पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
आचारी
मित्रसह हा सूर्यवंशातला, इक्ष्वाकू कुळातला राजा होता. मित्रसह चांगला होता, शहाणा होता. आपल्या काळातला तो सर्वांत श्रेष्ठ धनुर्धर होता. एके दिवशी तो एका घनदाट जंगलात शिकारीला गेला. तिथे त्याने एका राक्षसाला मारले. त्या राक्षसाचा धाकटा भाऊ लपून हे पाहत होता. तो मनात म्हणाला, “लढाईत कोणताही देव किंवा दैत्य या राजाला हरवू शकत नाही. याला कपटानेच हरवले पाहिजे.” मग त्याने माणसाचे रूप घेतले. तो नम्रपणे राजाकडे आला, आणि त्याने चाकरी मागितली. तो कोण आहे, हे राजाला ठाऊक नव्हते. राजाने त्याला आपल्या स्वयंपाकघराचा मुख्य आचारी केले.
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
गुरूंचा शाप
काही काळाने राजाच्या पितरांच्या श्राद्धाचा दिवस आला. राजाने आपले गुरू, थोर ऋषी वसिष्ठ, यांना घरी बोलावले. त्या राक्षस आचाऱ्याने ऋषींपुढे ठेवलेल्या पदार्थात माणसाचे मांस मिसळले. वसिष्ठांनी ते ओळखले. ते ओरडले, “धिक्कार असो तुझा, राजा! कपट करून तू मला माणसाचे मांस वाढलेस. म्हणून तू स्वतःच राक्षस होशील!” ते काम राक्षसाचे होते, हे न कळताच वसिष्ठांनी शाप दिला होता. मग विचार करून त्यांनी तो शाप बारा वर्षांपुरता कमी केला. राजा संतापला. तो म्हणाला, “हे मी केलेले नाही. मला याची कल्पनाही नव्हती.” उलट गुरूंनाच शाप देण्यासाठी त्याने हातात पाणी घेतले. पण त्याची पत्नी, राणी मदयंती, त्याच्या पाया पडली, आणि तिने त्याला थांबवले.
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
तरुण ऋषी
अशा रीतीने राजा राक्षस झाला. साक्षात मृत्यूसारखा भयंकर. तो जंगलात भटकू लागला, आणि वेगवेगळे प्राणी खाऊ लागला. त्यांत माणसेही होती. एके दिवशी त्याला एक तरुण ऋषी आणि त्यांची नवी नवरी भेटली. त्यांचे नुकतेच लग्न झाले होते. ते तरुण ऋषी ब्राह्मण होते. वाघ हरणाच्या पाडसावर झडप घालतो, तशी झडप घालून राक्षसाने त्या तरुण ऋषींना खाण्यासाठी पकडले. नवरी थरथर कापू लागली, रडू लागली. ती ओरडली, “हे पाप करू नकोस! तू राक्षस नाहीस. तू मदयंतीचा पती आहेस, सूर्यवंशातला राजा आहेस. माझ्या नवऱ्याला खाऊ नकोस. ते तरुण आहेत, शांत आहेत. त्यांना वेद येतात. मी तरुण ब्राह्मण पत्नी आहे. माझ्यावर दया कर.” पण राक्षसाला दया आली नाही. त्याने त्या तरुण ऋषींचे मस्तक तोडले, आणि त्यांना खाऊन टाकले.
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
विधवेचा शाप
ती तरुण विधवा धाय मोकलून रडली. तिने नवऱ्याच्या अस्थी गोळा केल्या, आणि चिता रचली. नवऱ्यापाठोपाठ तिलाही मरण पत्करायचे होते. चितेत पाऊल टाकताना तिने राजाला शाप दिला. ती म्हणाली, “दुष्ट राजा, तू माझ्या नवऱ्याला खाल्लेस. आजपासून तू कोणत्याही स्त्रीशी संग केलास, तर तू मरशील.” आणि ती अग्नीत शिरली. शेवटी ती बारा वर्षे संपली. राजा पुन्हा आपल्या मूळ रूपात आला, आणि आनंदाने घरी गेला. पण विधवेच्या शापाची राणीला कल्पना होती. आपण विधवा होऊ, अशी भीती तिला वाटली. म्हणून तिने राजाला आपल्याजवळ येऊ दिले नाही. त्यामुळे राजाला मुलगा झाला नाही. त्याला राज्याचा कंटाळा आला. त्याने सगळे राज्य सोडून दिले, आणि तो पुन्हा जंगलात गेला.
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
पाठीमागची पिशाच्चीण
पण त्याने केलेले कृत्य त्याच्याबरोबर आले. तो पृथ्वीवर भटकत होता, तेव्हा त्याला एक भयंकर पिशाच्चीण दिसली. ती त्याच्या पाठोपाठ येत होती. ती होती ब्रह्महत्या. ब्राह्मणाला मारल्याचे त्याचे पाप देह धरून आले होते. तरुण ऋषींना त्याने खाल्ले, तेव्हापासून ती त्याच्या मागे लागली होती. तिच्यापासून सुटका व्हावी म्हणून तो कितीतरी वर्षे एका तीर्थातून दुसऱ्या तीर्थात फिरला. त्याने पवित्र नद्यांत स्नाने केली, यज्ञ केले. तरीही ती त्याला सोडेना. शेवटी तो मिथिला नगरीला आला. नगराबाहेरच्या एका बागेत त्याला गौतम ऋषी भेटले. ते थोर होते, शांत होते. त्यांच्याबरोबर त्यांचे शिष्य होते. गौतमांनी विचारले, “राजा, राज्य सोडून तू इथे कसा?”
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
गोकर्ण
राजा म्हणाला, “ही भयंकर पिशाच्चीण मला छळते आहे. ती दुसऱ्या कोणालाही दिसत नाही. पण पावलोपावली ती मला धमकावते. मी काहीही केले, तरी मला शांती मिळत नाही.” गौतम म्हणाले, “भिऊ नकोस. जे शिवाला शरण जातात, त्यांचे रक्षण महादेव करतो. पश्चिम समुद्राच्या किनाऱ्यावर गोकर्ण नावाचे एक तीर्थ आहे. तिथे शिवाचा वास आहे. तिथे ब्रह्महत्येचे पापसुद्धा जळून जाते. “माघ महिन्याच्या कृष्ण पक्षातली चतुर्दशीची रात्र ही शिवाची रात्र. ती रात्र गोकर्णात पाळून मी आत्ताच परत येतो आहे. वाटेत मी एक मोठे आश्चर्य पाहिले.” राजाने विचारले, “आपण काय पाहिलेत?”
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
मरणाला टेकलेली म्हातारी
मग गौतमांनी जे पाहिले होते, ते राजाला सांगितले. दुपारी ते एका स्वच्छ सरोवराकाठी विश्रांतीसाठी थांबले होते. त्यांच्याजवळ एक म्हातारी चांडाळीण पडली होती. चांडाळ म्हणजे जन्माने सगळ्यांत खालचे मानलेले, जातिबहिष्कृत लोक. ती आंधळी होती, उपाशी होती. तिच्या अंगभर जखमा होत्या. ती मरणाला टेकली होती. गौतमांना तिची दया आली, आणि तिचा शेवट पाहायला ते तिथेच थांबले. तेवढ्यात आकाशातून एक तेजस्वी रथ खाली आला. त्यात शिवाचे चार दूत होते. शिवाने त्यांना तिच्यासाठी पाठवले होते, असे त्यांनी सांगितले. गौतमांनी विचारले, “ही शिवलोकाला कशी जाऊ शकेल? आयुष्यभर हिने मांस खाल्ले, दारू प्याली. शिवरात्रीचा उपवास हिने कधी केला नाही. शिवाला एक बेलपानसुद्धा कधी वाहिले नाही.” तेव्हा दूतांनी त्यांना तिची कहाणी सांगितली.
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
ब्राह्मणाची मुलगी
मागच्या जन्मी ती एका ब्राह्मणाची मुलगी होती, आणि फार सुंदर होती. वडिलांनी तिचे लग्न एका तरुण ब्राह्मणाशी लावून दिले. पण तो आजारी पडला, आणि मेला. काही महिने ती विधवा म्हणून शुद्ध आचरणाने राहिली. मग वासनेने तिच्यावर मात केली. घरच्यांनी तिला समजावले, पण तिला स्वतःला आवरता आले नाही. ती चोरून परपुरुषांशी संबंध ठेवू लागली. काही काळाने तिला दिवस गेले. घरच्यांना हे कळले. तिच्या दिरांनी तिला केस धरून बाहेर फरफटत नेले, आणि टाकून दिले. एका शूद्र सरदाराने तिला घरी नेले, आणि आपली बायको केले. ती मांस खाऊ लागली, दारू पिऊ लागली. तिला त्याच्यापासून एक मुलगा झाला.
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
वासरू
एका रात्री तिचा नवरा घरी नव्हता. ती दारू पिऊन धुंद होती, आणि तिला मांस खावेसे वाटले. सुरी घेऊन ती गोठ्यात गेली. तिथे मेंढ्या आणि गाई बांधलेल्या होत्या. अंधारात तिने मेंढी समजून एक वासरू मारले. ते आत आणल्यावर तिला दिसले की ते वासरू आहे. ती घाबरली, आणि ओरडली, “शिव, शिव!” मग तिची हाव पुन्हा जागी झाली. तिने वासराचे तुकडे केले, आणि अर्धे खाल्ले. उरलेले अर्धे तिने बाहेर फेकून दिले, आणि खोटेच सांगितले, “गोठ्यात वाघ शिरला, आणि त्याने एक वासरू खाल्ले!” ती मेली, तेव्हा यमाने तिच्या कर्मांचा हिशोब केला. तिने एकदा शिवाचे नाव घेतले होते. म्हणून त्याने तिला नरकात ठेवले नाही. त्याने तिला पुन्हा पृथ्वीवर पाठवले, चांडाळाच्या घरी जन्म घ्यायला.
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
बेलाची डहाळी
ती जन्मतःच आंधळी होती. लहानपणीच तिला कुष्ठरोग झाला, आणि कोणी तिच्याशी लग्न केले नाही. आईवडील वारले, आणि घरच्यांनी तिला हाकलून दिले. कितीतरी वर्षे हातात काठी घेऊन ती गावोगाव भीक मागत फिरली. शिवरात्री आली, तेव्हा यात्रेकरूंचे थवे गोकर्णाला निघाले. भीक मागायला तीही गेली. रस्त्याच्या कडेला ती हात पसरून बसली. एका सज्जन यात्रेकरूने तिच्या हातांत बेलाची एक डहाळी टाकली. तिने ती पुन्हा पुन्हा चाचपून पाहिली. ते काही खायचे नव्हते, म्हणून तिने ती फेकून दिली. ती योगायोगाने एका शिवलिंगावर जाऊन पडली. त्या सबंध रात्री तिने भीक मागितली, पण तिला कोणी काही दिले नाही. सकाळी ती घरी परत निघाली. दीर्घ उपवासाने ती थकून गेली होती. सरोवराजवळ ती कोसळली.
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
तिची सुटका
शिवाच्या दूतांनी गौतमांना आणखी एक गोष्ट सांगितली. तिने एकदा शिवाचे नाव घेतले होते. म्हणूनच ती बेल वाहून शिवाची पूजा करू शकली. शिवरात्रीला गोकर्णात तिने उपवास केला, जागरण केले, आणि शिवाला बेल वाहिला. हे सगळे तिच्या नकळत घडले. आज तिला त्याचे फळ मिळणार होते. मग गौतमांच्या डोळ्यांदेखत दूतांनी तिच्या जुन्या देहातली प्राणाची शेवटची ठिणगी काढून घेतली. त्यांनी तिला एक नवा तेजस्वी देह दिला. त्यांनी तिला रथात बसवले, आणि तिला आपले सगळे मागचे जन्म आठवले. ती आश्चर्याने म्हणाली, “एका पानानेच शिव प्रसन्न होतो, आणि त्याबदल्यात मला स्वतःचा शिवलोक देतो!” मग दूत तिला शिवाकडे घेऊन गेले.
राजा मित्रसह आणि चांडाळीण
गोकर्णात राजा
गौतम म्हणाले, “राजा, मी पाहिलेले आश्चर्य हे असे. तूही गोकर्णाला जा. तिथे स्नान कर, आणि शिवाची पूजा कर. शिवरात्रीला उपवास कर, जागरण कर, आणि बेलाची पाने वाहून शिवाची पूजा कर. तू तुझ्या सगळ्या पापांतून मुक्त होशील.” मग गौतम पुढे मिथिलेत गेले, आणि राजा आनंदाने गोकर्णाला गेला. तिथे त्याला महादेव शिवाचे दर्शन झाले. त्याने स्नान केले, आणि शिवाची पूजा केली. त्याची सगळी पापे, एकूणएक, झडून गेली. आणि तो शिवाच्या परम धामाला पोहोचला. स्कंदपुराण, ब्रह्मखंड, ब्रह्मोत्तरखंड, अध्याय २ आणि ३ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. शिवपुराणात, कोटिरुद्रसंहिता, अध्याय १० मध्ये, राजाचा भाग थोडक्यात आला आहे, पण तिथे चांडाळीण नाही. पुराणात त्या ब्राह्मणाच्या मुलीचे नाव सुमित्रा आहे. गौतमांनी केलेली गोकर्णाची आणि तिथल्या देवांची लांब स्तुती, वसिष्ठांनी राणीला दिलेला मुलगा, आणि शिवलोकाची स्तुती, ही इथे गाळली आहेत. सी. ए. किंकेड यांनी ही गोष्ट “द टेल ऑफ द तुलसी प्लांट” (१९०८) या पुस्तकात सांगितली आहे.