पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Sacred Plants and Holy Days
वृंदा आणि तुळस
पत्नीचे पातिव्रत्य
दैत्यांचा राजा जालंधर हा समुद्राचा मुलगा. त्याने देवांना जिंकले होते, आणि तो तिन्ही लोकांवर राज्य करत होता. ब्रह्मदेवाचा शब्द होता, की शिवाशिवाय कोणीही त्याला मारू शकणार नाही. आता तो शिवाच्याच पर्वतावर, कैलासावर, शिवाशी युद्ध करत होता. तिथे त्याने गायक आणि नर्तकी यांची माया दाखवून शिवाला मोहात पाडले होते. जालंधराची पत्नी वृंदा. ती एका दैत्याची मुलगी होती. ती पतिव्रता होती, आणि तिचे पातिव्रत्यच जालंधराचे रक्षण करत होते. शिवाची पत्नी पार्वती हिने जगाचे रक्षण करणाऱ्या विष्णूला सांगितले होते, “दुसऱ्या कोणत्याही रीतीने तो मरणार नाही. त्याच्या पत्नीचे पातिव्रत्य भंग करा.” विष्णू आपली पत्नी लक्ष्मी हिच्यासह जालंधराच्या नगरीत राहत होता. लक्ष्मी ही जालंधराची बहीण. आता कपट करण्यासाठी विष्णू पुन्हा तिथे गेला. एक अद्भुत रूप घेऊन तो नगरीच्या उद्यानात राहिला.
वृंदा आणि तुळस
स्वप्न
आपल्या मायेने विष्णूने रात्री वृंदेला एक स्वप्न दाखवले. तिला दिसले, तिचा पती नग्न आहे. अंगाला तेल फासलेले, अंगावर काळी फुले, आणि तो रेड्यावर बसलेला. त्याच्याभोवती मांस खाणाऱ्यांची गर्दी होती. त्याचे मुंडण केलेले होते, आणि तो दक्षिणेकडे, अंधारात चालला होता. आणि आपली नगरी समुद्रात बुडते आहे, असेही तिला दिसले. ती जागी झाली. पाहते तर उगवत्या सूर्याला एक भोक पडले होते, आणि त्याचा प्रकाश फिका होता. हे अनर्थाचे संकेत आहेत, हे वृंदेने ओळखले. भीतीने ती रडू लागली. बुरुजांवर गेली, वेशीवर गेली, पण तिला कुठेच चैन पडेना. दोन मैत्रिणींना घेऊन ती नगरीच्या उद्यानात गेली. तिथेही तिचे मन शांत झाले नाही. मग आपण काय करतो आहोत याचे भान न राहता ती एका रानातून दुसऱ्या रानात भटकत राहिली.
वृंदा आणि तुळस
मौन धरलेले मुनी
अचानक तिला दोन भयंकर राक्षस दिसले. त्यांची तोंडे सिंहाची होती आणि दात चकाकत होते. ती त्यांच्यापासून पळाली. त्या रानात एक तपस्वी बसले होते. ते शांत होते, मौन धरून होते. वृंदेने त्यांच्या गळ्याला मिठी मारली. “मुनिवर, मला वाचवा,” ती ओरडली. “मी आपल्याला शरण आले आहे.” मुनींनी तिच्यामागचे राक्षस पाहिले. ते फक्त “हुं!” म्हणाले, आणि राक्षस माघारी फिरून पळून गेले. वृंदेने त्यांच्यापुढे लोटांगण घातले. ती म्हणाली, “आपण मला वाचवलेत. आता एवढेच सांगा. माझे पती जालंधर शिवाशी लढायला गेले आहेत. युद्धात त्यांचे काय चालले आहे?”
वृंदा आणि तुळस
धुळीतले मस्तक
मुनींनी उत्तर दिले नाही. ते फक्त दया आल्यासारखे वर पाहत राहिले. लगेच दोन वानरसेनापती आले आणि त्यांनी मुनींना नमस्कार केला. मुनींनी भुवईने खूण केली, आणि ते वानर आकाशात निघून गेले. अर्ध्या क्षणात ते परत आले. त्यांनी तिच्यापुढे एक मस्तक, एक धड आणि दोन हात ठेवले. ते जालंधराचे होते. वृंदा बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडली. शुद्धीवर आल्यावर ती रडू लागली. ती म्हणाली, “आपण प्रेमाने बोलून मला आनंद देत होतात. मग आता माझ्याशी का बोलत नाही? आपण देवांना जिंकलेत. मग असे मरून कसे पडलात?” मग तिने धीर गोळा केला. ती मुनींच्या पाया पडली. “माझ्यावर दया करा,” ती म्हणाली. “आपल्यापाशी ते सामर्थ्य आहे. माझ्या पतीला जिवंत करा.”
वृंदा आणि तुळस
तो जालंधर नव्हता
मुनी म्हणाले, “शिवाने युद्धात मारलेला कोणीही पुन्हा जिवंत होत नाही. तरीही मला तुझी दया येते. शरण आलेल्याचे रक्षण मला केलेच पाहिजे. मी त्याला जिवंत करतो.” मग मुनी अदृश्य झाले, आणि जालंधर उठून उभा राहिला. त्याने वृंदेला मिठीत घेतले आणि तिचे चुंबन घेतले. पण तो जालंधर नव्हता. तो जालंधराच्या रूपातला स्वतः विष्णू होता. ते मुनीही विष्णूच होते. ते दोन राक्षस आणि ते मस्तक ही सगळी त्याचीच माया होती. आपला पती जिवंत आहे, हे वृंदेने पाहिले आणि तिचे दुःख नाहीसे झाले. जे घडले ते सगळे एक वाईट स्वप्न वाटले. ती पुन्हा आनंदी झाली, आणि पुष्कळ दिवस त्याची पत्नी म्हणून त्याच्याबरोबर रानात राहिली. अशा रीतीने, नकळत, तिने परपुरुषाला देह दिला.
वृंदा आणि तुळस
वृंदेचा शाप
एके दिवशी, त्यांचा संग झाल्यावर, हा विष्णू आहे हे तिने ओळखले. रागाने ती त्याच्यावर उलटली. ती म्हणाली, “धिक्कार असो तुझा, विष्णू! परस्त्रीकडे जातोस? आता मी तुला ओळखले. माझ्या डोळ्यांसमोर ते मुनी तूच होतास. तू कपटी आहेस.” आपल्या पुण्याच्या तेजाने धगधगत तिने त्याला शाप दिला. “कपटी, घे माझा शाप. तू मायेने मला जे दोन राक्षस दाखवलेस, तेच तुझ्या पत्नीला पळवून नेतील. मग तिच्या विरहाने तू दुःखी होऊन रानोमाळ भटकशील, आणि वानर तुझे साहाय्यक होतील.” मग वृंदेने अग्नीत प्रवेश केला. विष्णूने तिला अडवायचा प्रयत्न केला, पण ती थांबली नाही.
वृंदा आणि तुळस
अग्नीत
त्याच क्षणी ब्रह्मदेव आणि सगळे देव आपापल्या पत्नींसह तिला जाताना पाहायला आले. त्यांच्या डोळ्यांदेखत वृंदेच्या देहातून एक मोठे तेज वर आले. ते पार्वती देवीत शिरले आणि तिच्याशी एकरूप झाले. देवांमध्ये “जय! जय!” असा घोष झाला. वृंदा पतिव्रता होती, म्हणून ती जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून कायमची सुटली. पण विष्णूला तिचा विसर पडेना. तिच्या चितेची राख अंगाला फासून तो तिथेच बसून राहिला. पुन्हा पुन्हा तो तिचीच आठवण काढत होता. देवांनी आणि ऋषींनी त्याला जागे करायचा प्रयत्न केला, पण त्याला शांती मिळेना.
वृंदा आणि तुळस
पाण्यातले चक्र
इकडे कैलासावर जालंधराची माया विरली, आणि शिव तिच्या मोहातून जागा झाला. रागाने तो पुन्हा युद्धाला आला. आता जालंधराचे रक्षण करणारे काहीच उरले नव्हते. शिवाने समुद्राच्या पाण्यात पायाच्या अंगठ्याने एक चक्र काढले. तो म्हणाला, “जालंधरा, हे चक्र उचलण्याइतकी ताकद तुझ्यात असेल, तर थांब आणि लढ. नसेल, तर माझ्याशी लढू नकोस.” जालंधराचे डोळे आग ओकू लागले, आणि तो बढाया मारू लागला. त्याने देवांना जिंकले होते. विष्णूचा गरुड त्याने बांधून घातला होता. त्याच्या बाणांपुढे कोण टिकणार? शिव हसला. अंगठ्याने काढलेले ते चक्र त्याने उचलले. जगाच्या शेवटी पेटणाऱ्या आगीसारखे ते धगधगत होते. शिवाने ते फेकले, आणि त्या चक्राने जालंधराचे मस्तक उडवले. त्याचे धड दुभंगून जमिनीवर पडले. त्याचे तेज बाहेर पडले आणि शिवात शिरले, जसे वृंदेचे तेज पार्वतीत शिरले होते.
वृंदा आणि तुळस
राखेतला विष्णू
देवांना आनंद झाला. त्यांनी शिवावर फुलांचा वर्षाव केला. मग ते त्याला म्हणाले, “विष्णू अजून वृंदेच्या राखेतच बसला आहे. तिच्या सौंदर्याने तो मोहून गेला आहे. आम्ही त्याला जागे करायचा प्रयत्न केला, पण तो ऐकत नाही.” शिव म्हणाला, “माझ्या मायेनेच त्याला मोहात पाडले आहे. त्याच मायेने सारे जग धरून ठेवले आहे. ती माया म्हणजे देवी, आपल्या परम रूपातली पार्वती. जा, तिची प्रार्थना करा.” म्हणून देवांनी देवीची प्रार्थना केली. “विष्णूला या मोहातून जागे करा,” ते म्हणाले, “म्हणजे तो आपल्या घरी जाईल.” तेव्हा आकाशात आगीचे एक वर्तुळ दिसले, आणि त्यातून वाणी उमटली. “मी तीन रूपांनी उभी आहे,” ती म्हणाली. “शिवाची शक्ती पार्वती, विष्णूची शक्ती लक्ष्मी, आणि ब्रह्मदेवाची शक्ती. त्यांच्याकडे जा. तुम्ही मागाल ते त्या करतील.”
वृंदा आणि तुळस
तीन बिया
देवांनी तिघी देवींची प्रार्थना केली. त्या प्रकट झाल्या, आणि त्यांच्या तेजाने आकाश उजळले. त्यांनी देवांना काही बिया दिल्या. “विष्णू जिथे आहे तिथे या पेरा,” त्या म्हणाल्या, “म्हणजे तुमचे काम होईल.” वृंदेची चिता जिथे होती, तिथल्या जमिनीवर देवांनी त्या बिया टाकल्या. त्यांतून तीन रोपे उगवली. पार्वतीच्या बीजातून तुळस आली. लक्ष्मीच्या बीजातून मालती, म्हणजे जाई, आली. ब्रह्मदेवाच्या शक्तीच्या बीजातून आवळा आला. विष्णूला ती रोपे सुंदर स्त्रियांसारखी दिसली. त्याच्या मनात अभिलाषा जागी झाली. तो उठला आणि त्यांची याचना करू लागला. तुळशीने आणि आवळ्याने त्याच्याकडे प्रेमाने पाहिले. पण लक्ष्मीच्या बीजातून जन्मलेल्या मालतीला मात्र त्याचा मत्सर वाटला.
वृंदा आणि तुळस
विष्णूला प्रिय
विष्णूला वृंदेच्या दुःखाचा विसर पडला. तुळस आणि आवळा यांना घेऊन तो आपल्या धामाला गेला, आणि त्याचा मोह सुटला. तो आनंदी झाला, आणि पूर्वीसारखे त्याला शिवाचे स्मरण झाले. सगळे देव तिथे त्याला नमस्कार करायला आले. आणि त्या प्रेमामुळेच तुळस आणि आवळा त्याला नेहमी प्रिय आहेत. कार्तिक महिन्यात आवळा आणि तुळस सगळ्या देवांना प्रिय असतात, आणि विष्णूला तर सर्वांत जास्त. आणि त्या दोघांत तुळस सर्वांत पवित्र. शिवपुराण, रुद्रसंहिता, युद्धखंड, अध्याय २३ ते २६ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. या गोष्टीची सुरुवात “जालंधराचा जन्म” या कथेत आहे. पद्मपुराणात (उत्तरखंड, अध्याय १५) या गोष्टीचा शेवट वेगळा आहे: तिथे वृंदेच्या स्वतःच्या देहातूनच, वृंदावनात, तुळस उगवते. सी. ए. किंकेड यांनी ही गोष्ट “द टेल ऑफ द तुलसी प्लांट” (१९०८) या पुस्तकात सांगितली आहे.