पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
शमी आणि मंदार
नारदांनी सांगितलेली गोष्ट
एकदा देवांचे फिरस्ते ऋषी नारद देवांचा राजा इंद्र याच्या स्वर्गात आले. इंद्राने त्यांना और्व ऋषींबद्दल विचारले, आणि नारदांनी त्याला ही गोष्ट सांगितली. एक नवी नवरी आणि तिचा नवरा शमीचे झाड आणि मंदाराचे झाड कसे झाले, त्याची ही गोष्ट. माळवा देशात शमीका नावाची एक मुलगी राहत होती. तिचे वडील और्व हे ब्राह्मण होते. वेद त्यांना पूर्णपणे मुखोद्गत होते. त्यांची तपश्चर्या मोठी होती. और्व आणि त्यांची पत्नी यांचा आपल्या मुलीवर फार जीव होता. ती जे मागेल ते वडील तिला देत.
शमी आणि मंदार
तरुण नवरा
शमीका सात वर्षांची झाली, तेव्हा वडिलांनी तिचे लग्न मंदार नावाच्या एका तरुणाशी लावून दिले. मंदार एका ऋषींचा मुलगा होता, आणि शौनक नावाच्या ऋषींचा शिष्य. तो वेदांत पारंगत होता. स्वभावाने शांत होता, आणि गुरूंची मनोभावे सेवा करत असे. लग्नानंतर मंदार आपल्या आश्रमात परत गेला. शमीका वयात आली, तेव्हा तो तिला न्यायला आला. और्वांनी त्याला मेजवानी दिली आणि भेटी दिल्या. ते म्हणाले, “माझी मुलगी मी तुला दिली आहे. मी तिला जसे जपले, तसेच तू तिला जप.” मंदाराने नमस्कार केला आणि तिला घरी नेले. दोघे सुखाने राहू लागले.
शमी आणि मंदार
सोंड असलेले ऋषी
एके दिवशी भ्रुशुंडी नावाचे थोर ऋषी मंदाराच्या आश्रमात आले. ते गजमुख गणेशाचे भक्त होते. रागावले की ते साक्षात अग्नीसारखे, आणि प्रसन्न झाले की देवासारखे. दीर्घ तपश्चर्येमुळे त्यांच्या तोंडावर हत्तीसारखी सोंड उगवली होती. त्या सोंडेवरूनच त्यांचे नाव भ्रुशुंडी पडले होते. ते धिप्पाड होते, त्यांचे पोट मोठे होते, आणि त्यांच्या अंगावर दागिनेच दागिने होते. मंदार आणि शमीका यांनी त्यांना येताना पाहिले. त्यांना ते बेढब दिसले, आणि दोघे थट्टेने खो खो हसू लागले.
शमी आणि मंदार
शाप
भ्रुशुंडींना तो अपमान जाणवला. रागाने त्यांचे डोळे लाल झाले. ते म्हणाले, “मूर्खा, गर्वाने धुंद झाला आहेस! मी कोण आहे ते तुला ठाऊक नाही. बायकोबरोबर दात काढून तू मला हसलास. म्हणून तुम्ही दोघेही झाडे व्हा. अशी झाडे, ज्यांच्याजवळ कोणताही प्राणी फिरकणार नाही.” तो शाप भयंकर होता. मंदार आणि शमीका ऋषींपुढे वाकले, आणि शाप सौम्य करावा म्हणून त्यांनी विनवणी केली. भ्रुशुंडींना त्यांची दया आली. ते म्हणाले, “तुम्ही मूर्खपणाने माझ्या सोंडेला हसलात. जेव्हा सोंड असलेला देव प्रसन्न होईल, तेव्हा तुम्हांला तुमचे रूप परत मिळेल.” भ्रुशुंडी आपल्या आश्रमात परत गेले. त्याच क्षणी त्या दोघांनी आपले मानवी देह सोडले, आणि ती झाडे झाली. मंदार मंदाराचे झाड झाला. शमीका शमीचे झाड झाली. तिच्या अंगभर काटे होते.
शमी आणि मंदार
शोध
एक महिना गेला, तरी मंदार आपल्या गुरूंकडे, शौनकांकडे परत आला नाही. शौनकांना काळजी वाटू लागली, आणि ते और्वांकडे गेले. त्यांनी विचारले, “मंदार कुठे आहे? तो शमीकेला न्यायला आला होता.” और्व म्हणाले, “मी त्याच दिवशी दोघांना एकत्र पाठवून दिले. तो घरी पोहोचला नसेल, तर तो कुठे आहे ते मला ठाऊक नाही.” वाटेत जंगली जनावरांनी किंवा चोरांनी त्यांना मारले तर नसेल? दोघे ऋषी घाईने शोधायला निघाले. जागोजागी लोक सांगत, “महिन्यापूर्वी ते इथून गेले.” रानात त्यांना एका पुरुषाची आणि एका स्त्रीची पावले दिसली. त्या पावलांचा माग पुढे कुठेच नव्हता. ऋषींनी स्नान केले आणि ते ध्यानाला बसले. ध्यानाच्या बळाने त्यांना सगळे कळले. भ्रुशुंडींनी त्या जोडप्याला शाप दिला होता, आणि ती दोघे झाडे झाली होती.
शमी आणि मंदार
बारा वर्षे
दोघे ऋषी दुःखी झाले. शौनक म्हणाले, “मंदार चांगला मुलगा आहे. त्याचे शिक्षणही पुरे झाले आहे. तो झाड कसा होऊ शकतो? त्याच्या वडिलांनी हे ऐकले, तर ते दुःखाने प्राण सोडतील. मी त्यांना काय सांगू?” और्वांनाही आपल्या मुलीचे दुःख झाले. मग दोघांनी विचार केला. ते म्हणाले, “देवात आणि त्याच्या भक्तात काहीच भेद नसतो. म्हणून आपण गणेशाची उपासना करू, आणि या दोघांना संकटातून सोडवू.” आणि ते तपश्चर्येला बसले. त्यांनी अन्न सोडले. पायाच्या एका अंगठ्यावर जमिनीवर उभे राहिले. नजर वर लावली. गणेशाचा सहा अक्षरी मंत्र ते जपत राहिले. अशी बारा वर्षे गेली.
शमी आणि मंदार
गणेश प्रकट झाला
शेवटी गणेश प्रसन्न झाला. अग्नीसारखा तेजस्वी होऊन तो त्यांच्यापुढे प्रकट झाला. त्याला दहा हात होते. त्याच्या मस्तकावर मुकुट होता, कानांत कुंडले होती, आणि तो सिंहावर बसला होता. दोघा ऋषींनी हात जोडून त्याला नमस्कार केला आणि त्याची स्तुती गायली. गणेश म्हणाला, “तुमची भक्ती आणि तुमची तपश्चर्या पाहून मी प्रसन्न झालो आहे. हवे ते वर मागा.” ते म्हणाले, “और्वांची मुलगी शमीका हिचे मंदाराशी लग्न झाले होते. त्या दोघांनी भ्रुशुंडी ऋषींना पाहिले आणि ते त्यांना हसले. ऋषींनी त्यांना शाप दिला, आणि ती दोघे झाडे झाली. त्यांच्या आईवडिलांचे काळीज तुटले आहे. देवा, त्यांचे झाडाचे रूप काढून टाका.”
शमी आणि मंदार
दुर्मीळ वरदान
गणेश म्हणाला, “तुम्ही मागता ते होऊ शकत नाही. भ्रुशुंडींचा शब्द मी खोटा कसा ठरवू? तरीही तुमच्यासाठी मी या दोन झाडांना एक वरदान देतो. असे वरदान क्वचितच कोणाला मिळते. यामुळे तुमच्या प्रार्थनेचाही मान राखला जाईल, आणि त्यांचा शब्दही खरा राहील. “आजपासून मी मंदाराच्या मुळाशी राहीन. पृथ्वीवर आणि स्वर्गात त्याचा मान होईल. आणि मी शमीमध्ये नेहमी वास करीन. शमीची पाने आणि मंदाराची फुले यांनी केलेली पूजा मला सगळ्यांत जास्त आवडते.” मग गणेशाने मंदाराच्या मुळाशी आणि शमीच्या मुळाशी आपले स्थान घेतले.
शमी आणि मंदार
शमीतला अग्नी
और्व आणि त्यांची पत्नी शमीच्या झाडाच्या मुळाशी बसले, आणि तिथे तपश्चर्या करू लागले. पण और्वांना आपले दुःख सहन होईना. शेवटी योगबळाने त्यांनी देह सोडला, आणि ते शमीच्या अंतरंगात शिरले. तिथे ते अग्नी झाले, आहुती स्वीकारणारा अग्नी. म्हणून त्यांना शमीगर्भ, म्हणजे शमीच्या आत असलेला, असे म्हणतात. याच कारणाने अग्नी राखणारे याज्ञिक शमीचे लाकूड घुसळून अग्नी पेटवतात. शौनकांनी मंदाराच्या मुळापासून गणेशाची एक मूर्ती घडवली. मंदाराची फुले, शमीची पाने आणि दूर्वा वाहून त्यांनी तिची पूजा केली, आणि ते घरी परतले. आणि त्या दिवसापासून शमीचे झाड गणेशाला प्रिय आहे. गणेशपुराण, क्रीडाखंड, अध्याय ३४ आणि ३५ (विकिस्रोतावरच्या क्रमांकाप्रमाणे) यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. गणेशाचे स्तोत्र आणि त्याच्या पूजेच्या पुण्याची लांब यादी इथे थोडक्यात आणली आहे. सी. ए. किंकेड यांनी ही गोष्ट “द टेल ऑफ द तुलसी प्लांट” (१९०८) या पुस्तकात सांगितली आहे.