पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
वाऱ्याने उडालेली दूर्वा
एक चांगले जोडपे
दूर्वा म्हणजे गजमुख गणेशाला वाहतात ते गवत. तिचे एक पाते काय करू शकते, ते ही गोष्ट सांगते. दक्षिणेकडे जांबा नावाचे एक नगर होते. तिथे सुलभ नावाचा एक क्षत्रिय राहत होता. तो श्रीमंत होता, बलवान होता आणि उदार होता. तो शहाणा होता, आणि त्याचा स्वतःवर ताबा होता. शास्त्रे त्याला चांगली ठाऊक होती. रोज तो गणेशाची पूजा करत असे. त्याच्या पत्नीचे नाव सुमुद्रा. ती इतकी सुंदर होती, की तिच्यापुढे स्वर्गातल्या अप्सरासुद्धा साध्या दिसत. ती देवांचा, ब्राह्मणांचा आणि अतिथींचा मान राखत असे. प्रत्येक गोष्टीत ती पतीच्या मनाप्रमाणे वागत असे.
वाऱ्याने उडालेली दूर्वा
फाटक्या कपड्यांतला ब्राह्मण
एके दिवशी दोघांनी स्नान केले, आणि ते पुराणातल्या पवित्र कथा वाचायला एकत्र बसले. तेवढ्यात एक गरीब ब्राह्मण तिथून चालला होता. भिक्षा मागून तो जगत असे, आणि त्याचे मन नेहमी परमेश्वरात असे. तो इतका गरीब होता, की त्याच्या अंगावर नुसत्या चिंध्या होत्या. कपडे घातले असूनही तो जवळजवळ उघडाच दिसत होता. सुलभाने त्याला पाहिले आणि आनंदाने नमस्कार केला. आणि मग अचानक तो त्याला हसला. त्याची बुद्धी भ्रमली होती. आपण काय करतो आहोत, ते त्याला कळले नाही.
वाऱ्याने उडालेली दूर्वा
तीन शाप
तो ब्राह्मण मोठा ऋषी होता. ते हसणे त्याला झोंबले. रागाने त्याचे डोळे लाल झाले. जणू तो तिन्ही लोक जाळून टाकणार होता. तो म्हणाला, “मूर्खा! दात काढून तू मला हसलास. म्हणून तू बैल हो. नेहमी नांगर ओढणारा, नेहमी दुःखात असणारा.” आपल्या पतीला शाप मिळाला हे सुमुद्रेने ऐकले, आणि ती रागाने बेभान झाली. शेपटीवर पाय पडलेल्या सापासारखी ती उलटली. ती म्हणाली, “काही विचार न करता तू माझ्या पतीला शाप दिलास. म्हणून दुष्टा, तू गाढव हो, आणि घाण खा.” ब्राह्मणानेही तिला उलट क्रूर शाप दिला. “तू स्त्री असून मला शाप द्यायचे धाडस केलेस. म्हणून तू चांडाळीण होशील. जिचा स्पर्शही लोक टाळतात अशी, गरीब, दोषांनी भरलेली, घाण खाणारी.”
वाऱ्याने उडालेली दूर्वा
पुन्हा जन्म
अशा प्रकारे त्या तिघांनी एकमेकांना शाप दिले. माणसाचा जन्म मिळायला फार कठीण. तो देह तिघांनीही सोडला. आणि शापात सांगितले होते तसाच प्रत्येकाला नवा जन्म मिळाला. पती सुलभ बैल होऊन जन्मला. तो नांगर ओढू लागला. ब्राह्मणाच्या शापामुळे त्याला क्षणभरही विश्रांती मिळाली नाही. सुमुद्रेच्या शापामुळे ब्राह्मण गाढव होऊन जन्मला. पत्नी सुमुद्रा ब्राह्मणाच्या शापामुळे चांडाळीण होऊन जन्मली. ती दुष्ट होती, आणि जिवांना त्रास देत असे. ती गरीब होती, पिशाचासारखी रानटी होती, आणि घाण खात असे.
वाऱ्याने उडालेली दूर्वा
राईतले मंदिर
तिचे अंग सुकलेले होते, दात पुढे आलेले होते, आणि चेहरा कुरूप होता. एकदा भटकत भटकत ती एका नगराच्या दक्षिण बाजूला आली. तिथे तिला गणेशाचे एक मंदिर दिसले. ते पाहत राहावे इतके सुंदर होते. भोवती झाडे आणि वेली होत्या, आणि तिथे कितीतरी प्रकारचे पक्षी राहत होते. त्या मंदिरात योगीही राहत. ते गणेशाचे उपासक होते, आणि कडक व्रते पाळत. ते नेहमी जपात आणि साधनेत असत. काहींना आपल्या इच्छा पूर्ण व्हायला हव्या होत्या. कोणाला मुलगा हवा होता, कोणाला धन, तर कोणाला जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून सुटका हवी होती.
वाऱ्याने उडालेली दूर्वा
उत्सवात पाऊस
एका वर्षी भाद्रपद महिन्याची चतुर्थी आली. तो गणेशाचा दिवस. त्या नगरात घरोघरी लोक त्याचा मोठा उत्सव करत होते. तेवढ्यात भयंकर पाऊस सुरू झाला. इतका जोराचा, की जणू प्रलयच आला. त्या पावसाला चांडाळीण घाबरली. ती आसरा शोधू लागली. पण ती जिथे जाई, तिथे लोक तिला मारून हाकलून देत. शेवटी ती थोडासा विस्तव घेऊन त्या मंदिरात आली. तिथेही काही लोकांनी तिला मारले, पण योग्यांनी त्यांना थांबवले. तिने गवत घालून तो विस्तव पेटता ठेवला, आणि ती शेकत बसली.
वाऱ्याने उडालेली दूर्वा
वाऱ्यावरचे एक पाते
मग कुठून कोण जाणे, वाऱ्याने दूर्वेचे एक पाते उडवून मंदिरात आणले. योगायोगाने ते पाते गणेशाच्या मूर्तीच्या मस्तकावर पडले. पूर्वीचा ब्राह्मण, तो गाढव, थंडीने कुडकुडत होता आणि घाबरला होता. आसऱ्यासाठी तोही मंदिरात आला. आणि योगायोगाने पूर्वीचा सुलभ, तो बैल, नांगरातून सुटला. तोही गणेशाच्या मंदिरात आला. विस्तवासाठी त्या स्त्रीने आणलेले गवत दोन्ही जनावरे खाऊ लागली.
वाऱ्याने उडालेली दूर्वा
रात्रीची मारामारी
मंदिरातले लोक झोपले, तेव्हा बैल आणि गाढव भांडू लागले. गणेशाच्या मूर्तीजवळच ते लाथा आणि ढुशा मारू लागले. भांडताना त्यांच्या तोंडातून दूर्वेची दोन पाती पडली. एक गणेशाच्या सोंडेवर पडले, आणि एक त्याच्या पायावर. आणि गणेश प्रसन्न झाला. मग ती स्त्री हातात काठी घेऊन मूर्तीजवळ गेली. तिने गाढवाला आणि बैलाला मारले. मग देवाला दाखवलेला नैवेद्य तिने खाल्ला. खुरांचा खडखडाट ऐकून झोपलेले लोक जागे झाले. काठ्यांनी आणि बुक्क्यांनी मारून त्यांनी जनावरांना बाहेर काढले. ती स्त्रीही पळाली, आणि लोकांनी तिच्यावर दगड फेकले.
वाऱ्याने उडालेली दूर्वा
गणेशाचे वचन
चांडाळीण आणि गाढव यांनी देवाला शिवले असेल, अशी लोकांना भीती वाटली. म्हणून त्यांनी तीर्थाने मूर्तीला स्नान घातले, आणि पुन्हा गणेशाची पूजा केली. मग त्यांनी बैल, गाढव आणि ती स्त्री यांना पुन्हा मारले, आणि मंदिराचे दरवाजे लावून घेतले. त्या तिघांना कुठेच जायला जागा नव्हती. कर्कश ओरडत ते मंदिराभोवती फेऱ्या घालत राहिले. आणि त्या ओरडण्याने गणेशाचे मन जिंकले. गणेश म्हणाला, “या तिघांमुळे माझी पुन्हा पूजा झाली. आणि त्यांनीही दूर्वा वाहून माझी पूजा केली. ते दुष्ट असले, तरी त्यांनी मला कितीतरी प्रदक्षिणा घातल्या. “भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला जो मला एक दूर्वा वाहतो आणि प्रदक्षिणा घालतो, त्याचा मी मान राखतो. म्हणून मी या तिघांना विमानात बसवून माझ्या लोकी नेईन.”
वाऱ्याने उडालेली दूर्वा
स्वर्गातून विमान
मग गणेशाने आकाशातून उडणारे एक विमान पाठवले. त्यावर ध्वज आणि पताका फडकत होत्या. त्यात वाद्ये वाजत होती, फुले होती आणि सुगंध दरवळत होता. त्यात स्वर्गातले गायक आणि नर्तक होते. गणेशाचे स्वतःचे गणही होते. त्या सगळ्यांचे रूप गणेशासारखेच होते. बैल, गाढव आणि ती स्त्री यांना आता तेजस्वी दिव्य देह मिळाले होते. ते आनंदाने भरून गेले होते. गणांनी त्यांना विमानात बसवले, आणि गणेशाच्या आज्ञेने लगेच त्याच्या लोकी नेले. ते पाहणारा प्रत्येकजण थक्क झाला. वाऱ्याने उडून आलेले दूर्वेचे एक पाते आणि भांडणात पडलेली आणखी दोन पाती, एवढ्यानेच त्या तिघांना गणेशाच्या लोकी पोहोचवले! गणेशपुराण, उपासनाखंड, अध्याय ६२ (विकिस्रोतावरच्या क्रमांकाप्रमाणे) यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे कृतवीर्य राजाच्या वडिलांनी विचारले की दूर्वा गणेशाला प्रिय का, आणि त्याच्या उत्तरात ब्रह्मदेव ही गोष्ट सांगतो. अध्यायाच्या शेवटी मंदिरातले काही योगी गणेशाच्या गणांना विचारतात, की असे पापी त्याच्या लोकी कसे पोहोचले. तो प्रश्न इथे गाळला आहे.