पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
दोन भावांनी स्वर्ग घेतला
फार पूर्वी शुंभ आणि निशुंभ असे दोन दैत्य भाऊ होते. आपल्या गर्वाने आणि ताकदीने ते धुंद झाले होते. देवांचा राजा इंद्र याच्याकडून त्यांनी तिन्ही लोक हिरावून घेतले. माणसे देवांना जे अर्पण करतात, त्यातला इंद्राचा वाटाही त्यांनी घेतला. सूर्य आणि चंद्र, अग्नी आणि वायू, आणि बाकीचे देव जी कामे करत, ती सगळी त्यांनी आपल्या हाती घेतली. देवांची राज्ये गेली, त्यांच्या जागा गेल्या. त्या दोन भावांनी देवांना हाकलून लावले. तेव्हा देवांना देवीची आठवण झाली. पूर्वी एकदा तिने त्यांना महिषासुराच्या हातून वाचवले होते. महिषासुर म्हणजे रेड्याच्या रूपातला दैत्य. आणि तेव्हा तिने त्यांना एक वचन दिले होते. “संकटात तुम्ही जेव्हा जेव्हा माझे स्मरण कराल, तेव्हा तेव्हा मी ती संकटे लगेच नष्ट करीन.”
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
पार्वतीच्या शरीरातून
म्हणून देव पर्वतांचा राजा हिमालय याच्यावर गेले. तिथे ते देवीची स्तुती गाऊ लागले. आमची संकटे दूर कर, अशी ते तिला विनवणी करू लागले. ते गात असतानाच शिवाची पत्नी पार्वती गंगा नदीवर स्नानाला आली. तिने देवांना विचारले, “तुम्ही इथे कोणाची स्तुती करता आहात?” तेव्हा त्या प्रश्नाचे उत्तर पार्वतीच्या आतूनच आले. देव जिची स्तुती करत होते, ती देवी पार्वतीच्या शरीरातून बाहेर आली. ती सौम्य होती आणि सुंदर होती. ती म्हणाली, “ही स्तुती माझीच आहे. शुंभ दैत्याने या देवांना हाकलून दिले आहे, आणि त्याचा भाऊ निशुंभ याने त्यांना युद्धात हरवले आहे.” देवी तिथेच हिमालयावर राहिली. तिच्या सौंदर्याने तो सगळा पर्वत उजळून गेला.
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
दूत
शुंभाचे दोन सेवक होते. त्यांची नावे चंड आणि मुंड. त्यांनी देवीला तिथे पाहिले. ते आपल्या धन्याला म्हणाले, “महाराज, हिमालयावर एक स्त्री आहे. तिच्यासारखी सुंदर स्त्री आजवर कोणी पाहिली नाही. तिन्ही लोकांतली सगळी रत्ने आपल्या घरात आधीच आहेत. इंद्राचा हत्तीसुद्धा आपल्याकडे आहे. मग स्त्रियांमधले हे रत्न आपण का घेऊ नये?” म्हणून शुंभाने देवीकडे एक दूत पाठवला. दूत पर्वतावर गेला. देवी त्याला तिथे भेटली. तो तिच्याशी हळुवार, गोड शब्दांत बोलला. तो म्हणाला, “हे देवी, शुंभ तिन्ही लोकांचा स्वामी आहे. त्याचा निरोप ऐक. ‘देव माझी आज्ञा पाळतात. तिन्ही लोकांतली प्रत्येक मौल्यवान वस्तू माझी आहे. तू स्त्रियांमधले रत्न आहेस. माझी पत्नी हो, नाहीतर माझा भाऊ निशुंभ याची पत्नी हो.’”
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
प्रतिज्ञा
देवीने त्याचे सगळे बोलणे ऐकून घेतले. ती मनातल्या मनात गंभीरपणे हसली. मग तिने उत्तर दिले. “तू म्हणतोस ते सगळे खरे आहे. शुंभ तिन्ही लोकांचा स्वामी आहे, आणि निशुंभही तितकाच थोर आहे. पण मी माझे वचन कसे मोडू? फार पूर्वी मी माझ्या अल्पबुद्धीने एक प्रतिज्ञा केली होती. ‘जो मला युद्धात जिंकेल आणि माझा गर्व उतरवील, जो ताकदीने माझ्या बरोबरीचा असेल, तोच माझा पती होईल.’ म्हणून शुंभाने यावे, नाहीतर निशुंभाने यावे. त्याने मला युद्धात हरवावे, आणि मग लगेच माझा हात धरावा.” दूत म्हणाला, “देवी, तू फार गर्विष्ठ आहेस. सगळे देव मिळूनसुद्धा शुंभापुढे टिकू शकत नाहीत. मग तू तर एकटी स्त्री. तू काय करणार? आत्ताच चल. नाहीतर तुला केसांना धरून फरफटत न्यावे लागेल.” ती म्हणाली, “ते खरे आहे. पण माझी प्रतिज्ञा फार पूर्वीची आहे. जा, तुझ्या राजाला हे सांग.”
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
धूम्रलोचन
दूताने परत जाऊन शुंभाला सगळे सांगितले. दैत्यांचा राजा संतापला. त्याने आपल्या एका सरदाराला बोलावले. त्याचे नाव धूम्रलोचन. शुंभ त्याला म्हणाला, “आपले सैन्य घे आणि त्या स्त्रीला जबरदस्तीने इथे घेऊन ये. केसांना धरून फरफटत आण. कोणी तिला वाचवायला आला, तर त्याला मारून टाक. मग तो देव असला तरी.” धूम्रलोचन साठ हजार दैत्य घेऊन लगेच निघाला. बर्फाने झाकलेल्या त्या पर्वतावर त्याला देवी दिसली. तो ओरडला, “चल माझ्या धन्याकडे! आनंदाने येणार नसशील, तर मी तुला केसांना धरून फरफटत नेईन.” देवी म्हणाली, “तुझ्याबरोबर मोठे सैन्य आहे. तू मला जबरदस्तीने नेलेस, तर मी काय करू शकणार?” तो तिच्यावर धावून गेला. तिने फक्त एकच आवाज केला, “हुं!” त्या एका आवाजाने तिने त्याची राख करून टाकली.
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
सिंह
दैत्यांचे सैन्य चवताळले. देवीने त्यांच्यावर धारदार बाणांचा, भाल्यांचा आणि परशूंचा वर्षाव केला. देवी सिंहावर बसली होती. आता तिच्या सिंहाने आयाळ झटकली, एक भयंकर गर्जना केली, आणि तो दैत्यांवर तुटून पडला. कोणाला त्याने पंजाने लोळवले, तर कोणाला जबड्यात धरले. कोणाला अंगाखाली चिरडले, तर कोणाला नख्यांनी फाडले. एका क्षणात सगळे सैन्य नाहीसे झाले. धूम्रलोचन मेला आणि त्याचे सैन्य नष्ट झाले, हे शुंभाने ऐकले. रागाने त्याचा ओठ थरथरू लागला. त्याने चंड आणि मुंड यांना बोलावले. तिला पहिल्यांदा पाहिले होते, ते हेच दोन सेवक. त्याने हुकूम दिला, “मोठे सैन्य घ्या आणि तिला इथे घेऊन या. केसांना धरून फरफटत आणा, नाहीतर बांधून आणा. लढाईत यश मिळेल की नाही अशी शंका आली, तर सगळी शस्त्रे चालवून तिला पाडा. तिच्या सिंहाला मारा, आणि तिला बांधून परत आणा.”
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
काली प्रकट झाली
चंड आणि मुंड हत्ती आणि रथ, घोडेस्वार आणि पायदळ घेऊन निघाले. पर्वताच्या एका सोनेरी शिखरावर देवी आपल्या सिंहावर बसली होती. ती किंचित हसत होती. काही दैत्य तिला पकडायला धावले. काही धनुष्ये ताणून आणि तलवारी उपसून तिच्यावर चालून आले. तेव्हा देवीला राग आला. रागाने तिचा चेहरा शाईसारखा काळा पडला. तिच्या कपाळावर आठ्या पडल्या. आणि त्याच क्षणी तिच्या कपाळातून काली बाहेर पडली. काली दिसायला भयंकर होती. तिच्या हातांत तलवार आणि पाश होते. गळ्यात कवट्यांची माळ होती. तिचे शरीर कृश आणि सुकलेले होते. तिने तोंड आ वासले होते, जीभ बाहेर लोंबत होती, आणि खोल गेलेले डोळे लाल होते. तिच्या गर्जनेने सगळे आकाश भरून गेले.
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
चामुंडा हे नाव
काली दैत्यांच्या सैन्यावर तुटून पडली. हत्ती आणि रथ, घोडे आणि स्वार, सगळ्यांना उचलून ती तोंडात टाकू लागली. दातांखाली त्यांना चावू लागली. दैत्यांनी तिच्यावर शस्त्रे फेकली, तर तीही तिने तोंडात झेलली आणि कडाकडा चावून टाकली. चंड बाणांचा पाऊस पाडत तिच्यावर धावला. मुंडाने गरगर फिरणारी चक्रे फेकली. ढगात सूर्य दिसेनासे व्हावेत, तशी ती चक्रे तिच्या तोंडात नाहीशी झाली. काली भयंकर हसली. तिने चंडाला केसांना धरले आणि तलवारीने त्याचे डोके उडवले. मग तिने मुंडालाही पाडले. दोघांची डोकी घेऊन ती देवीकडे आली. बेभान हसत ती म्हणाली, “हे घे, हे चंड आणि मुंड. शुंभ आणि निशुंभ यांना मात्र तू मार. ते मी तुझ्यासाठी ठेवले आहेत.” देवी तिला प्रेमाने म्हणाली, “चंड आणि मुंड यांना तू माझ्याकडे आणलेस. म्हणून जग तुला चामुंडा या नावाने ओळखेल.”
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
मातृका
आता शुंभ रागाने बेभान झाला. दैत्यांकडे होते नव्हते ते सगळे सैन्य त्याने बोलावले, आणि तो देवीवर चालून निघाला. त्यांना येताना देवीने पाहिले. तिने आपल्या धनुष्याची दोरी टणत्कारली. तिच्या सिंहाने गर्जना केली, आणि तिने आपली घंटा वाजवली. कालीने तोंड आ वासले आणि त्या सगळ्यांपेक्षा मोठी गर्जना केली. दैत्यांची सैन्ये चारी बाजूंनी जवळ येऊ लागली. त्याच क्षणी देवांकडून मदत आली. प्रत्येक देवाची एक शक्ती असते. ती त्याचे स्वतःचे बळ असते. आता ब्रह्मदेव, शिव, विष्णू, इंद्र आणि इतर देव यांच्या शरीरांतून त्यांच्या शक्ती बाहेर पडल्या. प्रत्येक देवाची शक्ती एका देवीच्या रूपात आली. जसे तिच्या देवाचे रूप, तसेच तिचे रूप. तसेच दागिने आणि तसेच वाहन. इंद्राची शक्ती इंद्रासारखीच हत्तीवर बसली होती, आणि तिच्या हातात वज्र होते. या देवींना मातृका म्हणतात.
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
रक्तबीज
मातृका त्रिशूळ, चक्र आणि शक्ती ही आयुधे घेऊन दैत्यांवर तुटून पडल्या. शेवटी दैत्यांचे सैनिक हार खाऊन पळू लागले. तेव्हा रक्तबीज नावाचा एक मोठा दैत्य रागाने पुढे आला. त्याच्याकडे एक विचित्र आणि भयंकर सामर्थ्य होते. त्याच्या रक्ताचा एक थेंब जमिनीवर पडला, की त्यातून एक नवा दैत्य उभा राहायचा. तोही त्याच्याइतकाच मोठा आणि त्याच्याइतकाच बलवान असायचा. इंद्राच्या शक्तीने त्याच्यावर वज्राचा प्रहार केला. जखमेतून रक्त भळाभळा वाहू लागले. आणि त्या रक्तातून अगदी त्याच्यासारखेच योद्धे उभे राहिले. मातृका आपल्या शस्त्रांनी त्याच्यावर पुन्हा पुन्हा प्रहार करत राहिल्या. प्रत्येक जखमेतून आणखी रक्त सांडले, आणि आणखी दैत्य उभे राहिले. शेकड्यांनी आणि हजारांनी! थोड्याच वेळात त्याच्या रक्तातून जन्मलेल्या दैत्यांनी सगळे जग व्यापून टाकले. देव भयभीत झाले.
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
काली रक्त प्यायली
देव किती घाबरले आहेत, हे देवीने पाहिले. ती चटकन कालीकडे वळली. ती म्हणाली, “तुझे तोंड मोठे उघड. माझ्या शस्त्रांचा त्याला घाव बसला, की त्याच्या रक्ताचा प्रत्येक थेंब तोंडात झेल. त्यातून जो जो दैत्य उगवेल, त्याला खाऊन टाक. मग नवे दैत्य जन्मणार नाहीत, आणि त्याचे रक्त आटून जाईल.” मग देवीने रक्तबीजावर त्रिशूळाचा घाव घातला, आणि कालीने त्याचे रक्त तोंडात झेलले. रक्तबीजाने देवीवर गदेचा प्रहार केला. पण तिला जराही वेदना झाली नाही. त्याच्या अंगातून रक्त वाहत राहिले, आणि काली ते सगळे प्यायली. तिच्या तोंडात जे दैत्य उगवले, त्यांना तिने खाऊन टाकले. शेवटी देवीच्या शस्त्रांचे घाव खाऊन रक्तबीज जमिनीवर कोसळला. त्याच्या अंगात रक्ताचा थेंबही उरला नव्हता. देवांना अतिशय आनंद झाला, आणि मातृका नाचू लागल्या.
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
दोन्ही भाऊ चालून आले
आता शुंभ आणि निशुंभ स्वतःच संतापून पुढे आले. आपल्या सैन्यातले उत्तम योद्धे घेऊन ते देवीला मारायला आले. पावसाच्या दोन ढगांसारखा त्यांनी तिच्यावर बाणांचा वर्षाव केला. देवीने आपल्या बाणांनी त्यांचे बाण तोडून टाकले. निशुंभाने तलवारीने तिच्या सिंहाच्या डोक्यावर वार केला. देवीने बाण मारून त्याची तलवार आणि ढाल तोडून टाकली. त्याने शक्ती हे आयुध फेकले, मग गदा फेकली. येईल ते प्रत्येक शस्त्र देवीने मोडून टाकले. शेवटी तिने बाणांची सरबत्ती करून त्याला जमिनीवर लोळवले. मग शुंभ आपल्या रथातून तिला मारायला आला. देवीने आपला शंख फुंकला आणि घंटा वाजवली. तिच्या सिंहाने गर्जना केली. तिने शुंभावर त्रिशूळाचा प्रहार केला, आणि तो बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडला.
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
निशुंभाचा अंत
पण इकडे निशुंभ शुद्धीवर आला. त्याने धनुष्य उचलले आणि देवीवर, कालीवर आणि सिंहावर बाण सोडले. मग त्याने दहा हजार हात धारण केले, आणि देवीवर गरगर फिरणाऱ्या चक्रांचा वर्षाव केला. तिने आपल्या बाणांनी ती सगळी चक्रे तोडून टाकली. त्याने गदा उचलली आणि तो तिच्यावर धावून गेला. तिने तलवारीने त्या गदेचे तुकडे केले. मग त्याने शक्ती हे आयुध उचलले आणि तो पुन्हा चालून आला. या वेळी देवीने आपला त्रिशूळ फेकला. तो त्रिशूळ त्याचे हृदय फोडून आरपार गेला. त्याच्या फुटलेल्या हृदयातून आणखी एक योद्धा बाहेर आला. तो बलवान आणि शूर होता. “थांब तिथेच!” असे तो ओरडला. देवी मोठ्याने हसली. तिने तलवारीने त्याचे डोके उडवले, आणि तो जमिनीवर पडला. अशा रीतीने निशुंभ मेला.
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
“मी एकच आहे”
सिंहाने, कालीने आणि मातृकांनी दैत्यांच्या सैन्याचा नाश केला. काही दैत्य मेले, आणि बाकीचे पळून गेले. शुंभाने पाहिले, आपला भाऊ मेला आहे. तो भाऊ त्याला जिवाइतका प्रिय होता. त्याने हेही पाहिले, की आपल्या सैन्याची कत्तल झाली आहे. तो रागाने देवीला म्हणाला, “तुला आपल्या बळाचा गर्व आहे. पण तू लढतेस ती दुसऱ्यांच्या बळावर!” देवी म्हणाली, “मी एकच आहे. या जगात मी एकटीच आहे. माझ्याशिवाय दुसरे आहे तरी कोण? दुष्टा, नीट बघ. या माझ्याच विभूती आहेत, आणि त्या माझ्यातच परत येत आहेत.” मग सगळ्या मातृका तिच्या शरीरात परत ओढल्या गेल्या, आणि ती एकटीच उभी राहिली. ती म्हणाली, “आता मी एकटी उभी आहे. तू पाय रोवून उभा राहा, आणि लढ.”
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
शेवटचे युद्ध
मग देव आणि दैत्य पाहत असताना देवी आणि शुंभ एकमेकांशी एकटेच लढले. ते युद्ध पाहून सगळी भुवने भयभीत झाली. तिने बाणांनी त्याचे धनुष्य मोडले. त्याचे घोडे आणि त्याचा सारथी यांना मारले. त्याने जे जे शस्त्र उचलले, ते ते तिने एकेक करून मोडून टाकले. तरीही शुंभ मूठ उगारून तिच्यावर धावून आला. त्याने तिच्या छातीवर ठोसा मारला. तिने उघड्या तळहाताने त्याच्या छातीवर फटका मारला. तो जमिनीवर पडला, पण लगेच उसळी मारून पुन्हा उभा राहिला. त्याने देवीला पकडले आणि आकाशात उंच झेप घेतली. तिथे पायाखाली काहीच आधार नव्हता. तरी ते दोघे बराच वेळ झुंजत राहिले. ऋषी थक्क होऊन ते पाहत होते.
देवी आणि शुंभ-निशुंभ
सगळीकडे शांती
शेवटी देवीने शुंभाला उचलले, गरगर फिरवले आणि खाली पृथ्वीवर आपटले. तो उठला आणि पुन्हा एकदा तिच्यावर धावला. तिला मारायला त्याने मूठ उगारली होती. तेव्हा देवीने आपला त्रिशूळ त्याच्या छातीत खुपसला. तो मरून खाली पडला. त्याच्या पडण्याने समुद्र, बेटे आणि पर्वत यांच्यासह सगळी पृथ्वी हादरली. तो मेला, आणि सगळे जग शांत झाले. आकाश निरभ्र झाले. नद्या पुन्हा आपापल्या पात्रांतून वाहू लागल्या. देवांची मने आनंदाने भरून आली. स्वर्गातले गायक गाऊ लागले, आणि स्वर्गातल्या अप्सरा नाचू लागल्या. शुद्ध वारे वाहू लागले. सूर्य निर्मळ प्रकाशाने तळपू लागला. पवित्र अग्नी पुन्हा शांतपणे पेटू लागले. मार्कंडेय पुराण, अध्याय ८५ ते ९० यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. हे अध्याय म्हणजे देवीमाहात्म्याचे, म्हणजेच देवीच्या महिम्याच्या ग्रंथाचे, अध्याय ५ ते १०. त्यात मेधा ऋषी ही कथा एका राजाला आणि एका व्यापाऱ्याला सांगतात. स्तोत्रे, शस्त्रांच्या, सेनापतींच्या आणि सैन्यांच्या लांबलचक याद्या, आणि शिवालाच आपला दूत म्हणून दैत्यांकडे पाठवणारी देवीची उग्र शक्ती, हे सगळे इथे गाळले आहे.