पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
दैत्यांची तीन पुरे
तारकाचे मुलगे
फार पूर्वी देव आणि दैत्य यांच्यात एक मोठे युद्ध झाले. तारक नावाचा दैत्य त्या युद्धाचे मूळ होता. त्यात देव जिंकले आणि दैत्य हरले. तारकाला तीन मुलगे होते. त्या युद्धानंतर तिघांनीही कठोर तपश्चर्या सुरू केली. त्यांनी कडक व्रते घेतली आणि ती पाळली. शेवटी त्यांची शरीरे अगदी रोडावली. त्यांच्या तपश्चर्येने ब्रह्मदेव प्रसन्न झाला. सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव तिन्ही लोकांचा पितामह, म्हणजे आजोबा. त्याने त्यांना वर देऊ केला आणि हवे ते मागायला सांगितले. तिघे भाऊ एका सुरात म्हणाले, “कोणत्याही प्राण्याच्या हातून आम्हांला कधीही मरण येऊ नये.” ब्रह्मदेव म्हणाला, “ते शक्य नाही. सगळ्याच प्राण्यांच्या हातून मरण टळेल, असा कोणीही नाही. दुसरे काही मागा.”
दैत्यांची तीन पुरे
वरदान आणि त्यातली मेख
भावांनी आपसात बराच वेळ विचार केला. मग ब्रह्मदेवाला नमस्कार करून त्यांनी पुन्हा मागितले. “आम्ही तीन पुरांत, म्हणजे तीन नगरांत, राहावे आणि पृथ्वीवर फिरावे. हजार वर्षांनी आमची तिन्ही पुरे एकत्र येऊन एक होतील. तेव्हा देवांपैकी जो कोणी एकाच बाणाने तिन्ही पुरे भेदील, त्याच्याच हातून आम्हांला मरण येवो.” “तसेच होवो,” ब्रह्मदेव म्हणाला, आणि तो स्वर्गात निघून गेला. दैत्यांना फार आनंद झाला. आता त्यांची पुरे नष्ट करायचा एकच मार्ग उरला होता. तिन्ही पुरे एक झालेली असताना, सगळ्यांत श्रेष्ठ देवाने, एकाच बाणाने ती भेदायची.
दैत्यांची तीन पुरे
सोने, चांदी आणि लोखंड
पुरे बांधायला भावांनी मयाला निवडले. मय हा दैत्यांचा थोर शिल्पकार. त्याने तीन पुरे बांधली. एक सोन्याचे होते, ते स्वर्गात होते. एक चांदीचे होते, ते मधल्या आकाशात होते. एक काळ्या लोखंडाचे होते, ते पृथ्वीवर होते. त्यांतले एकही एका जागी थांबत नसे. प्रत्येक पुर गोल गोल फिरत राही. ती प्रचंड मोठी नगरे होती. त्यांना उंच तट, पुष्कळ वेशी आणि रुंद रस्ते होते. प्रत्येक भाऊ एकेका पुराचा राजा झाला. देवांनी पूर्वी हरवलेले दैत्य चारी दिशांनी, लाखोंच्या संख्येने, तिथे राहायला आले. त्यांच्या मनाला जे हवे ते मय त्यांना देई. ते निर्भयपणे राहू लागले. त्या तीन पुरांतून तिघे भाऊ तिन्ही लोकांवर चालून जाऊ लागले. त्यांचा गर्व इतका वाढला की ते म्हणू लागले, “सृष्टी निर्माण करणारा? कोण तो?”
दैत्यांची तीन पुरे
वज्र चालले नाही
वरदानाच्या गर्वाने दैत्यांची बुद्धी फिरली. निर्लज्जपणे त्यांनी जिकडेतिकडे गावे आणि नगरे उद्ध्वस्त केली. देवांना त्यांनी पळता भुई थोडी केली. स्वर्गातल्या बागांत आणि ऋषींच्या वनातल्या आश्रमांत ते मनाला येईल तसे फिरत. ते कोणाचाच मान ठेवत नसत. देवांचा राजा इंद्र याने तीन पुरांवर चढाई केली. त्याने चारी बाजूंनी त्यांच्यावर वज्र फेकले. पण त्याला ती भेदता आली नाहीत, कारण ब्रह्मदेवाचे वरदान त्यांचे रक्षण करत होते. इंद्र घाबरला. देवांना बरोबर घेऊन तो ब्रह्मदेवाकडे गेला. दैत्यांनी काय काय केले ते त्यांनी त्याला सांगितले. ही पुरे कशी नष्ट करता येतील, असे विचारले. ब्रह्मदेव म्हणाला, “जो तुमचे वाईट करतो तो माझेच वाईट करतो. दुष्टांचा नाश झालाच पाहिजे. पण ही पुरे फक्त एकाच बाणाने पडू शकतात, आणि तो बाण शिवाशिवाय कोणीही सोडू शकत नाही. आमचा योद्धा व्हा, अशी विनंती त्यालाच करा.”
दैत्यांची तीन पुरे
देव शिवाकडे आले
मग देव शिवाकडे, त्या महान देवाकडे, गेले. ब्रह्मदेव सगळ्यांच्या पुढे होता. त्यांच्याबरोबर ऋषीही गेले. ते शिवाच्या स्तुतीचे पवित्र मंत्र म्हणत होते. मग त्यांना त्याचे दर्शन झाले. तो तेजाचा लोळ होता, साऱ्या विश्वात ज्याला तोड नाही असा. तो एकच आहे. तरीही प्रत्येकाने आपल्या मनात त्याचे वेगळेच रूप रंगवले होते, आणि आता प्रत्येकाला नेमके तेच रूप दिसले. ते चकित झाले, आणि त्यांनी जमिनीला डोके टेकवले. “या, तुमचे स्वागत आहे,” शिव हसून म्हणाला, आणि त्याने त्यांना उठवले. “भीती सोडा. मी तुमच्यासाठी काय करू ते सांगा.” ब्रह्मदेवाने त्याला नमस्कार केला. “प्रभो, मी या दैत्यांना मोठे वरदान दिले. आता आपल्याशिवाय कोणीही त्यांचा नाश करू शकत नाही. त्यांना मारा, आणि साऱ्या विश्वाला सुखी करा.”
दैत्यांची तीन पुरे
महादेव
शिव म्हणाला, “तुमचे शत्रू मरायलाच हवेत. पण ते बलवान आहेत.” लढण्यासाठी त्याने देवांना आपले अर्धे बळ देऊ केले. पण एवढे बळ देवांना पेलवेना. मग उलट देवांनीच आपले अर्धे बळ त्याला दिले. त्यामुळे शिव विश्वात सगळ्यांहून बलवान झाला. त्या दिवसापासून त्याला महादेव, म्हणजे मोठा देव, म्हणतात. तो त्यांना म्हणाला, “मी रथात बसून, धनुष्य आणि बाण घेऊन लढेन. माझ्या रथाची व्यवस्था करा, म्हणजे मी आजच दैत्यांना खाली पाडीन.” देवांनी त्याला एक मोठा रथ देण्याचे वचन दिले.
दैत्यांची तीन पुरे
जगाचा बनलेला रथ
देवांनी रथ बनवला, आणि तो अख्ख्या जगाचाच बनवला. डोंगर, जंगले आणि बेटे यांसकट पृथ्वी स्वतःच त्या रथाचे अंग झाली. सूर्य आणि चंद्र त्याची चाके होऊन फिरू लागले. नद्या रथ बांधून ठेवणाऱ्या दोऱ्या झाल्या. सोन्याचा मेरू पर्वत त्याच्या झेंड्याची काठी म्हणून उभा राहिला, आणि विजा चमकणारे ढग त्याच्या पताका होऊन फडकू लागले. तारे त्याचा कठडा झाले. चार बलवान देव, जगाचे रक्षण करणारे लोकपाल, त्याचे घोडे झाले. सहा ऋतूंचे वर्ष धनुष्य झाले. बाणावर शिवाने स्वतःच्या रागाची आग ठेवली. साऱ्या विश्वाच्या शक्ती एका जागी जमलेल्या पाहून देवांना नवल वाटले. “रथ तयार आहे,” त्यांनी त्याला सांगितले.
दैत्यांची तीन पुरे
लगाम कोण धरणार?
शिवाने चिलखत घातले आणि धनुष्य आणि बाण हाती घेतले. तो दहा हजार सूर्यांसारखा तळपत होता. तो रथाकडे आला तशी पृथ्वी थरथरली. हसून त्याने देवांना विचारले, “माझा सारथी कोण होणार?” “आपण ज्याला निवडाल तो,” ते म्हणाले. पण शिवाने निवड त्यांच्यावरच सोपवली. तो म्हणाला, “माझ्याहूनही श्रेष्ठ असा सारथी मला शोधून द्या.” देव ब्रह्मदेवाकडे गेले आणि त्यांनी नमस्कार केला. “रथ तयार आहे, आणि शिव त्याचा योद्धा आहे. सारथी त्याच्याहूनही श्रेष्ठ हवा. आपल्याशिवाय आम्हांला दुसरा कोणी दिसत नाही, कारण आपण सगळ्या देवांहून श्रेष्ठ आहात. आमच्या विजयासाठी लगाम हाती घ्या.” ब्रह्मदेव म्हणाला, “तुम्ही म्हणता ते खरे आहे. तो लढेल तेव्हा मी लगाम धरीन.” तो रथापाशी आला, आणि घोड्यांनी जमिनीपर्यंत डोकी लववली. ब्रह्मदेवाने लगाम हाती घेतला आणि शिवाला म्हटले, “रथावर चढा.”
दैत्यांची तीन पुरे
पुरांकडे धाव
शिव रथावर चढला, आणि त्याच्या तेजाने तिन्ही लोक उजळून निघाले. तो देवांना म्हणाला, “शंका सोडून द्या. या बाणाने दैत्य आधीच मेले आहेत, असे समजा.” त्याचा शब्द कधी खोटा ठरत नाही, हे देवांना ठाऊक होते. त्यांना आनंद झाला. तो निघाला तेव्हा ऋषींनी त्याची स्तुती गायली, आणि स्वर्गातली वाद्ये वाजू लागली. हसून तो ब्रह्मदेवाला म्हणाला, “दैत्य जिथे आहेत तिथे रथ न्या. आज माझ्या बाहूंचे बळ पाहा.” ब्रह्मदेवाने घोड्यांना हाकले. ते वाऱ्याच्या वेगाने धावू लागले, जणू आकाशच गिळून टाकणार होते. रथ पुरांकडे धावत असताना शिवाचा स्वतःचा बैल डुरकला. त्या आवाजाने आकाश भरून गेले. नुसत्या त्या आवाजानेच कितीतरी दैत्य मेले. उरलेले शिवाला तोंड द्यायला उभे राहिले.
दैत्यांची तीन पुरे
एकच बाण
शिवाने धनुष्याला दोरी चढवली आणि त्यावर बाण लावला. तीन पुरांवर मन एकाग्र करून तो वाट पाहू लागला. मग वरदानात सांगितले होते तसेच घडले. तो हातात धनुष्य घेऊन उभा असतानाच तिन्ही पुरे एकत्र आली आणि एक झाली. देवांनी आनंदाने मोठा जयघोष केला. “विजय! विजय!” ते ओरडले. ते त्रिपुर त्याच्या अगदी समोर उभे होते. शिवाने धनुष्य ओढले आणि बाण सोडला. त्या एका बाणात साऱ्या विश्वाचे बळ होते. पुरे पृथ्वीकडे कोसळू लागली, तसा त्यांतून मोठा आक्रोश उठला. शिवाने दैत्यांना जाळले आणि पश्चिम समुद्रात फेकून दिले. अशा रीतीने तिन्ही पुरे जळून गेली, आणि त्यांतले दैत्य नष्ट झाले.
दैत्यांची तीन पुरे
आग विझली
शिवाच्या रागातून जन्मलेली आग अजून जळतच होती. शिवाने स्वतःच ती विझवली. तो त्या आगीला म्हणाला, “तिन्ही लोकांची राख करू नकोस.” मग देव, ऋषी आणि तिन्ही लोक पुन्हा शांत झाले. दैत्यांचा त्रास सुरू होण्याआधी जसे होते, तसेच सगळे पुन्हा झाले. त्यांनी उत्तम शब्दांत शिवाची स्तुती केली, आणि तो त्यांच्यावर प्रसन्न झाला. त्याने निरोप दिल्यावर देव आपापल्या ठिकाणी परत गेले. ब्रह्मदेव त्यांच्या पुढे होता. यासाठी त्यांनी फार कष्ट घेतले होते. आता ते काम पूर्ण झाले होते. महाभारत, कर्णपर्व, विभाग ३३ आणि ३४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मूळ कथेतली स्तोत्रे, मेलेल्या दैत्यांना जिवंत करणारे सरोवर, रथाचे खचणे आणि रथाच्या भागांची लांबलचक यादी इथे गाळली आहेत. असुरांची लोखंड, चांदी आणि सोन्याची तीन पुरे प्रथम ऐतरेय ब्राह्मणात (१.२३) आणि तैत्तिरीय संहितेत (६.२.३) येतात.