पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
सुशीला आणि अनंताचा दोरा
सुशीला नावाची मुलगी
अनंत म्हणजे ज्याला अंत नाही असा. हे विष्णूचे एक नाव आहे. त्याच्या नावाने एक व्रत केले जाते. ही गोष्ट त्या व्रताची आहे, आणि चौदा गाठी असलेल्या एका दोऱ्याची. फार पूर्वी, कृतयुगात, सुमंत नावाचा एक ब्राह्मण होता. त्याला सुशीला नावाची मुलगी होती. तिच्या अंगी सौभाग्याची सगळी लक्षणे होती. वडिलांच्या घरी ती मोठी होत होती. काही काळाने तिची आई कडक तापाने आजारी पडली. अंगाची लाही लाही होत होती. एका नदीकाठी ती मरण पावली, आणि स्वर्गाला गेली.
सुशीला आणि अनंताचा दोरा
सावत्र आई
सुमंताने दुसरे लग्न केले. त्याची नवी बायको कर्कशा उद्धट होती, तापट होती, आणि सदा भांडण उकरून काढत असे. कर्कशा या नावाचा अर्थच ‘कठोर’. सुशीला मात्र घरी पूजेत रमलेली असे. भिंतींवर, खांबांवर, उंबऱ्यावर आणि दाराच्या चौकटीवर ती पुन्हा पुन्हा शुभ चिन्हे काढी. स्वस्तिक, शंख आणि कमळे काढी. ती चार रंगांत काढी: निळा, पिवळा, पांढरा आणि काळा. ती मोठी झाली, तेव्हा तिला कोणाला द्यावे, याची तिच्या वडिलांना फार चिंता लागली. शेवटी एका शुभ दिवशी त्याने तिला कौंडिण्य नावाच्या ऋषींना दिले. सगळे विधी करून लग्न लागले. मग जावयाला खूश करण्यासाठी काहीतरी भेट दे, असे सुमंताने कर्कशेला सांगितले. ती संतापली. तिने लग्नाचा मांडव उखडून टाकला, दाराला कडी घातली, आणि म्हणाली, “चालते व्हा.” वाटेसाठी तिने त्यांना फक्त लग्नाच्या जेवणातून उरलेल्या पिठाचे अन्न बांधून दिले.
सुशीला आणि अनंताचा दोरा
नदीकाठी
कौंडिण्य आपल्या नव्या नवरीला घेऊन बैलगाडीतून निघाले. ते सावकाश चालले होते. दुपारी जेवणाची वेळ झाली. ते थांबले, आणि एका नदीकाठी उतरले. तिथे सुशीलेला लाल वस्त्रे नेसलेल्या बायकांचा एक घोळका दिसला. त्या दिवशी चतुर्दशी होती. प्रत्येक जण भक्तीने आपापली वेगळी देवपूजा करत होती. सुशीला हळूच त्यांच्याजवळ गेली. तिने विचारले, “बायांनो, हे काय चालले आहे? या व्रताचे नाव काय?” बायका म्हणाल्या, “हे अनंताचे व्रत आहे.”
सुशीला आणि अनंताचा दोरा
चौदा गाठींचा दोरा
सुशीला म्हणाली, “मग हे चांगले व्रत मीही करीन. ते कसे करतात? काय दान करायचे, आणि कोणाची पूजा करायची?” बायका म्हणाल्या, “नदीकाठी अनंताची पूजा कर. त्याच्यापुढे कुंकवाने लाल रंगवलेला एक मजबूत दोरा ठेव. त्याला चौदा गाठी असाव्यात. बाईने तो डाव्या हातात बांधायचा, आणि पुरुषाने उजव्या हातात. मग ही प्रार्थना म्हण: ‘हे अनंता, या संसाराच्या महासागरात आम्ही बुडतो आहोत. आम्हांला वर काढ.’ “मग चांगल्या शिजवलेल्या अन्नाचे एक माप घे. त्यातले अर्धे ब्राह्मणाला दे, आणि उरलेले अर्धे तू स्वतः खा. शांत मनाने, विष्णूचे ध्यान करत खा. मग घरी जा.” सुशीलेने तसे व्रत केले, आणि तो दोरा आपल्या हातात बांधला.
सुशीला आणि अनंताचा दोरा
अचानक आलेली संपत्ती
तिचे पती परत आले. वाटेसाठी आणलेले उरलेले अन्न सुशीलेने एका ब्राह्मणाला दिले. मग बायकांनी सांगितले होते तसे दोघांनी जेवण केले. आणि आनंदाने ती पतीबरोबर बैलगाडीतून घरी गेली. आणि लगेच, त्यांच्या डोळ्यांदेखत, अनंताच्या प्रभावाने सगळे पालटले. त्यांचे घर उत्तम गाईगुरांनी भरून गेले, धनधान्याने भरून गेले. घरात सदा वर्दळ असे, घर शोभिवंत दिसे. जिथे तिथे अतिथींचे स्वागत होई. सुशीला आता माणकांनी जडवलेले कमरपट्टे घालू लागली. तिच्या गळ्यात मोत्यांचे हार आले. ती दिव्य वस्त्रे नेसू लागली.
सुशीला आणि अनंताचा दोरा
तुटलेला दोरा
एके दिवशी कौंडिण्य घरी बसले होते. सुशीलेच्या मनगटावर बांधलेला दोरा त्यांनी पाहिला. त्या दोऱ्याबद्दल ते तुच्छतेने बोलले, आणि रागाने त्यांनी तो तोडून टाकला. त्या कृत्याचे फळ म्हणून त्यांचे सगळे वैभव ओसरून गेले. चोरांनी त्यांची गाईगुरे पळवली. आगीने त्यांचे घर जळले. घरात जे जे येई, ते ते नाहीसे होई. कौंडिण्यांचे आपल्याच घरच्या माणसांशी भांडण झाले. मित्र त्यांच्याशी बोलेनासे झाले, इतर कोणीही बोलेना. त्यांनी अनंताचा अपमान केला होता. त्या पापामुळे त्यांच्या घरात दारिद्र्य आले.
सुशीला आणि अनंताचा दोरा
शोध
कौंडिण्यांचे मन खचले, आणि ते घोर जंगलात निघून गेले. ज्याचा दोरा त्यांनी तोडला होता, त्या अनंताचाच त्यांना ध्यास लागला. ‘तो मला कधी दिसेल?’ असे ते मनात म्हणत. त्यांनी उपवासाचे आणि ब्रह्मचर्याचे व्रत घेतले, आणि ते विष्णूचे नाव जपत राहिले. वेड्यासारखे होऊन ते एका निर्जन रानात शिरले. तिथे त्यांना एक मोठे आंब्याचे झाड दिसले. ते फळांनी आणि मोहोराने लगडलेले होते. त्यांनी विचारले, “हे महावृक्षा, तू अनंताला पाहिलेस का? मला सांग.” झाड म्हणाले, “ब्राह्मणा, मी अनंताला ओळखत नाही.” मग त्यांना वासरासकट एक गाय दिसली. ती गवतात इकडेतिकडे धावत होती. ते म्हणाले, “गाई, तू अनंताला पाहिले असलेस तर मला सांग.” गाय म्हणाली, “मी अनंताला ओळखत नाही.”
सुशीला आणि अनंताचा दोरा
कोणीच पाहिले नाही
पुढे गेल्यावर कौंडिण्यांना कुरणात उभा असलेला एक बैल दिसला. त्यांनी विचारले, “तू अनंताला पाहिलेस का?” बैल म्हणाला, “मी त्याला पाहिले नाही.” मग ते दोन सुंदर तळ्यांपाशी आले. त्यांच्या लाटा एकमेकांत मिसळत होत्या. ती तळी कुमुदांनी आणि कमळांनी झाकलेली होती. तिथे भुंगे, हंस आणि बदके राहत होती. त्यांनी विचारले, “तुम्ही अनंताला पाहिलेत का?” दोन्ही तळी म्हणाली, “आम्ही अनंताला ओळखत नाही.” मग त्यांना एक गाढव आणि एक हत्ती दिसले. त्यांनी त्यांनाही विचारले. ते म्हणाले, “आम्ही त्याला पाहिले नाही.” हे ऐकून कौंडिण्य जमिनीवर कोसळले.
सुशीला आणि अनंताचा दोरा
वृद्ध ब्राह्मण
त्याच क्षणी अनंताला त्यांची दया आली. तो एका वृद्ध ब्राह्मणाच्या रूपात त्यांच्यापुढे प्रकट झाला. तो म्हणाला, “इकडे ये.” त्याने कौंडिण्यांचा उजवा हात धरला, आणि त्यांना आपल्या घरी नेले. त्याने त्यांना एक नगरी दाखवली. ती दिव्य स्त्रीपुरुषांनी भरलेली होती. मग त्याने त्यांना आपले स्वतःचे रूप दाखवले. तो एका मोठ्या सिंहासनावर बसला होता. त्याच्या बाजूला शंख, चक्र, खड्ग आणि गदा होती, आणि त्याचे वाहन गरुड होते. कौंडिण्यांना अतिशय आनंद झाला. ते म्हणाले, “मी पापी आहे. हे कमलनयना, माझे रक्षण करा. आज माझे जीवन सफल झाले. “पण मला खरे खरे सांगा. ते आंब्याचे झाड कोण होते? ती गाय, तो बैल, ती दोन तळी, ते गाढव आणि तो हत्ती कोण होते?”
सुशीला आणि अनंताचा दोरा
पाहिलेल्याचा अर्थ
अनंत म्हणाला, “ते आंब्याचे झाड म्हणजे एक ब्राह्मण होता. तो विद्वान होता, आणि त्याला आपल्या वेदविद्येचा गर्व होता. स्वतःला जे येत होते, ते तो शिष्यांना शिकवत नसे. म्हणून तो झाड झाला. “तू पाहिलीस ती गाय म्हणजे पृथ्वी, जेव्हा ती काहीच पिकवत नाही. बैल म्हणजे सुख, जे लाभासाठी निवडले जाते. ती दोन तळी म्हणजे धर्म आणि अधर्म, दोन्ही आपापल्या जागी ठेवलेले. गाढव म्हणजे राग, आणि हत्ती म्हणजे धर्माला दूषित करणारे जे जे असेल ते. “आणि तो वृद्ध ब्राह्मण म्हणजे मीच, अनंत.”
सुशीला आणि अनंताचा दोरा
चौदा वर्षे
अनंत म्हणाला, “आता घरी जा. चौदा वर्षे अनंताचे व्रत कर. मग मी तुला नक्षत्रांमध्ये सर्वोच्च स्थान देईन. मुलांनातवंडांसह तू मनातले सगळे सुख भोगशील. आणि मग जन्ममरणातून तुझी सुटका होईल.” असे म्हणून अनंत अंतर्धान पावला. कौंडिण्य घरी गेले, आणि त्यांनी सुशीलेबरोबर अनंताचे व्रत केले. त्यांनी सगळी सुखे भोगली. शेवटी कौंडिण्य स्वर्गाला गेले, आणि पुनर्वसू झाले. पुनर्वसू म्हणजे रात्रीच्या आकाशातले एक नक्षत्र. त्यांनी अनंताचे व्रत नीट पाळले, म्हणून ते आजही तिथे चमकत आहेत. अनंताचे व्रत भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीला केले जाते. भविष्यपुराण, उत्तरपर्व, अध्याय ९४ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे कृष्ण ही गोष्ट युधिष्ठिर राजाला सांगतो, आणि अनंत हे आपलेच नाव आहे, असे सांगतो. सुमंत वसिष्ठ ऋषींच्या कुळातला होता, आणि त्याची पहिली पत्नी भृगू ऋषींच्या कुळातली होती. ही कुळांची माहिती, पूजेचे सगळे विधी आणि व्रताची महती इथे गाळली आहे, किंवा थोडक्यात सांगितली आहे. शब्दकल्पद्रुमात या अध्यायाचे आणखी एक रूप उद्धृत केले आहे. त्यात काही ठिकाणी फरक आहे. तिथे कौंडिण्य तो दोरा अग्नीत टाकतात. इथली गोष्ट पुराणाच्या स्वतःच्या पाठाप्रमाणे आहे.