पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
अग्निस्तंभ
“तुझा स्वामी आला आहे”
फार पूर्वीची गोष्ट. विष्णू आपल्या शय्येवर झोपला होता. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू, आणि त्याची शय्या म्हणजे एक प्रचंड नाग. सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव सहज त्या वाटेने आला. त्याने विष्णूला तिथे पडलेला पाहिले, आणि विष्णू जागचा हललाही नाही. “गर्विष्ठ माणसासारखा इथे पडून राहिलेला तू कोण?” ब्रह्मदेव म्हणाला. “ऊठ, बाळा, आणि माझ्याकडे बघ. तुझा स्वामी आला आहे.” विष्णूला राग आला, पण त्याने चेहरा शांत ठेवला. “ये, बाळा, तुझे स्वागत आहे,” तो म्हणाला. “बस. पण वाघासारखा डोळे वटारून का बघतो आहेस?” ब्रह्मदेव म्हणाला, “मी जगाचा पितामह आहे, आणि तुझाही रक्षणकर्ता आहे.” विष्णू म्हणाला, “जग माझ्यात सामावले आहे. तू माझ्या नाभीतल्या कमळातून जन्मलास. तू माझा मुलगा आहेस, आणि तुझे बोलणे पोकळ आहे.”
अग्निस्तंभ
भांडणाचे युद्ध झाले
अशी त्या दोन देवांची वादावादी चालली. “मोठा मी, तू नव्हेस,” एक म्हणाला. “स्वामी मी आहे,” दुसरा म्हणाला. गर्वाने दोघेही आंधळे झाले होते. दोघांनाही एकमेकांना ठार मारायचे होते, आणि ते युद्धाला तयार झाले. ब्रह्मदेव आपल्या हंसावर बसला, आणि विष्णू एका प्रचंड पक्ष्यावर, पक्ष्यांच्या राजावर. त्यांचे अनुयायी त्यांच्या बाजूने लढले. बाकीचे सगळे देव आपापल्या विमानांतून आले आणि आकाशातून पाहू लागले. विष्णूने ब्रह्मदेवाच्या छातीवर बाण सोडले, आणि ब्रह्मदेवाने विष्णूच्या छातीवर आगीसारखे बाण सोडले. मग संतापाच्या भरात दोघांनी एकमेकांवर एकेक भयंकर अस्त्र रोखले. ती दोन अस्त्रे आकाशात उठली. दहा हजार सूर्यांइतके त्यांचे तेज होते.
अग्निस्तंभ
शिव रणांगणावर आला
पाहणाऱ्या देवांचा धीर खचला. ते म्हणाले, “ज्याच्यापासून सगळे निर्माण होते, असा एक आहे. त्याच्या कृपेशिवाय कोणालाही गवताचे पातेसुद्धा नष्ट करता येत नाही.” तो होता थोर देव शिव, हातात त्रिशूळ धरणारा. घाबरलेले देव कैलास पर्वतावर त्याच्याकडे गेले. शिव हसून म्हणाला, “ब्रह्मदेव आणि विष्णू यांचे युद्ध मला आधीच ठाऊक आहे.” लहान मुलांशी बोलावे तसे गोड बोलून त्याने त्यांना धीर दिला. मग तो रथावर चढला आणि आपले सैन्य घेऊन रणांगणावर आला. तिथे तो एका ढगात लपून राहिला आणि पाहू लागला.
अग्निस्तंभ
अग्निस्तंभ
ब्रह्मदेव आणि विष्णू लढतच राहिले. त्यांच्या अस्त्रांच्या ज्वाळांनी स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ जळू लागले, आणि वेळ येण्याआधीच तिन्ही लोकांचा अंत होऊ लागला. शिवाने ते पाहिले. त्या दोघांच्या मधल्या जागेत तो आगीचा एक प्रचंड खांब झाला. तो अग्निस्तंभ पाहूनच भीती वाटे. ती आग प्रकट होताच ती दोन्ही धगधगती अस्त्रे खाली पडली आणि शांत झाली. ब्रह्मदेव आणि विष्णू ते नवल बघतच राहिले. ते एकमेकांना म्हणाले, “इथे उठलेला हा अग्निस्तंभ काय आहे? याचे टोक आणि याचे मूळ आपण शोधले पाहिजे.” विष्णू म्हणाला, “आपण एकत्र राहिलो तर ते जमणार नाही.” त्याने वराहाचे, म्हणजे रानडुकराचे, शरीर घेतले आणि स्तंभाचे मूळ शोधायला तो खाली गेला. ब्रह्मदेवाने हंसाचे शरीर घेतले आणि स्तंभाचे टोक शोधायला तो वर उडाला.
अग्निस्तंभ
वराह आणि हंस
वराह पाताळ फोडून खूप पुढे गेला. त्याला स्तंभाचे मूळ दिसले नाही. थकून तो रणांगणावर परत आला. हंस आकाशातून वर वर उडत गेला. तिथे ब्रह्मदेवाला केतकीचे एक फूल खाली तरंगत येताना दिसले. केतकी म्हणजे एक सुगंधी फूल. ते पुष्कळ वर्षे पडत होते, तरी अजून ताजे होते. तो स्तंभ म्हणजे स्वतः शिवच होता. त्या दोन देवांना शोध घेताना पाहून तो हसला होता. हसताना त्याचे डोके हलले, आणि त्यावरून ते फूल गळून पडले होते. “फुलांच्या राणी, तू का पडते आहेस?” ब्रह्मदेवाने विचारले. केतकी म्हणाली, “मी या स्तंभाच्या मधल्या भागातून फार काळ पडते आहे. हा मोजता येत नाही, आणि मला याचा शेवट दिसत नाही. याचा शेवट पाहण्याची आशा आपण सोडून द्या.”
अग्निस्तंभ
खोटी साक्ष
ब्रह्मदेव म्हणाला, “तो शेवट पाहायलाच मी इथे आलो. आता, सखे, माझ्या मनासारखे कर. माझ्याबरोबर चल आणि विष्णूसमोर सांग, ‘ब्रह्मदेवाने स्तंभाचे टोक पाहिले आहे, आणि मी साक्षी आहे.’” रणांगणावर ब्रह्मदेवाला विष्णू दिसला. तो थकलेला आणि खिन्न होता. ते पाहून ब्रह्मदेव आनंदाने नाचला. विष्णूने खरे ते सांगितले. त्याला मूळ सापडले नव्हते. ब्रह्मदेव म्हणाला, “मी या स्तंभाचे टोक पाहिले आहे, आणि ही केतकी माझी साक्षी आहे.” “हो, खरे आहे,” शेजारची केतकी म्हणाली. ते खोटे होते. विष्णूने त्यांच्यावर विश्वास ठेवला. त्याने ब्रह्मदेवाला नमस्कार केला आणि त्याची पूजा केली.
अग्निस्तंभ
शिव प्रकट झाला
तेव्हा शिव देह धारण करून अग्निस्तंभातून बाहेर आला. ब्रह्मदेवाला त्याच्या कपटाची शिक्षा द्यायला तो आला होता. त्याला पाहताच विष्णू उठला आणि त्याने थरथरत्या हातांनी त्याचे पाय धरले. तो म्हणाला, “आपल्या शरीराला आदी नाही आणि अंत नाही. आम्ही मूर्खपणाने ते मोजायला निघालो. आमचा अपराध क्षमा करा.” शिव म्हणाला, “विष्णू, मी तुझ्यावर प्रसन्न झालो आहे. तुला स्वामी व्हायचे होते, तरीही तू खरे बोललास. म्हणून माणसांमध्ये माझा जसा मान होतो, तसाच तुझाही होईल. आजपासून तुझी स्वतःची तीर्थक्षेत्रे असतील, आणि मूर्ती, उत्सव आणि पूजा असतील.”
अग्निस्तंभ
गर्विष्ठ डोके
मग शिवाने ब्रह्मदेवाचा गर्व मोडायचे ठरवले. त्याने आपल्या भुवयांच्या मधून एक अद्भुत पुरुष निर्माण केला. त्याचे नाव भैरव. भैरवाने त्याला नमस्कार केला. “स्वामी, मी काय करू? लवकर आज्ञा करा.” शिव म्हणाला, “हा बघ ब्रह्मदेव, तिन्ही लोकांचा पहिला देव. तुझ्या तीक्ष्ण, चपळ तलवारीने याचा मानपान कर.” शिवानेच एकदा स्वामित्वाची खूण म्हणून ब्रह्मदेवाला पाच तोंडे दिली होती. भैरवाने एका हाताने त्याचे पाचवे डोके केसांना धरून पकडले. त्याला ते कापायचे होते. खोटे बोलले होते ते हेच गर्विष्ठ डोके. तलवार लखलखवत, वार करायला सज्ज होऊन तो उभा राहिला. ब्रह्मदेव वाऱ्यातल्या वेलीसारखा थरथरू लागला. त्याच्या माळा गळून पडल्या आणि केस सुटले. तो भैरवाच्या पाया पडला.
अग्निस्तंभ
विष्णूची विनवणी
विष्णूचे मन दयेने भरून आले. त्याने आपल्या अश्रूंनी शिवाचे पाय भिजवले. लहान मूल वडिलांशी बोलते तसा तो बोलला. “याला पाच तोंडे आपणच दिली होती. याला क्षमा करा, आणि याच्यावर कृपा करा.” शिव प्रसन्न झाला, आणि ब्रह्मदेवाला शिक्षा करायला निघालेल्या भैरवाला त्याने मागे फिरवले. मग तो ब्रह्मदेवाशी बोलला. “तुला मानाची हाव होती, आणि खोटे बोलून तू स्वामित्वावर हक्क सांगितलास. म्हणून जगात तुला मान मिळणार नाही. तुझे तीर्थक्षेत्र नसेल आणि उत्सवही नसेल.” ब्रह्मदेव म्हणाला, “स्वामी, कृपा करा. माझे डोके सुटले, हेच माझ्यासाठी वरदान आहे.”
अग्निस्तंभ
केतकी
शिव त्या खोट्या साक्षीदाराकडे, केतकीकडे वळला. “कपटी केतकी, इथून दूर निघून जा,” तो म्हणाला. “आजपासून माझ्या पूजेत तुझे फूल मला आवडणार नाही.” केतकीने नमस्कार केला. ती म्हणाली, “प्रभू, आपण मला दूर लोटले, तर माझा जन्म वाया गेला. माझे पाप क्षमा करा. आपली नुसती आठवण केली तरी सगळी पापे धुऊन जातात, आणि मी तर आपले दर्शन घेतले आहे. मग माझे खोटे बोलणे अजून मला कसे चिकटून राहील?” शिव म्हणाला, “माझा शब्द खरा आहे, आणि मी तुला धारण करणार नाही. पण जे माझे आहेत ते तुला धारण करतील. आणि तू चांदवा होऊन माझ्या डोक्यावर छतासारखी राहशील. म्हणजे तुझा जन्म वाया जाणार नाही.”
अग्निस्तंभ
शिवरात्री
अशा रीतीने शिवाने केतकीवर, ब्रह्मदेवावर आणि विष्णूवर कृपा केली. ते दोन देव हात जोडून गप्प उभे राहिले. मग त्यांनी त्याला सिंहासनावर बसवले आणि त्याची पूजा केली. शिव म्हणाला, “तुमच्या पूजेने मी प्रसन्न झालो आहे. हा दिवस अतिशय पवित्र होईल, आणि शिवरात्री, म्हणजे शिवाची रात्र, या नावाने ओळखला जाईल. आणि आदी-अंत नसलेला हा स्तंभ लहान होईल, म्हणजे तिन्ही लोकांना त्याचे दर्शन घेता येईल आणि त्याची पूजा करता येईल.” त्या दोन देवांची सैन्ये युद्धात पडली होती. त्याने अमृताच्या धारेने त्यांना पुन्हा जिवंत केले. मग आपण त्या दोघांच्या मध्ये का प्रकट झालो, ते त्याने सांगितले: त्यांचा गर्व आणि त्यांचे वैर संपवण्यासाठी. तो म्हणाला, “हा स्तंभ माझे लिंग होईल. त्याची नेहमी पूजा करा, कारण ते म्हणजे मी स्वतःच.” लिंग म्हणजे शिवाची ज्या रूपात पूजा होते ते रूप. शिव पुराण, विद्येश्वरसंहिता, अध्याय ६ ते ९ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. ब्रह्मदेवाचे पाचवे डोके कापले गेले की नाही, ते ग्रंथात सांगितलेले नाही; ते सुटले, एवढेच ब्रह्मदेव म्हणतो. मूळ ग्रंथातली स्तोत्रे, लांबलचक पूजा आणि पवित्र दिवसांची यादी इथे गाळली आहे.