पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
पिप्पलाद आणि शनी
वाटेत सोडलेला मुलगा
फार पूर्वी, त्रेतायुगात, एक राज्य होते. तिथे पाऊसच पडत नव्हता. पावसाचा देव इंद्र तिथे पाऊस पाठवत नव्हता, कारण तिथला राजा वाईट रीतीने राज्य करत होता. भयंकर दुष्काळ पडला. जिकडेतिकडे टोळ आणि उंदीर माजले. लोक चोरांच्या आणि सापांच्या भीतीने जगत होते. त्या भयानक काळात कौशिक नावाचे एक ऋषी बायकोमुलांना घेऊन घराबाहेर पडले. ते दुसऱ्या राज्यात जायला निघाले. घरात खाणारी तोंडे पुष्कळ होती, आणि अन्न जवळजवळ संपले होते. म्हणून कौशिकांनी वाटेतच आपल्या एका मुलाला एकटे सोडून दिले. तो लहानसा मुलगा होता. फार क्रूर काम होते ते. पण त्यांनी ते केले, आणि ते पुढे निघून गेले. तो मुलगा वाटेत उभा राहून रडू लागला. तो असहाय होता. तो चारी दिशांना पाहत राहिला. मग तो उठला, एका पिंपळाच्या झाडाखाली गेला, आणि पिंपळाची फळे खाऊ लागला.
पिप्पलाद आणि शनी
पिंपळाखालचा मुलगा
रोज तो एका विहिरीचे पाणी पिई. तिथेच, त्या झाडाखाली, त्याने आपला आश्रम केला. पिंपळाची फळे खाऊन तो राहू लागला. त्याने कठोर तपश्चर्या केली. एके दिवशी नारद त्या वाटेने आले. नारद मोठे ऋषी होते, त्यांना सगळे वेद ठाऊक होते. त्यांनी त्या लहानग्या ब्राह्मण बालकाला पाहिले. तो भुकेला होता, त्याचा चेहरा दीनवाणा होता. नारदांना त्याची दया आली. म्हणून नारदांनी त्याची मुंज केली. मग त्यांनी त्याला वेद शिकवले, वेदांतली रहस्येही शिकवली. त्यांनी त्याला विष्णूचा बारा अक्षरी मंत्र दिला. तो मुलगा पिप्पल खाऊन, म्हणजे पिंपळाची फळे खाऊन जगला होता. म्हणून नारदांनी त्याचे नाव पिप्पलाद ठेवले. पिप्पलाद म्हणजे पिंपळाची फळे खाणारा.
पिप्पलाद आणि शनी
विष्णूचे वरदान
पिप्पलाद वेदांचा अभ्यास करत असे, आणि रोज विष्णूचे ध्यान करत असे. तेव्हा जगाचे रक्षण करणारा महान देव विष्णू गरुडावर बसून त्याच्यापुढे प्रकट झाला. विष्णू त्या मुलावर प्रसन्न झाला. तो म्हणाला, “वर माग. तुला हवे ते माग.” मुलाने नारदांच्या चेहऱ्याकडे पाहिले. नारदांनी अनुमती दिली, तेव्हा त्याने ज्ञान मागितले. विष्णूने त्याला ज्ञान दिले, उपदेश केला, आणि योगाचा निर्मळ अभ्यासही शिकवला. मग तो अंतर्धान पावला. आता तो मुलगा ज्ञानी महर्षी झाला होता. त्याने नारदांना एक प्रश्न विचारला. तो म्हणाला, “मुनिवर, मला कोण छळते आहे? मी तर लहान मूल आहे, तरी मला इतके दुःख का? कोणता ग्रह मला हे करतो आहे? मला वडील नाहीत, आई नाही. मोठ्या कष्टाने मी कसाबसा जगलो आहे.”
पिप्पलाद आणि शनी
शनीचे पतन
नारद म्हणाले, “तो शनी आहे, सूर्याचा पुत्र. तो क्रूर ग्रह आहे, आणि तो हळू चालतो. त्यानेच तुला हे दुःख दिले. या सगळ्या देशालाही त्यानेच पीडले आहे. त्याच्यामुळेच तुझ्यावर हे सगळे ओढवले. “तो पाहा तिथे, गर्वाने झगमगतो आहे, आकाशात चमकतो आहे.” हे ऐकताच मुलगा रागाने अग्नीसारखा पेटून उठला. त्याने शनीकडे पाहिले. आणि नुसत्या त्या नजरेनेच त्याने शनीला आकाशातून खाली पृथ्वीवर पाडले. शनी एका डोंगराच्या शिखरावरून खाली पडला. तो मोडून पडला, आणि लंगडा झाला.
पिप्पलाद आणि शनी
देवांची विनंती
सूर्याचा पुत्र जमिनीवर वेदनेने तळमळत पडला होता. ते पाहून नारदांना आनंद झाला. हात उडवीत ते नाचू लागले. मग आनंदाने त्यांनी देवांना बोलावले, आणि शनीला दाखवले. ब्रह्मदेव, शिव, इंद्र आणि अग्नी आले. त्या ऋषीला शांत करण्यासाठी ते त्याच्याशी हळुवारपणे बोलले. ते म्हणाले, “पिप्पलादा, तुझे कल्याण असो. नारदांनी तुझे नाव अगदी योग्य ठेवले. पिंपळाची फळे खाऊन तू जगलास. जो कोणी तुझे या नावाने स्मरण करील, त्याला शनीची पीडा होणार नाही. “पण शनीला क्षमा कर. तो ग्रहांचा प्रमुख आहे, आणि त्याचा काही दोष नाही. तो नक्षत्रांतून हळूहळू फिरतो. फिरता फिरता तो चांगले आणि वाईट फळ देतो. ग्रहांवर प्रहार करून त्यांना जिंकता येत नाही. त्यांची पूजा करावी, म्हणजे ते शांती देतात.”
पिप्पलाद आणि शनी
शनिवार
देव म्हणाले, “म्हणून शनीच्या दिवशी, शनिवारी, लोकांनी अंगाला तेल लावून स्नान करावे. आणि ब्राह्मणांना अंगाला लावायला तेल दान करावे.” मग देव जसे आले होते तसे परत गेले. शनीही आकाशात ग्रहांमधल्या आपल्या जागी परत गेला. ब्रह्मदेवाने आणि देवांनी सांगितले तसे पिप्पलादाने केले. त्याने शनीची पूजा केली. हात जोडून, शनीची अनेक नावे घेऊन, त्याने त्याची स्तुती केली. आजही लोकांना पिप्पलाद आकाशात दिसतो. आपल्या दिव्य विमानात तो तिथे झळाळत असतो. भविष्यपुराण, उत्तरपर्व, अध्याय ११४ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे कृष्ण ही गोष्ट युधिष्ठिर राजाला सांगतो. गोष्टीनंतर शनीचे वर्षभराचे व्रत येते. त्यात शनीची लोखंडी मूर्ती तिळाच्या तेलाने भरलेल्या पात्रात ठेवून ब्राह्मणाला दान करायची असते. ते व्रत, शनीच्या प्रार्थना आणि पिप्पलादाने केलेले स्तोत्र, हे इथे गाळले आहे. ब्रह्मपुराणात (अध्याय ११०) पिप्पलादाच्या जन्माची वेगळी गोष्ट आहे. तिथे तो दधीची ऋषींचा पुत्र आहे.