पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
शिवरात्रीचा पारधी
भुकेले घर
फार पूर्वी एका मोठ्या जंगलात एक पारधी राहत होता. तो जातीने भिल्ल होता. तो ताकदवान होता, आणि क्रूर होता. क्रूर कामावरच त्याचे पोट चालत असे. रोज तो जंगलात जाई आणि हरणे मारी. तिथे तो अनेक प्रकारे चोऱ्याही करी. लहानपणापासून त्याने एकही चांगले काम केले नव्हते. एके दिवशी शिवरात्री आली. पण पारध्याला त्याचा पत्ताच नव्हता. त्या दिवशी त्याची आई, वडील आणि बायको, सगळेच भुकेले होते. “आम्हांला काहीतरी खायला आण,” असे त्यांनी त्याला विनवले. म्हणून तो धनुष्य घेऊन शिकारीला निघाला. सगळे जंगल त्याने पालथे घातले. पण त्या दिवशी त्याला काहीसुद्धा मिळाले नाही. सूर्य मावळला, आणि त्याला मोठी काळजी लागली.
शिवरात्रीचा पारधी
पाण्याकाठचे बेलाचे झाड
तो मनात म्हणाला, “आता काय करू? कुठे जाऊ? आज मला काहीच मिळाले नाही. घरी मुलांचे काय होईल? आईवडिलांचे आणि बायकोचे काय होईल? काहीतरी घेऊन घरी जायलाच हवे. दुसरा मार्गच नाही.” म्हणून तो एका तळ्याकाठी गेला. तिथे जनावरे पाणी प्यायला उतरत. तो मनात म्हणाला, “इथे कोणते तरी जनावर नक्की येईल. त्याला मारीन, आणि आनंदाने घरी जाईन.” पाण्याजवळ एक बेलाचे झाड होते. पारध्याने बरोबर थोडे पाणी घेतले, आणि तो त्या झाडावर चढला. भुकेला, तहानलेला तिथे बसून तो वाट पाहू लागला. कोणते जनावर येते, याकडे त्याचे डोळे लागले होते. त्या झाडाखाली एक शिवलिंग होते, पण पारध्याला ते ठाऊक नव्हते.
शिवरात्रीचा पारधी
पहिली हरिणी
रात्रीचे चार प्रहर असतात. पहिल्या प्रहरात एक हरिणी तळ्यावर आली. ती तहानलेली होती. जरा आवाज झाला की ती दचकत होती. तिला पाहून पारध्याला आनंद झाला. त्याने चटकन धनुष्याला बाण लावला. तो हलला, तेव्हा त्याच्याकडचे थोडे पाणी आणि काही बेलाची पाने झाडावरून खाली पडली. ती खालच्या शिवलिंगावर पडली. अशा रीतीने, नकळत, पहिल्या प्रहरात त्याच्या हातून शिवाची पूजा झाली. आणि त्याची काही पापे झडून गेली. तो आवाज हरिणीने ऐकला, आणि तिने पारध्याला पाहिले. तिने विचारले, “पारध्या, तुझा काय बेत आहे? खरे खरे सांग.” तो म्हणाला, “माझ्या घरची माणसे भुकेली आहेत. तुला मारून मी त्यांना खाऊ घालीन.”
शिवरात्रीचा पारधी
तिचे वचन
हरिणी घाबरली. तिने खूप विचार केला. मग ती बोलू लागली. ती म्हणाली, “माझ्या मांसाने तुझे पोट भरणार असेल, तर मी धन्य झाले. पण घरी माझी लहान पाडसे आहेत. त्यांना माझ्या बहिणीकडे किंवा माझ्या नवऱ्याकडे सोपवू दे. मग मी तुझ्याकडे परत येईन. माझे बोलणे खोटे समजू नकोस. पृथ्वी सत्यावर टिकून आहे. समुद्रही सत्यावरच टिकून आहे. सगळे काही सत्यावरच टिकून आहे.” पारध्याचा तिच्यावर विश्वास बसला नाही. तेव्हा तिने शपथ घेतली. ती म्हणाली, “मी परत आले नाही, तर विश्वासघात करणाऱ्याचे पाप मला लागो.” मग पारध्याने तिच्यावर विश्वास ठेवला. तो म्हणाला, “घरी जा.” ती पाणी प्याली, आणि आनंदाने निघून गेली. पहिला प्रहर सरला. पारधी झोपला नाही.
शिवरात्रीचा पारधी
दुसरी हरिणी
मग त्या हरिणीची बहीण तळ्यावर आली. ती बहिणीला शोधत होती, आणि तिला पाणीही हवे होते. पारध्याने पुन्हा धनुष्य ताणले. पुन्हा पाणी आणि पाने शिवलिंगावर पडली. अशा रीतीने दुसऱ्या प्रहरात त्याच्या हातून शिवाची पूजा झाली. तिने विचारले, “पारध्या, तू काय करतो आहेस?” पारध्याने तिलाही आधीसारखेच सांगितले. ती म्हणाली, “हे शरीर काही कायम टिकणारे नाही. त्याच्या हातून काहीतरी चांगले होऊ दे. पण घरी माझी लहान पाडसे आहेत. त्यांना माझ्या नवऱ्याकडे सोपवू दे. मग मी परत येईन.” पारधी म्हणाला, “माझा तुझ्यावर विश्वास नाही. मी तुला मारणार.” तेव्हा तिनेही शपथ घेतली. “मी परत आले नाही, तर दिलेला शब्द मोडणाऱ्यासारखे माझे सगळे पुण्य नष्ट होवो.” पारध्याने तिलाही जाऊ दिले. दुसरा प्रहरही जागेपणी सरला.
शिवरात्रीचा पारधी
नर हरीण
तिसऱ्या प्रहरात, इतका उशीर झाला म्हणून पारधी अस्वस्थ झाला. तेवढ्यात त्याला एक नर हरीण दिसला. तो वाटेवरून पाण्याकडे उतरत होता. हरीण चांगला धष्टपुष्ट होता. ते पाहून पारध्याला आनंद झाला. त्याला मारण्यासाठी त्याने बाण लावला. पुन्हा काही बेलाची पाने शिवलिंगावर पडली. अशा रीतीने तिसऱ्या प्रहरात त्याच्या हातून शिवाची पूजा झाली. हरणाने विचारले, “तू काय करतो आहेस?” पारधी म्हणाला, “माझ्या घरच्यांसाठी मी तुला मारणार आहे.” हे ऐकून हरणाला आनंद झाला. तो म्हणाला, “मी चांगला पुष्ट आहे. माझ्याने तुझे समाधान होईल. ज्या जिवाचा कोणालाच उपयोग होत नाही, तो वायाच जातो. पण माझी पाडसे त्यांच्या आईकडे सोपवू दे. त्यांची समजूत घालू दे. मग मी परत येईन.”
शिवरात्रीचा पारधी
हरणाचा शब्द
पारध्याला आश्चर्य वाटले. त्याचे मन थोडे शुद्ध झाले होते, कारण त्याची बरीच पापे झडून गेली होती. तो म्हणाला, “इथे जो कोणी आला, त्याने हेच सांगितले. सगळे गेले, आणि एकही परत आला नाही. ते सगळे लबाड होते. तूही संकटात सापडला आहेस. तूही खोटे बोलून निघून जाशील. मग मी कसा जगू?” हरीण म्हणाला, “पारध्या, ऐक. माझ्यात खोटेपणा नाही. सगळे जग सत्यावर टिकून आहे. मी परत आलो नाही, तर खोटी साक्ष देणाऱ्याचे पाप मला लागो. आणि दुसऱ्याने सांभाळायला दिलेली ठेव चोरणाऱ्याचे पापही मला लागो.” पारधी म्हणाला, “जा, आणि लवकर परत ये.” हरीण पाणी प्याला, आणि निघून गेला.
शिवरात्रीचा पारधी
कोण जाणार?
घरी तो हरीण आणि त्या दोन्ही हरिणी भेटले. त्यांनी एकमेकांना सगळे सांगितले. त्यांनी शब्द दिला होता. तो शब्द त्यांना दोरीसारखा बांधून ठेवत होता. त्यांना परत जायलाच हवे होते. थोरली हरिणी हरणाला म्हणाली, “आपण नसलात, तर पाडसे कशी जगतील? पहिले वचन मी दिले होते. म्हणून मीच जायला हवे. तुम्ही दोघे इथेच राहा.” पण धाकट्या हरिणीने तिच्याऐवजी स्वतः जायची तयारी दाखवली. हरीण म्हणाला, “नाही, मी जाईन. तुम्ही दोघी इथेच राहा. पाडसांना सांभाळते ती आईच.” पण हरिणींनी ते ऐकले नाही. त्या म्हणाल्या, “आपण नसलात, तर आम्हांला जगणेच नाही.” मग त्यांनी पाडसे शेजाऱ्यांकडे ठेवली, आणि तिघेही निघाले. पण पाडसे त्यांच्या मागोमाग आली. पाडसे म्हणाली, “त्यांचे जे होईल, तेच आमचेही होऊ दे.”
शिवरात्रीचा पारधी
चौथा प्रहर
ती सगळी येताना पारध्याला दिसली, आणि त्याला आनंद झाला. त्याने धनुष्याला बाण लावला. पुन्हा एकदा पाणी आणि पाने शिवलिंगावर पडली. अशा रीतीने चौथ्या प्रहरातही त्याच्या हातून शिवाची पूजा झाली. आणि त्याच क्षणी त्याची उरलीसुरली पापे जळून गेली. हरणे म्हणाली, “भल्या पारध्या, लवकर कर. आमच्यावर दया कर. आमच्या देहांचा उपयोग होऊ दे.” त्यांचे बोलणे ऐकून पारधी थक्क झाला. आता त्याची पापे संपली होती. नकळत केलेल्या पूजेचे बळ त्याला लाभले होते. आधी कधी न कळलेले त्याला आता कळले. तो मनात म्हणाला, “ही हरणे धन्य आहेत. ती नुसती जनावरे आहेत, तरी दुसऱ्यांसाठी स्वतःचा देह देतात. आणि मी माणसाचा जन्म घेतला. त्याचे मी काय केले? दुसऱ्यांना दुखवून मी आपले शरीर पोसले. पाप करून घरच्यांना खाऊ घातले. धिक्कार असो माझ्या जगण्याचा!”
शिवरात्रीचा पारधी
शिव प्रकट झाला
त्याने बाण मागे घेतला. तो म्हणाला, “थोर हरणांनो, जा. तुम्ही धन्य आहात.” तेव्हा शिव प्रसन्न झाला. आपल्या खऱ्या रूपात तो पारध्यापुढे प्रकट झाला. त्याने प्रेमाने पारध्याला स्पर्श केला. तो म्हणाला, “तुझ्या या व्रताने मी प्रसन्न झालो आहे. वर माग.” शिवाचे दर्शन होताच पारधी त्याच क्षणी मुक्त झाला. तो शिवाच्या पाया पडला, आणि म्हणाला, “मला सगळे काही मिळाले आहे.” शिवाने त्याला नवे नाव दिले. तेव्हापासून तो गुह झाला. शिव म्हणाला, “आनंदात राहा. शृंगवेरपूर नगरीतून राजा म्हणून राज्य कर. माझ्यावर प्रेम करणाऱ्यांवर राम प्रेम करतो. एक दिवस तो तुझ्या घरी येईल, आणि तुझा मित्र होईल.” हरणांनी शिवाला पाहिले, आणि नमस्कार केला. हरणांच्या देहांतून ती मुक्त झाली. एका तेजस्वी रथात बसून ती स्वर्गाला गेली.
शिवरात्रीचा पारधी
रात्र संपली
शिवाने सांगितल्याप्रमाणे गुह आनंदात राहिला. त्याला रामाची कृपा लाभली. आणि शेवटी तो शिवाशी एकरूप झाला. त्या सबंध रात्री त्याने काही खाल्ले नव्हते, आणि तो झोपला नव्हता. चारही प्रहरांत त्याच्याकडून बेलाची पाने शिवावर पडली होती. उपवास आणि रात्रीची पूजा, असे शिवरात्रीचे व्रत त्याने नकळत पाळले होते. पुराण विचारते, नकळत हे व्रत पाळून एका पारध्याला इतके मिळाले, तर भक्तीने ते पाळणाऱ्यांना किती मिळेल? शिवपुराण, कोटिरुद्रसंहिता, अध्याय ४० यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. शिवाने नवे नाव देण्याआधी पारध्याचे नाव गुरुद्रुह होते. हरणांनी घेतलेल्या शपथांच्या लांबलचक याद्या इथे थोडक्यात दिल्या आहेत. अर्बुद पर्वतावरचे शिवाचे स्थान, जिथे तो व्याधेश्वर म्हणजे पारध्याचा स्वामी या रूपात आहे, आणि व्रताची स्तुती, ही इथे गाळली आहेत. सी. ए. किंकेड यांनी “द टेल ऑफ द तुलसी प्लांट” (१९०८) या पुस्तकात या गोष्टीचे दुसरे रूप दिले आहे. ते लोकांत सर्रास सांगितले जाणारे रूप आहे. त्यात विदर्भातला एक दुष्ट राजा आणि त्याचा मंत्री पुढच्या जन्मी एक पारधी आणि एक हिंस्र पशू होतात. हे रूप कोणत्याही ग्रंथात सापडलेले नाही.