पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Shiva and the Goddess
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
स्वतःचा द्वारपाल
थोर देव शिव आपली पत्नी पार्वती हिच्यासह कैलास पर्वतावर राहत होता. शिवाचे पुष्कळ सेवक होते. त्यांना गण म्हणत. ते घराच्या दारावर पहारा देत, आणि फक्त शिवाचाच शब्द मानत. एके दिवशी पार्वतीच्या दोन सख्यांनी मनातले बोलून दाखवले. त्या म्हणाल्या, “हे सगळे सेवक शिवांचीच आज्ञा पाळतात. यांच्यातला एकही आपला म्हणावा असा नाही. फक्त तुझाच असेल, असा एक सेवक तू निर्माण कर.” पार्वतीला हा सल्ला चांगला वाटला. मग एके दिवशी पार्वती स्नान करत होती. दारावर शिवाचा मुख्य सेवक नंदी होता. त्याच्या समोरूनच शिव सरळ घरात शिरला. पार्वती लाजून स्नानातून उठली. त्या क्षणी तिला पटले, सख्यांचे म्हणणे किती खरे होते.
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
तिने घडवलेला बालक
काही दिवसांनी पार्वतीच्या मनात आले, “माझा स्वतःचा एक सेवक असावा. मी सांगेन तसेच तो करील.” म्हणून देवीने आपल्या अंगाच्या मळापासून एक बालक घडवला. तो सर्वांगसुंदर होता. उंच, तेजस्वी आणि फार बलवान होता. तिने त्याला सुंदर वस्त्रे आणि दागिने घातले, आणि आशीर्वाद दिला. ती म्हणाली, “तू माझा मुलगा आहेस. इथे माझे स्वतःचे म्हणावे असे दुसरे कोणी नाही.” हाच तो गणेश. त्याने तिला नमस्कार केला. “आई, माझ्यासाठी काय आज्ञा आहे?” ती म्हणाली, “माझ्या दाराचा पहारेकरी हो. माझ्या परवानगीशिवाय कोणालाही आत सोडू नकोस, मग तो कोणीही असो. जबरदस्तीने आत घुसू पाहिले, तरीही सोडू नकोस.”
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
बालकाने वाट अडवली
पार्वतीने त्याच्या हातात एक मजबूत काठी दिली. तिने त्याचे मुके घेतले आणि त्याला दारावर उभे केले. मग ती स्नानाला आत गेली. नेमका त्याच क्षणी शिव घरी आला. हा कोण, हे त्या बालकाला ठाऊक नव्हते. तो म्हणाला, “माझी आई स्नान करते आहे. तिच्या परवानगीशिवाय आपल्याला आत जाता येणार नाही.” आणि त्याने आपली काठी दारासमोर आडवी धरली. शिव म्हणाला, “मूर्ख मुला, तू मला ओळखत नाहीस? मी शिव आहे. हे माझेच घर आहे.” उत्तरादाखल त्या मुलाने त्याला काठीने मारले. शिव पुन्हा पुढे सरसावला, आणि मुलाने पुन्हा त्याला मारले. आता शिवाला राग आला. त्याने आपल्या गणांना बोलावले. “हा मुलगा कोण आहे?” तो म्हणाला. “याला इथून हाकलून लावा.”
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
आई आणि मुलगा
गण आले आणि त्यांनी मुलाला धमकावले. “जीव प्यारा असेल तर चालता हो.” गणेश घाबरला नाही. त्याने काठीने त्यांना पिटाळून लावले, आणि तो दारावर उभाच राहिला. पार्वतीने भांडणाचा आवाज ऐकला. काय चालले आहे ते पाहायला तिने एका सखीला पाठवले. सखी खूश होऊन परत आली. ती म्हणाली, “शिवांचे गण आपल्या स्वतःच्या द्वारपालाला धमकावत आहेत. त्याने योग्य तेच केले. त्याने कोणालाही आत सोडले नाही. आता तू माघार घेऊ नकोस.” पार्वतीचा स्वाभिमान जागा झाला. ती म्हणाली, “शिव क्षणभरसुद्धा थांबले नाहीत. मग मीच का नमते घ्यावे?” आणि तिने मुलाला निरोप पाठवला. “तू चांगले केलेस. त्यांना जबरदस्तीने आत येऊ देऊ नकोस.”
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
शिवाने लढाई निवडली
आईचा निरोप मिळताच गणेशाला आनंद झाला, आणि त्याच्या अंगात बळ संचारले. तो गणांना म्हणाला, “तुम्ही शिवाची आज्ञा पाळता. मी देवीची आज्ञा पाळतो. जबरदस्ती करा की गोड बोला, तुम्ही या घरात शिरणार नाही.” गण लाजून शिवाकडे परत गेले. तेव्हा शिव एखाद्या सामान्य नवऱ्यासारखा बोलला. “तो पार्वतीचा आहे, आणि तुम्ही माझे आहात. भांडण शोभत नाही. पण मी माघार घेतली, तर लोक म्हणतील, शिव बायकोच्या मुठीत आहे. तो एकटा आहे, त्यात लहान मूल. त्याच्याशी लढा.” मग गणांनी शस्त्रे घेतली, आणि आरडाओरडा करत ते चाल करून आले.
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
गणांची पळापळ
सगळ्यांत आधी नंदी गणेशापाशी पोहोचला. त्याने त्याचा एक पाय धरला. दुसऱ्या एका गणाने दुसरा पाय धरला. गणेशाने त्यांचे हात झटकले आणि तो सुटला. मग त्याने एक मोठी लोखंडी पहार उचलली. दारात उभा राहून, जो जवळ येईल त्याला तो झोडपू लागला. कोणाचे हात मोडले, कोणाची पाठ. कोणाचे डोके फुटले, कोणाचे गुडघे आणि खांदे मोडले. काही गण पडले. काही शिवाकडे पळत गेले. सिंहाला पाहून हरणे पळतात, तसे बाकीचे हजारो गण पांगले. आणि तो बालक परत जाऊन दारावर उभा राहिला. प्रलयकाळी येणाऱ्या काळासारखा तो सगळ्यांना भयंकर वाटत होता.
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
दोन शक्ती
आता शिवाचा राग अनावर झाला. त्याने सगळ्यांना त्या मुलावर धाडले. देवांचा राजा इंद्र आपल्या सगळ्या सेनेसह गेला. शिवाचे स्वतःचे गणही गेले, आणि त्यांच्या पुढे होता शिवाचा मुलगा कार्तिकेय. सगळ्या बाजूंनी त्यांनी मुलाला घेरले आणि त्याच्यावर शस्त्रे फेकली. पण पार्वतीला सगळे कळत होते, आणि तिचा राग भडकला होता. आपल्या मुलाच्या मदतीला तिने दोन शक्ती निर्माण केल्या. शक्ती म्हणजे भयंकर सामर्थ्याच्या देवी. एक काळ्या डोंगरासारखी होती, आणि तिचे तोंड गुहेसारखे आ वासलेले होते. दुसरी विजेसारखी चमकत होती, आणि तिला पुष्कळ हात होते. देव जे जे शस्त्र फेकत, ते त्या दोन शक्ती तोंडात झेलत. चारी बाजूंनी गरगर फिरणारी फक्त त्या मुलाची लोखंडी पहार दिसत होती.
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
फक्त युक्तीनेच
त्या एकट्या मुलाने ती सगळी सेना उधळून लावली. सगळे देव पळून गेले, आणि गणही पळाले. फक्त कार्तिकेय जागचा हलला नाही. देव शिवाकडे आले. “प्रभू, हा आहे तरी कोण?” ते म्हणाले. “आम्ही पुष्कळ लढाया पाहिल्या, पण अशी लढाई कधीच पाहिली नाही.” तेव्हा शिव स्वतः त्या मुलाशी लढायला निघाला. त्याच्याबरोबर विष्णू होता. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. ते बराच वेळ लढले, आणि शिव त्या मुलाकडे पाहून थक्क झाला. त्याच्या मनात आले, “हा युक्तीनेच मरू शकेल.” विष्णूनेही तेच सांगितले. तो शिवाला म्हणाला, “युक्तीशिवाय हा मरणार नाही. मी त्याला भुलवतो. प्रभू, मग आपण त्याला मारा.” शिवाने ते मान्य केले.
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
मस्तक तुटले
मग त्या दोन शक्तींनी आपले सगळे बळ त्या मुलाला दिले, आणि त्या अदृश्य झाल्या. तो आणखी जोमाने लढू लागला. त्याने शिवाच्या हातावर प्रहार केला, आणि त्रिशूळ जमिनीवर पडला. शिवाने तो पुन्हा उचलला. विष्णू त्या मुलाकडे नवलाने पाहत होता. तो म्हणाला, “तिन्ही लोकांत रूपात आणि पराक्रमात याच्या तोडीचा मी कोणी पाहिला नाही.” तेवढ्यात मुलाने आपली लोखंडी पहार विष्णूवर फेकली. विष्णूने चक्राने तिचे तुकडे केले. दोघे लढत राहिले, आणि मुलाने विष्णूला जमिनीवर पाडले. विष्णू चटकन उठला आणि पुन्हा लढू लागला. हीच ती वेळ होती. मुलगा विष्णूशी लढत असताना शिव त्रिशूळ घेऊन पुढे आला, आणि त्याने मुलाचे मस्तक उडवले.
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
देवीचा कोप
दोन्ही सैन्ये स्तब्ध उभी राहिली. मग गणांनी आनंदाने नगारे वाजवले. पण ते मस्तक तोडल्या क्षणीच शिवाचे मन दुःखाने भरून आले. पार्वतीने हे ऐकले, आणि तिचा राग अनावर झाला. ती म्हणाली, “देवांनी आणि गणांनी माझ्या मुलाला मारले. मी त्या सगळ्यांचा नाश करीन. मी जगाचा अंत करीन.” एका क्षणात तिने लाखो शक्ती निर्माण केल्या. त्या धगधगत्या आणि भयंकर होत्या. तिने आज्ञा केली, “सगळ्यांना खाऊन टाका. देव असोत की ऋषी, आपले असोत की परके.” वाळलेल्या गवतात आग पसरावी, तशा त्या शक्ती सगळ्या भुवनांत पसरल्या. त्या देवांना हातांनी पकडून तोंडात टाकू लागल्या. त्यांनी कोणालाही सोडले नाही.
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
ऋषींची विनवणी
देवांनी जगण्याची आशा सोडली. पार्वतीचे तेज इतके उग्र होते, की तिच्या जवळ जायचीही कोणाची हिंमत होईना. मग ऋषी तिच्याकडे गेले. त्यांच्या पुढे देवर्षी नारद होते. त्यांनी जमिनीवर लोटांगण घातले. ते म्हणाले, “जगन्माते, आपल्या रागाने तिन्ही लोकांचा नाश होतो आहे. आपले पती इथे उभे आहेत. हे सगळे देव आपल्यासमोर हात जोडून उभे आहेत. त्यांना क्षमा करा.” शेवटी तिच्या मनात दया आली. ती म्हणाली, “माझा मुलगा पुन्हा जिवंत झाला, तर संहार होणार नाही. आणि आजच त्याला तुमच्यात मान मिळाला पाहिजे. त्याला सगळ्यांचा प्रमुख केले पाहिजे. नाहीतर तुम्हांला कधीच शांती मिळणार नाही.”
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
हत्तीचे मस्तक
देवांनी तिचे म्हणणे शिवाला सांगितले. शिव म्हणाला, “तसेच करा. त्यातच सगळ्या भुवनांचे कल्याण आहे. उत्तर दिशेला जा. जो पहिला प्राणी भेटेल, त्याचे मस्तक घेऊन या, आणि ते या मुलाच्या धडाला जोडा.” देवांनी त्या मुलाचे शरीर काळजीपूर्वक धुतले. मग ते उत्तरेकडे निघाले. त्यांना पहिला भेटला तो एक हत्ती. त्यांनी त्याचे मस्तक घेतले, ते परत आणले आणि धडाला जोडले. मग त्यांनी शिवाची प्रार्थना केली, की त्याचे सामर्थ्य या मुलात यावे. आणि त्यांनी त्या शरीरावर पवित्र पाणी शिंपडले.
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
बालक जिवंत झाला
पाण्याचा स्पर्श होताच तो मुलगा जिवंत झाला. झोपेतून जागे व्हावे तसा तो उठला. हत्तीचे मुख, तांबूस रंग, आनंदी आणि तेजस्वी! देवांनी त्याला पार्वतीकडे आणले. आपला मुलगा जिवंत झालेला पाहून तिला अपार आनंद झाला. तिने त्याला कुशीत घेतले आणि जवळ कवटाळले. तिने त्याच्या मुखाचे मुके घेतले, आणि त्याला वर दिला. ती म्हणाली, “बाळा, तुला फार त्रास झाला. आजपासून सगळ्या देवांमध्ये पहिली पूजा तुझी होईल. तुला कधी दुःख होणार नाही. जो तुझी पूजा करील, त्याचे काम सिद्धीला जाईल, आणि त्याच्या मार्गातली सगळी विघ्ने नाहीशी होतील.” तिच्या कृपेने, खाऊन टाकलेले सगळे देव आणि गण पुन्हा पूर्वीसारखे झाले.
गणेशाला हत्तीचे मुख कसे मिळाले
गणांचा अधिपती
मग देव शिवाला तिच्याकडे घेऊन आले. शिवाने मुलाच्या मस्तकावर हात ठेवला. “हा माझा आणखी एक मुलगा,” तो म्हणाला. गणेश उठला आणि त्याने सगळ्यांना नमस्कार केला. शिव, विष्णू आणि सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव, या तिघांनी मिळून त्याला वर दिला. “आधी याची पूजा व्हावी, आणि आमची नंतर. याला डावलून केलेली पूजा फळणार नाही.” आणि शिवाने सगळ्यांच्या आधी त्याची पूजा केली. शिव म्हणाला, “तू लहान असलास, तरी मोठा पराक्रम दाखवलास. आजपासून माझ्या सगळ्या गणांचा अधिपती हो.” अशा रीतीने गणेश गणांचा अधिपती झाला. पार्वतीचा राग शांत झाला, आणि शिव पूर्वीसारखाच तिच्याबरोबर राहू लागला. शिव पुराण, रुद्रसंहिता, कुमारखंड, अध्याय १३ ते १८ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. समेट घडवायला ब्रह्मदेव आला तो प्रसंग, पुष्कळशी भाषणे आणि द्वंद्वयुद्धे, आणि चतुर्थीला करायच्या गणेशपूजेचे नियम, हे इथे गाळले आहे.