, तर मला चैन पडणार नाही. “आयुष्यभर मी कार्तिकव्रत पाळले आहे. कार्तिक हा पवित्र महिना. त्यातली पूजा विष्णूला आवडते. कोणताही यज्ञ, दान किंवा तीर्थयात्रा त्याच्या पुण्याची बरोबरी करू शकत नाही. त्याचे अर्धे पुण्य तू घे, आणि चांगल्या गतीला जा.”
कलहा
सुटका
मग धर्मदत्ताने तुळस घातलेले पाणी तिच्यावर शिंपडले, आणि तिला तो बारा अक्षरी मंत्र ऐकवला. त्याच क्षणी ती प्रेताच्या देहातून मुक्त झाली. ती दिव्य रूपात उभी राहिली. धगधगत्या ज्वालेसारखी ती तेजस्वी दिसत होती. तिच्या सौंदर्याने आजूबाजूचे सगळे उजळून निघाले. तिने त्याला जमिनीवर लोटांगण घातले. आनंदाने तिचा आवाज कापत होता. ती म्हणाली, “ब्राह्मणश्रेष्ठा, तुमच्या कृपेने मी नरकातून वाचले. मी पापाच्या समुद्रात बुडत होते, आणि तुम्ही माझी नाव झालात.”
कलहा
आकाशातले विमान
ती बोलत असतानाच आकाशातून एक तेजस्वी विमान खाली आले. त्यात विष्णूचे दूत होते. त्या सगळ्यांचे रूप विष्णूसारखेच होते. स्वर्गातल्या अप्सरा त्या विमानाची सेवा करत होत्या. विमानाच्या दारावर दोन दूत होते. त्यांनी कलहेला हात देऊन विमानात चढवले. धर्मदत्त नवलाने त्या विमानाकडे पाहत राहिला. मग त्याने त्या दोघांना जमिनीवर लोटांगण घातले. त्यांनी त्याला उठवले, आणि त्याची स्तुती केली. ते म्हणाले, “शाब्बास, ब्राह्मणश्रेष्ठा! तुझे विष्णूवर प्रेम आहे. तुला असहायांची दया येते, आणि तू त्याची व्रते पाळतोस. तू तुझ्या कार्तिकव्रताचे अर्धे पुण्य या स्त्रीला दिलेस, आणि तिची शंभर जन्मांची पापे नाहीशी झाली.”
कलहा
पुढे काय होणार
मग त्या दोघा दूतांनी धर्मदत्ताला सांगितले, की पुढे त्याचे आणि कलहेचे काय होणार आहे. “तूसुद्धा कित्येक हजार वर्षे विष्णूच्या जवळ, त्याच्या लोकी राहशील. तुझे पुण्य संपून तू पृथ्वीवर परत येशील, तेव्हा तू सूर्यवंशात एक कीर्तिवंत राजा होऊन जन्मशील. तुझे नाव दशरथ असेल. त्या जन्मात तुला दोन राण्या असतील, आणि तुझ्या अर्ध्या पुण्याची वाटेकरी ही स्त्री तुझी तिसरी राणी होईल. आणि देवांचे काम करण्यासाठी साक्षात विष्णू तुझ्या पोटी जन्म घेईल. “ब्राह्मणा, तू धन्य आहेस. विष्णूला आवडणारे व्रत तू पाळलेस. त्याच्या अर्ध्या पुण्याने आम्ही आता हिला विष्णूच्या लोकी नेत आहोत.” पद्मपुराण, उत्तरखंड, अध्याय १०६ आणि १०७ (कार्तिकमाहात्म्य) यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे कृष्ण आपली पत्नी सत्यभामा हिच्याशी बोलत आहे, आणि त्या संवादात नारद ही गोष्ट पृथू राजाला सांगतात. करवीरपूर सह्याद्रीच्या प्रदेशात आहे, एवढेच पुराण सांगते. ते आजचे कोल्हापूर, असे सामान्यपणे मानले जाते. विष्णूच्या दूतांनी केलेली विष्णूची आणि कार्तिकव्रताची स्तुती इथे थोडक्यात आणली आहे.