पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
गणेशाचा तुटलेला दात
गुरूंच्या दर्शनाला
परशुराम हा एक ब्राह्मण योद्धा होता. तो हातात परशू बाळगत असे. परशू म्हणजे कुऱ्हाड. त्याचे स्वतःचे नाव राम. परशू धारण करणारा राम, म्हणून परशुराम. त्याने राजांशी केलेल्या युद्धाची गोष्ट या मालिकेच्या आधीच्या एका पुस्तकात आली आहे. आता ते युद्ध संपले होते. त्याची कीर्ती सगळ्या जगात पसरली होती. मग सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव त्याच्याकडे आला. त्याने परशुरामाला एक चांगला सल्ला दिला. तो म्हणाला, “तुझे गुरू प्रत्यक्ष शिव आहेत. तू ज्या देवाची उपासना करतोस, त्याच्यापेक्षाही गुरू मोठा असतो. देव रागावला, तर गुरू तुझे रक्षण करू शकतो. पण गुरूच रागावला, तर कोणीच वाचवू शकत नाही. जा, वत्सा, त्यांच्याकडे जा.” म्हणून परशुराम कैलासाकडे निघाला. कैलास हा शिवाचा पर्वत. गुरूंना नमस्कार करायला तो चालला होता. शिवाची पत्नी पार्वती, आणि त्यांचे दोन मुलगे, कार्तिकेय आणि गणेश, यांचेही त्याला दर्शन घ्यायचे होते. तो मनाच्या वेगाने निघाला.
गणेशाचा तुटलेला दात
दारातला मुलगा
कैलास इतका सुंदर होता की शब्दांत सांगता येणार नाही. शिवाच्या घराभोवती उंच तट होता. त्याच्या दारांवर रत्ने झगमगत होती. बाहेरच्या दारावर नंदी होता. नंदी म्हणजे शिवाचा मुख्य सेवक. परशुरामाने त्याला नमस्कार केला, आणि त्याची परवानगी घेऊन तो आत गेला. आतल्या दारापाशी घरचे दोन्ही मुलगे बसले होते. डाव्या बाजूला कार्तिकेय होता, आणि उजव्या बाजूला हत्तीचे मुख असलेला गणेश. परशुरामाने त्यांना नमस्कार केला. मग हातात परशू घेऊन तो सरळ आत जायला निघाला. गणेश म्हणाला, “जरा थांबा. प्रभू आत्ता झोपले आहेत. मी आत जाऊन त्यांची परवानगी घेतो. मग मी स्वतः तुम्हांला आत घेऊन जाईन. तोपर्यंत इथेच थांबा, बंधो.”
गणेशाचा तुटलेला दात
थांबा, बंधो
परशुराम म्हणाला, “मला फक्त प्रभूंना आणि मातेला नमस्कार करायचा आहे. मग मी घरी जाईन. त्यांनीच मला विद्या दिली, शस्त्रे दिली. मला आत्ताच त्यांचे दर्शन घ्यायचे आहे.” गणेशाने शांतपणे उत्तर दिले. “थांबा, बंधो. पुरुष आपल्या पत्नीबरोबर एकांतात असेल, तेव्हा कोणी आत डोकावू नये. आणि आपल्या गुरूंकडे तर मुळीच डोकावू नये.” परशुराम रागाने हसला. तो म्हणाला, “हा नियम ज्यांच्या मनात वासना असतात त्यांच्यासाठी. शिव आणि पार्वती तर अख्ख्या जगाचे आईवडील आहेत. त्यांच्यापुढे मी तान्ह्या बाळासारखा आहे. त्यांनी माझी लाज का धरावी?” गणेश म्हणाला, “देवी फार संकोची आहेत. थोडा वेळ थांबा. प्रभू आपल्या पत्नीबरोबर आहेत.”
गणेशाचा तुटलेला दात
गणेश तोंडघशी पडला
पण परशुराम थांबायला तयार नव्हता. हातात परशू घेऊन तो आत जायला निघाला. गणेश उठला आणि त्याने त्याला अडवले. तो अगदी प्रेमाने, पूर्ण आदर राखून अडवत होता. परशुरामाने त्याला पुन्हा पुन्हा बाजूला ढकलले. दोघांची बाचाबाची झाली, आणि झटापटही झाली. मग परशुरामाने परशू फेकायचे ठरवले. कार्तिकेय ओरडला, “नको! बंधो, तो परशू कधीच चुकत नाही. गुरूंच्या मुलावर तुम्ही तो कसा फेकणार? गुरूचा मुलगा गुरूसारखाच असतो. तुम्ही त्याला मारता कामा नये.” गणेश दारात उभा होता. “मागे फिरा,” तो म्हणाला. परशुरामाने त्याला पुन्हा धक्का दिला. गणेश तोंडघशी जमिनीवर पडला.
गणेशाचा तुटलेला दात
गणेशाने राग आवरला
गणेश उठला. त्याने धर्मदेवाला साक्षी ठेवले. गणेश रागावला नाही. तो पुन्हा एकदा परशुरामाशी बोलला. तो म्हणाला, “मागे फिरा. प्रभूंच्या परवानगीशिवाय आत जाण्याचा तुम्हांला अधिकार नाही. विद्येच्या नात्याने तुम्ही माझे बंधू आहात. तुम्ही या घरचे पाहुणे आहात, आणि प्रभूंचे लाडके शिष्य आहात. म्हणून मी इतके सहन केले. पण तुम्ही ज्यांच्याशी लढलात, त्या लहानसहान राजांपैकी मी नाही. मी कोण आहे ते तुम्हांला ठाऊक नाही. थोडा वेळ थांबा. मी स्वतः तुम्हांला प्रभूंकडे घेऊन जाईन.” परशुराम नुसता हसला. त्याने जगाचे रक्षण करणाऱ्या विष्णूला नमस्कार केला, आणि शिवालाही नमस्कार केला. मग फेकण्यासाठी त्याने परशू उगारला.
गणेशाचा तुटलेला दात
लांबच लांब सोंड
परशुराम संतापाने परशू उगारतो आहे, हे गणेशाने पाहिले. योगाच्या बळावर त्याने आपली सोंड खूप खूप लांब वाढवली. जागचा न हलता गणेशाने ती सोंड परशुरामाभोवती शंभर वेळा गुंडाळली. मग गरुडाने लहानसा साप उचलावा, तसे त्याने त्याला आकाशात उचलले. परशुराम तिथे अधांतरी लटकत होता. तो असहाय झाला होता आणि थरथर कापत होता. गणेशाने त्याला गरगर फिरवले. त्याने त्याला सात खंड दाखवले, पर्वत दाखवले, सगळे समुद्र दाखवले. पृथ्वीच्या वरचे लोकही दाखवले, एकापलीकडे एक. त्याने त्याला खोल समुद्रातसुद्धा टाकले. परशुराम तिथे पोहत होता, जवळजवळ बुडाला होता. तेवढ्यात गणेशाने जणू खेळ म्हणून त्याला पुन्हा बाहेर काढले.
गणेशाचा तुटलेला दात
कृष्णाचे दर्शन
मग गणेश त्याला सगळ्या विश्वाच्या पलीकडे घेऊन गेला. त्याने त्याला विष्णूचा लोक दाखवला. सगळ्यात शेवटी गोलोक दाखवला. गोलोक म्हणजे कृष्णाचा लोक. त्याच्या वर दुसरा कोणताही लोक नाही. या गोष्टीत कृष्ण हाच सर्वोच्च देव आहे. परशुरामाचे सगळ्यात जास्त प्रेम याच देवावर होते. तिथे कृष्ण रत्नांच्या सिंहासनावर बसला होता. सावळा, सुंदर, हातात बासरी, ओठांवर हसू. त्याचे तेज कोटी सूर्यांसारखे होते. गणेशाने परशुरामाला त्याच्यापुढे पुन्हा पुन्हा नमस्कार करायला लावले. त्या दर्शनाने परशुरामाचे भले झाले. त्याची बहुतेक पापे धुऊन गेली. आता त्यांचे थोडेसेच फळ त्याला भोगावे लागणार होते.
गणेशाचा तुटलेला दात
परशूचा घाव
क्षणात हे सगळे संपले. परशुराम भानावर आला, आणि जमिनीवर धाडकन आपटला. ज्या शक्तीने त्याला जखडून ठेवले होते, ती आता उरली नव्हती. त्याने कृष्णाचे स्मरण केले, आणि आपले गुरू शिव यांचे स्मरण केले. मग त्याने परशू फेकला. भर दुपारच्या सूर्यापेक्षा तो शंभरपट तेजस्वी होता. आणि प्रत्यक्ष शिवाइतकाच तो सामर्थ्यवान होता. गणेशाने तो येताना पाहिला. तो परशू त्याच्या ओळखीचा होता. ते त्याच्या वडिलांचेच शस्त्र होते, आणि ते कधीही फुकट जात नसे. आपल्या वडिलांचे शस्त्र फुकट जाऊ द्यायचे नाही, असे गणेशाने ठरवले. म्हणून त्याने तो घाव आपल्या डाव्या दातावर झेलला.
गणेशाचा तुटलेला दात
दात तुटला
परशू मोठ्या जोराने आदळला. त्याने तो दात मुळापासून छाटून टाकला. मग शिवाच्या सामर्थ्याने तो उडत परत परशुरामाच्या हातात गेला. “अरेरे!” आकाशातले देव ओरडले. रक्ताने लाल झालेला तो दात प्रचंड आवाज करत जमिनीवर पडला. तांबड्या मातीचे पट्टे असलेला स्फटिकाचा पर्वतच जणू कोसळला. जमीन हादरली. कैलासावरचे सगळे जण भीतीने क्षणभर बेशुद्ध पडले. त्याच क्षणी शिव जागा झाला. पार्वतीला घेऊन तो घाईघाईने बाहेर आला. समोर गणेश उभा होता. त्याचे मुख रक्ताने माखले होते, आणि दात तुटला होता. तरीही तो रागावला नव्हता. तो हसत उभा होता, थोडासा लाजून.
गणेशाचा तुटलेला दात
आईचा राग
“हे काय झाले?” पार्वतीने कार्तिकेयाला विचारले. तो घाबरला होता. त्याने सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सगळे तिला सांगितले. पार्वतीला राग आला. ती पुन्हा पुन्हा रडली. तिने मुलाला उराशी कवटाळले. मग ती शिवाकडे वळली. ती म्हणाली, “हा आपला शिष्य, आणि हा आपला मुलगा. चूक कोणाची? धर्म काय ते आपल्याला सगळ्यांपेक्षा चांगले कळते. आपणच न्याय करावा.” मग तिचे लक्ष परशुरामाकडे गेले. तो शिवाच्या पायांपाशी अगदी निर्भयपणे उभा होता. पार्वतीने त्याला त्याच्या मूळ नावाने हाक मारली. “रामा! तुला कधीही न चुकणारा परशू मिळाला. सगळ्यात दयाळू गुरू मिळाले. तो परशू तू राजांवर चालवून पाहिलास. आता गुरूंच्या मुलावरही चालवून पाहिलास.”
गणेशाचा तुटलेला दात
पार्वती उठली
पार्वती पुढे म्हणाली, “तुझी आई रेणुका चांगल्या घराण्यातली, सदाचारी स्त्री आहे. मग तू इतका उद्दाम कोणामुळे झालास? मला कळत नाही. “वेद सांगतो, विद्या मिळाली की शिष्याने गुरूला दक्षिणा द्यावी. हीच का तुझी गुरुदक्षिणा? तू त्यांच्या मुलाचा दात तोडलास. मग त्याचे डोकेही का नाही उडवलेस? “हा परशू हाती असेल आणि शिवाचा आशीर्वाद पाठीशी असेल, तर कोल्हासुद्धा सिंहाला मारील. गणेश तुझ्यासारख्या असंख्य जणांना मारू शकला असता. पण त्याचा स्वतःवर ताबा आहे. तो एका माशीलासुद्धा दुखावणार नाही.” मग रागाच्या भरात पार्वती परशुरामाला मारायला उठली. परशुरामाने मनातल्या मनात गुरूंना नमस्कार केला, आणि कृष्णाचे स्मरण केले.
गणेशाचा तुटलेला दात
छोटा पाहुणा
त्याच क्षणी पार्वतीला आपल्यासमोर एक ब्राह्मण मुलगा उभा दिसला. तो अगदी लहानसा होता, पण कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी होता. त्याने पांढरी वस्त्रे घातली होती. हातात दंड आणि छत्री होती. आणि तो हसत होता. हा लहानसा मुलगा म्हणजे प्रत्यक्ष विष्णू होता. शिवाने जमिनीवर डोके टेकवून त्याला नमस्कार केला. तो मुलगा रत्नांच्या सिंहासनावर बसला, आणि शिवाने त्याचा आदरसत्कार केला. शिव म्हणाला, “आज माझे जीवन सफल झाले. आपण माझे पाहुणे म्हणून आलात.” विष्णू ढगांच्या गडगडाटासारख्या गंभीर आवाजात बोलला. “इथला गोंधळ माझ्या कानावर आला,” तो म्हणाला. “म्हणून रामाचे रक्षण करायला मी आलो आहे. त्याचे कृष्णावर प्रेम आहे. आणि कृष्णावर प्रेम करणाऱ्या सगळ्यांचे मी रक्षण करतो.”
गणेशाचा तुटलेला दात
एकदंत
मग विष्णू पार्वतीकडे वळला. “देवी, तुझे स्वतःचे मुलगे तुला जसे प्रिय आहेत, तसाच परशुरामही तुला प्रिय आहे. एका मुलाचे दुसऱ्याशी भांडण झाले, तर तो दोष नशिबाचा. नशिबाशी कोण लढणार? “आणि वेदांमध्ये तुझ्या मुलाचे नाव काय आहे, ते पाहा. तिथे त्याला एकदंत म्हटले आहे. एकदंत म्हणजे एकच दात असलेला. सगळे देव त्याला नमस्कार करतात. राग धरू नकोस.” विष्णूने तिला तिच्या मुलाच्या नावांचे एक स्तोत्र गाऊन दाखवले. प्रत्येक नावाचा अर्थही सांगितला. गरुडाला पाहून साप पळतात, तशी त्या स्तोत्रापुढून विघ्ने पळून जातात. परशुरामाला मात्र तो स्पष्ट शब्दांत म्हणाला, “रामा, चूक तुझी आहे. रागाच्या भरात तू गणेशाचा दात तोडलास. आता गणेशाची स्तुती कर. आणि जगाची माता पार्वती, हिचीही स्तुती कर.” मग विष्णू आपल्या धामाला परत गेला.
गणेशाचा तुटलेला दात
आईचा आशीर्वाद
परशुरामाने गंगेत स्नान केले आणि गुरूंना नमस्कार केला. मग तो हात जोडून पार्वतीसमोर उभा राहिला. त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. आनंदाचे अश्रू त्याच्या गालांवरून वाहू लागले. त्याने तिची स्तुती गायली. तो म्हणाला, “जगदंबे, माझे रक्षण कर. माझ्या हातून जे घडले त्याची मला क्षमा कर. मुलांच्या चुकांवर आई रागावून कशी राहील?” पार्वती प्रसन्न झाली. तिने त्याची भीती दूर केली. ती म्हणाली, “पुत्रा, अमर हो. सदा, सर्वत्र तुझा विजय होवो. तुझे कृष्णावर प्रेम आहे. तू शिवाचा शिष्य आहेस. आणि तू गुरुपत्नीची स्तुती केली आहेस. इथे तुझे कोण काय वाकडे करणार?” तिने त्याला आशीर्वाद दिला आणि ती आतल्या महालात निघून गेली. तिचा राग शांत झाला होता. सगळीकडे आनंदाचा जल्लोष झाला. ब्रह्मवैवर्त पुराण, गणपतिखंड, अध्याय ४० ते ४५ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. लांबलचक वर्णने, उपदेश, स्तोत्रे आणि सगळ्या लोकांमधून झालेला पूर्ण प्रवास, हे इथे गाळले आहे.